«Egemen Qazaqstan» gazetiniń búgingi sanynda Eýraziia Jazýshylar odaǵynyń basshysy Iakýp Ómeroǵlýdyń «Túrki áleminiń uly oishyly» atty maqalasy jariialandy. "Ult aqparat" maqalanyń tolyq mátinin usynady.
Abai Qunanbaiuly – zamanaýi qazaq ádebietiniń negizin qalaýshy retinde qazaq mádenieti úshin de, búkil túrik álemi mádenieti úshin de mańyzdy tulǵa. Ol qazaq tiline, jalpy rýhaniiatyna, sondai-aq búkil túrki áleminiń ádebieti men mádenietine jańashyldyq pen bailyq ákeldi, qalamynyń kúshimen álemdi tańǵaldyrdy. Óleńderinde de, qara sózderinde de qazaq mádenieti men túrik mádenietin ár qyrynan tanytty.
Abai Qunanbaiuly – zamanaýi qazaq ádebietiniń negizin qalaýshy retinde qazaq mádenieti úshin de, búkil túrik álemi mádenieti úshin de mańyzdy tulǵa. Ol qazaq tiline, jalpy rýhaniiatyna, sondai-aq búkil túrki áleminiń ádebieti men mádenietine jańashyldyq pen bailyq ákeldi, qalamynyń kúshimen álemdi tańǵaldyrdy. Óleńderinde de, qara sózderinde de qazaq mádenieti men túrik mádenietin ár qyrynan tanytty.
Qazaqstan Respýblikasynyń Prezidenti Qasym-Jomart Toqaevtyń Abaidyń 175 jyldyǵyn atap ótý týraly sheshimi barsha qazaq halqy men túrik álemin qýantyp, jazýshylar men aqyndardyń kóńilinen shyqqany belgili.
Qazaq ádebietiniń jetekshi ókili retinde aqyn ári oishyl Abai Shyǵys jáne Batys klassikterimen jete tanys bolǵan. Ol – shyǵystan shyqqan Naýai, Hafiz, Nizami, Fýzýli siiaqty aqyndardyń shyǵarmalarynan nár alyp, orys ádebietiniń aldyńǵy qatarly tulǵalarynyń eńbekterin oqyp, sol arqyly batys ádebietin túsinip, ony eline jetkizgen uly tulǵa.
Abai arab jáne parsy ádebietimen de jaqsy tanys. Osman ádebietin de biledi. Ónegeli otbasy men dástúrli mektepte bilim alýy jetistiginiń basty kilti. Kóptegen shyǵarmasynda Shyǵys pen Batysty, ásirese poeziia men ritorikany jaqsy úilestirdi. Ultynyń qundylyqtaryn beinelep, olardy álemniń basqa mádenietteri men qundylyqtaryna salystyrýdy maqsat etti. Onyń eńbekteri orys tili sekildi shetel tilderine aýdarylǵan.
Abai on úsh jasynda ákesi Qunanbaidan ákimshilik pen basqarý tájiribesin úirenip, ákimshi jáne memleket qairatkeri bolýǵa qadam jasady. Halqynyń jáne qoǵamnyń máselelerin erte ańǵardy. Tipti sol kezeńde de jurtshylyqqa utymdy, shynaiy kózqarasy jáne ádildigimen tanyldy. Onyń óleńderinde halyqtyń ulttyq jáne rýhani qundylyqtary, dúnietanymy, qoǵamnyń problemalary naqty kózqaraspen jazylǵan.
Abai – aqyn jáne oishyl ǵana emes, ádebiettanýshy da. Ol Qazaqstannyń tarihi kezeńderindegi qoǵam men ádebiet taqyrybynda ǵylymi zertteýler júrgizgen ǵalym. Qara sózderi men óleńderinde halyqtyń qatelikterin synaityn synshy filosofiialyq ideialaryn ádilet pen ádiletsizdik, adamgershilik, óner, ádebiet, ritorika jáne ǵylymi salalarda usynatyn qoǵam injeneri siiaqty.
Abaidyń aqyly, qoǵamdy aǵartý, keńes berýi tek qazaq halqy úshin jazylmaǵan. Ol búkil túrik álemine jol kórsetetin tulǵa desek artyq aitqandyq emes. Hakimniń tatý túrki álemin qurý idealdaryn iske asyrýymyz kerek. Ol – búkil túrik álemi moiyndaityn, ustanatyn jáne túsinetin uly jáne bilimdi tulǵa.
Túrki áleminiń tutastyǵy turǵysynan qarastyrsaq, Abaidy abyz jáne biriktirýshi element, baǵyt berýshi desek qatelespeimiz. Osy oraida, Abaidyń idealdy tulǵasyn túrki álemine odan ári tanytý mańyzdy másele sanalady. Abai Qunanbaiulyn Túrkiiada nasihattaý maqsatynda 2020 jyly Eýraziia Jazýshylar odaǵy túrli is-shara ótkizýdi josparlap otyr. Solardyń biri retinde Abai týraly ǵalymdar men zertteýshilerdiń eńbekteri jinaqtalǵan kitap shyǵarmaqpyz. Eki jyl boiy ázirlengen bul týyndyǵa Túrkiiadaǵy ǵalymdardyń Abai týraly jazǵan túrli maqalasymen qatar, Qazaqstanda zerttelgen taqyryptardyń túrikshe nusqasy da enbek.
Bul jinaq Pamýkkale ýniversitetiniń professory Nergis Biraidyń jetekshiligimen daiyndaldy.
Uly Abaidyń 175 jyldyǵyna arnalǵan bul erekshe kitaptyń tusaýkeseri túrki álemi úshin mańyzdy qyzmet atqaratyn Halyqaralyq Túrik akademiiasy men Qazaqstannyń Túrkiiadaǵy elshiliginiń yntymaqtastyǵy nátijesinde oqyrmanǵa usynylmaq.
Uly Abaidyń týǵanyna 175 jyl tolýyna orai Túrkiianyń túrli ýniversitetterinde de tanystyrylý rásimi ótedi. Osylaisha, Túrkiianyń jastary Abaidy etene tani túspek.
Sonymen qatar Túrki áleminiń birlesken ádebi jýrnaly Kardeş Kalemler Abaidyń týǵanyna 175 jyl tolýyna orai arnaiy nómir daiyndaidy.
Túrik halqy Abai týraly bile otyryp, uly oishyldy da, ony týǵan qazaq halqyn da erekshe súiedi jáne qurmetteidi. Uly oishyl jáne aqyn Abaiǵa Allanyń izgiligi bolsyn.
Iakýp Ómeroǵlý,
Eýraziia Jazýshylar odaǵynyń basshysy
arnaiy «Egemen Qazaqstan» úshin
