2012 jyldyń 1 jeltoqsanynan bastap elimizde Qazaqstan Respýblikasy Tuńǵysh Prezidentiniń kúni atap ótiledi. 2011 jyly jeltoqsanda Qazaqstan Respýblikasy Parlamenti Senatynyń jalpy otyrysynda «Qazaqstan Respýblikasyndaǵy merekeler týraly» Qazaqstan Respýblikasynyń Zańyna ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly zań qabyldandy. Qazaqstan Respýblikasynyń Tuńǵysh Prezidenti Kúni - Qazaqstan Respýblikasynyń Tuńǵysh Prezidenti N.Á.Nazarbaevtyń kórnekti eńbekterin atap ótý jáne taný úshin qurylǵan.
1991 jyly 1 jeltoqsanda bolǵan is-shara mereke kúnin tańdaýdyń tarihi sharty men negizi bolyp tabylady - búkilhalyqtyq sailaý nátijesinde Nursultan Nazarbaev Qazaq KSR-niń prezidenti bolyp qaita sailandy. Ol tek 98,7% daýys jinaǵan jalǵyz kandidat bolǵan, daýys bergen sailaýshylardyń 88,2%-y. Sol kúnnen bastap shyn máninde táýelsiz memleket basshysynyń jemisti, konstrýktivti jáne progressivti qyzmeti bastaldy.
Sol jyly, 16 jeltoqsan, bizdiń elimiz táýelsiz jáne egemen memleketke ainaldy. Osy jyldar ishinde Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń basshylyǵymen burynǵy Keńes Odaǵynyń respýblikasynan shikizat ekonomikasyna ie boldy, ol búkil Keńes Odaǵyn ónerkəsip pen aýyl sharýashylyǵyna qajetti shikizatpen qamtamasyz etip, táýelsiz, kóp vektorly syrtqy saiasat júrgizip jatyr jáne naryqtyq ekonomikany qurdy. Qazir elimizde indýstriialyq-innovatsiialyq saiasat tolyqqandy júrgizia jatyr jáne memlekettik qurylysyna jáne táýelsiz eldiń damýyna bul myqty impýls beretinene kámil senemiz.
XX ǵasyrdyń basynda Qazaqstanda ulttyq jáne demokratiialyq damý úshin Alash qozǵalysynyń ideialary HH ǵasyrdyń sońynda Qazaqstan Respýblikasy Prezidenti jáne Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń basshylyǵymen egemen jáne táýelsiz Qazaqstan Respýblikasynyń memlekettik qurylysyn qurýy naqty kórinis tapty. Elbasy óz titanikalyq jáne jigerli jumysymen Alash qozǵalysynyń barlyq ideialary men umtylystaryn shyndyqqa ainaldyrdy, TMD, Eýraziia jáne álemdik qaýymdastyqta egemendi, beibit, konstrýktivti jáne konstrýktivti memleket pen qoǵam retinde osy ideialardyń negizinde Qazaqstannyń saiasi jáne halyqaralyq imidjin qalyptastyrdy.
Aǵymdaǵy jyly 10-11 qazan aralyǵynda Astanada Álemdik jáne dástúrli dinder basshylarynyń VI sezi ótti. Oǵan 42 elden 80-den astam delegatsiia qatysty. Olardyń qatarynda islam, hristian, iýdaizm, býddizm, indýizm, daosizm, zaroastrizm, sondai-aq BUU, EQYU, IýNESKO, Arab Ligasy jáne basqa da halyqaralyq jáne qoǵamdyq uiymdar ókilderi bas qosty.
VI forým «Álemniń manifesti» aiasynda «Qaýipsiz álem úshin álemniń basshylary» uranymen ótti. Halyqaralyq forýmnyń jumysy «XXI ǵasyr jáne jahandyq qaýipsizdik tujyrymdamasy», «Geosaiasatta dindi ózgertý: adamnyń integratsiiasy úshin jańa múmkindikter», «Din jáne jahandaný: problemalar men sheshimder», «Terrorizmdi jeńýde dini liderler men saiasatkerlerdiń róli» siiaqty mańyzdy taqyryptar boiynsha ótkizildi.
Bul - bizdiń memleket basshynyń álemdik jáne dástúrli dinder basshylary arasyndaǵy senim men ózara túsinistikke negizdelgen únqatysýdyń osy saladaǵy halyqaralyq yntymaqtastyqqa keń múmkindikter ashady jáne búkil álemdegi zorlyq-zombylyq, ekstremizm jáne lańkestik siiaqty teris qubylystardy eńserýge kómektesedi.
Memleket basshysy óziniń árbir Joldaýynda áleýmettik máselelerge erekshe kóńil bóledi. 2018 jyly qazan aiynda Joldaýynda Qazaqstan halqynyń ómir súrý sapasyn jaqsartýǵa kóp kóńil bólindi. Munyń bastysy - el halqynyń ál-aýqatyn arttyrý. Álemdik qarjy jáne ekonomikalyq turaqsyzdyqqa qaramastan, Elbasy únemi áleýmettik jaýapty memlekettiń saiasatyn júrgizip otyrǵanyn atap ótý kerek.
Osyǵan bailanysty 2019 jyly 1 qańtardan bastap eń mańyzdy áleýmettik bastamalar retinde eń tómengi jalaqyny 1,5 ese arttyrý josparlanýda. Bul, óz kezeginde, ártúrli menshiktegi kásiporyndarda jumys isteitin 1 million 300 myń adamnyń jalaqysyna áser etedi. Biýdjettik mekemelerde jumys isteitin 275 myń qyzmetkerdiń jalaqysy orta eseppen 35 paiyzǵa ósedi.
Elbasymnyń Joldaýynda Úkimetke kelesi úsh jylda óńdeý ónerkásibin jáne shikizattyq emes eksportty qoldaý úshin qosymsha 500 mlrd. teńge bólý týraly tapsyrma berildi. Al Qazaqstan Respýblikasynyń Ulttyq Bankine basym jobalardy kreditteý máselesin sheshý úshin keminde 600 mlrd. teńge kóleminde uzaq merzimdi nesie berý tapsyryldy.
Memleket basshysynyń Joldaýynda aitqan barlyq sharalary innovatsiialar men sheteldik investitsiialardy tartatyn kásipkerler úshin jańa múmkindikter týǵyzady. Budan basqa, Elbasy Joldaýynda kelesi bastamalardy iske asyrylady:
- 2019 jastar jyly dep jariialandy;
- «Aýyl - eldiń besigi» jobasyn iske qosý;
- úkimettiń jáne basqa da memlekettik organdardyń jumysynda biýrokratiia men formalizmdi tómendetý;
- jańǵyrtý jónindegi ulttyq komitetti qurý;
- quqyq qorǵaý organdarynyń qyzmetkerlerin attestatsiialaý;
- memlekettik qyzmettiń 80 %-yn 2019 jyly jáne 2020 jyly 90 % elektrondy formatta berý;
- politsiianyń qyzmet kórsetý jumys modýline kóshýi;
- politsiia qyzmetkeriniń jalaqysyn kóterý;
- quqyq qorǵaý organdaryn jańǵyrtýǵa arnalǵan Jol kartasyn ázirleý;
- Ishki ister ministrliginde 2019 jyldyń basynan bastap reformalaý;
- «Nurly» eldiń indýstrialdy-innovatsiialyq damýynyń jańa baǵdarlamasyn ázirleý: Nurly jol, Nurly jer, 2025 jylǵa deiingi biznesti damytý jol kartasy;
- 2025 jylǵa deiin óńirlik damý baǵdarlamalaryn ázirleý;
- biýdjetten bólingen qarajatty tiimdi jáne maqsatty paidalanýdy qamtamasyz etý;
- úsh aýysymdaǵy mektepterdiń problemalaryn sheshý;
- ákimder birinshi kezekte halyqqa qatysty infraqurylymdyq máselelerdi sheshý;
- aldaǵy 5 jylda 650 myń qazaqstandyq otbasy nemese 2 mln. qazaqstandyq turǵyn úimen qamtamasyz etý;
- qazaqstandyqtardy buqaralyq sportqa tartý úshin jaǵdai jasaý (úkimet pen óńirler ákimderine óńirlerde 100-den astam saýyqtyrý ortalyqtaryn salý tapsyryldy);
- jergilikti dárigerlerdiń jalaqysyn 20 %-ǵa arttyrý;
- muǵalimderdiń mártebesi týraly zań 2019 jyly qabyldanady;
- «Biznestiń jol kartasy - 2020» baǵdarlamasyn iske asyrýǵa 30 mlrd teńge bólinedi; Ulttyq Bank óndiristiń basym salasyna, shaǵyn jáne orta biznesti kreditteýge 600 milliard teńge bóledi.
- aldaǵy 3 jylda óńdeý ónerkásibi men shikizat emes eksportqa qosymsha 500 mlrd teńge bólinedi;
- eń tómengi jalaqynyń mólsherin 1,5 ese ulǵaitý, bul 2019 jyldyń 1 qańtarynan bastap 1,3 mln. adamnyń tabysyn arttyrýǵa múmkindik beredi.
Osylaisha, Elbasynyń búgingi Joldaýy Memleket basshysynyń Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynan beri júrip jatqan jáne Qazaqstan halqynyń ál-aýqatyn arttyrýǵa baǵyttalǵan memlekettik áleýmettik-ekonomikalyq saiasatynyń odan ári damýy bolyp tabylady.
Memleket basshysynyń qyzmetinde erekshe oryndy Qazaqstan Respýblikasynyń tez ózgeretin álemdegi memlekettiliginiń turaqty jáne qarqyndy damýyn aiqyndaityn tiimdi syrtqy saiasatynyń júrgizýi. Memleket basshysy árdaiym Qazaqstannyń tabysty jańǵyrtýyna jaǵdai jasaýda belsendi syrtqy saiasatty odan ári iske asyrý qajettigi týraly aitady.
Memleket basshysy elimizdiń syrtqy saiasatynyń basymdyqtaryn aiqyndap jáne búgingi halyqaralyq kúrdeli jaǵdaidy eskere otyryp, Qazaqstannyń halyqaralyq saiasaty zamanaýi talaptarǵa beiimdelýge tiis jáne qazaqstandyq syrtqy saiasatta pragmatizm qaǵidattaryna sáikes ulttyq múddelerdi alǵa jyljytý qajet etetinin únemi aitady.
Prezident árdaiym Qazaqstannyń geosaiasi pozitsiiasy, sondai-aq Reseimen tarihi qalyptasqan qarym-qatynastar memleketaralyq qarym-qatynastardyń tamasha úlgi retinde qarastyrylýy kerek, sondai-aq Eýraziialyq ekonomikalyq odaqtyń ekonomikalyq mańyzdylyǵyna únemi nazar aýdarady.
Ózbekstanda saiasi ózgeristerden keiin Orta Aziia aimaǵynyń tarihy men damýy týraly jańa bet ashyldy. Bul Qazaqstan úshin Ortalyq Aziia óńirindegi kórshi eldermen yntymaqtastyqqa jańa múmkindikter ashty.
2018 jyly qazanda Prezident Joldaýynda álemdegi eń yqpaldy memleketterdiń biri bolǵan «Bir beldeý - bir jol» baǵdarlamasy erekshe orynǵa ie bolǵan Qytaimen kópjaqty strategiialyq áriptestiktiń dáiekti damýy týraly áńgimeledi.
Qazaqstan Prezidenti Vashingtonǵa 2018 jyldyń qańtarynda resmi saparmen barýy jáne AQSh Prezidenti Donald Tramppen kelissózder nátijesinde, Qazaqstan men AQSh arasyndaǵy XXI ǵasyrdaǵy strategiialyq áriptestik týraly kelisimge qol jetkizildi. Bul bizdiń elimizdiń syrtqy saiasatynda úlken jetistik.
Eýropalyq Odaqpen saýda jáne investitsiialar salasyndaǵy tyǵyz bailanystar jalǵasýda, bul bizdiń ulttyq jáne strategiialyq múddelerimizge tolyǵymen sáikes keledi. TMD elderimen, arab jáne aziialyq elderimen ózara tiimdi qarym-qatynastardy damytýdyń ózektiligi qazaqstandyq qoǵam úshin aiqyn.
Kóptegen jyldar boiy talqylanǵan Kaspii teńiziniń quqyqtyq mártebesi týraly konventsiiany qabyldaý Qazaqstannyń qazirgi syrtqy saiasatynyń irgeli jetistikteriniń biri bolyp tabylady jáne Kaspii mańy memleketterimen yntymaqtastyqqa jańa múmkindikter ashady.
Osylaisha, bizdiń elimiz jahandyq deńgeide beibitshilik jáne syndarly saiasatty belsendi túrde júrgizip keledi, sondyqtan Qazaqstan 2017-2018 jj. BUU Qaýipsizdik Keńesiniń turaqty emes múshesi bolyp sailandy jáne osyndai joǵary mártebege ie bolǵan qazaqstandyq memleket Ortalyq Aziia aimaǵynyń ómirlik mańyzdy máselelerine álemdi nazar aýdardy, mysaly, iadrolyq qarýsyz álem qurý. Egemendi Qazaqstannyń Birikken Ulttar Uiymy aldyndaǵy missiiasy qazaqstandyq diplomattardyń birneshe urpaǵy úshin kúshti kásibi tájiribesi bar joǵary deńgeide tabyspen aiaqtaldy.
N.Á.Nazarbaev álemniń ekinshi kúshi - KSRO ydyraǵan kezde planetanyń jańa memleketiniń basshysy qyzmetine kiristi jáne tolyq aitýǵa boldy, jańa táýelsiz memlekettiń - «Qazaqstan Respýblikasynyń bas sáýletshisi jáne qurylysshysy» boldy. Bul jańa táýelsiz memleket óziniń basynan bastap óz damýynda qazaqstandyq jolyn tapty. KSRO-da ádiletsizdikterdiń kesirinen artta qalǵan bizdiń elimiz, endi tiimdi naryqtyq ekonomika, demokratiialyq áleýmettik júie jáne joǵary halyqaralyq bedelge ie zamanaýi elge ainaldy. Táýelsiz Qazaqstan jańa saiasi júie qurdy, naryqtyq ekonomikanyń tetikterin qalyptastyrdy, quqyqtyq memlekettiń negizin qalady, qoǵamdaǵy etnikalyq jáne dini úilesimdilikti saqtap, álemde tanymal boldy. 1990-shy jj. aiaǵynda bastap jáne 2010 jyldyń ortasynda aiaqtalǵan II modernizatsiia Qazaqstan turaqty ekonomikalyq ósý traektoriiasyna ákeldi, memlekettik institýttardyń jáne orta taptyń júiesin qurdy, óz azamattarynyń ómir súrý sapasyn aitarlyqtai jaqsartty, jańa kapital qurdy, onyń teńgerimdi jáne jaýapty syrtqy saiasat óziniń halyqaralyq bedelin nyǵaitty, aimaqtyq basshylyqqa quqyǵyn dáleldedi. 2012 jyly bizdiń elimiz «Qazaqstan - 2030» Strategiiasynda belgilengen barlyq mindetterdi merziminen buryn oryndaldy. Qazaqstan Respýblikasy álemdegi básekege barynsha qabiletti 50 eldiń qataryna kirdi jáne ortasha damý deńgeii bar elder tobyna kirdi. Sonymen qatar, álemde eń damyǵan 30 eldiń qataryna kirýge baǵyttalǵan «Qazaqstan-2050» Strategiiasy qabyldandy. 2017 jyldyń basynan bastap Qazaqstanda III jańǵyrtý júzege asyrylyp jatyr. Osy maqsatta konstitýtsiialyq reforma júrgizildi, ekonomikalyq ózgeristerdiń kelesi kezeńine basymdyqtar anyqtaldy, al qoǵamdyq sanany jańǵyrtý boiynsha «Rýhani jańǵyrý» baǵdarlamasy qabyldandy. «Táýelsizdik dáýiri» eńbeginde Prezidenti «III modernizatsiiasy - biryńǵai mazmuny men algoritmmen jańarý men damytýdyń tutas úderisi» - dep atap kórsetti. Bul úderistiń basty qaǵidasy - «revoliýtsiia emes, evoliýtsiia» printsipi jáne ekinshi printsip - «aldymen ekonomika, sodan keiin saiasat».
Elbasymyzdyń taǵy bir keremet jetistigi - bizdiń elimizdiń astanasy - Astana qalasynyń qurylýy men 20 jyldyq damýy. Álemdik tájiribe kórsetkendei, negizinen memleket astanalary árdaiym memlekettiń ortalyǵynda ornalasatyn eldi mekenderdi tańdap, onyń batys, ońtústik, soltústik jáne shyǵys aimaqtaryna teń dárejede bolýǵa tiis. Eger Qazaqstannyń astanasyn kóshirýdiń zamanaýi tájiribesin alsaq, táýelsiz Qazaqstan óziniń joǵarǵy basshylyǵynda geosaiasi faktordy eskeretini qupiia emes - bul qazirgi zamanǵy Qazaqstan úshin ekijaqty (Resei elimen) ekonomikalyq, saiasi, áskeri jáne basqa qatynastardyń damytý arqyly mańyzdy ról atqarady.
Damýdyń 20 jyl ishinde burynǵy Aqmola qalasy, Tselinograd qalasy jáne búgingi Astana tanylmai ózgerdi. Ol qala qurylysy, sáýlet salasyndaǵy barlyq halyqaralyq talaptarǵa sáikes, sondai-aq osy deńgeidegi jáne mártebeli qalalarǵa qoldanylatyn basqa talaptarǵa sáikes astanalyq fýnktsiialary bar zamanaýi qala retinde qalyptasty.
Astana - bul zamanaýi Qazaqstannyń vizitkasy. Osy 20 jyl boiy Qazaqstannyń búkil ortalyǵy úshin ómir súrý yrǵaǵyn qalyptastyratyn, Qazaqstannyń ortalyǵynda ómir súrý úshin óte zamanaýi jáne jaily qala ómir súrip jatyr. Bul jerde bizdiń kóz aldymyzda elimizdiń jańa beti qalyptasyp, onyń qazirgi zaman tarihy jazylyp jatyr.
Osylaisha, qazirgi zaman Qazaqstannyń búkil tarihy, eń aldymen, Elbasymyzdyń pragmatikalyq saiasattyń pragmatikalyq nátijesi jáne pragmatikalyq úlgisi bolyp tabylady.
Kerimsal Jubatqanov
