Búgingi tańda jer sharyn mekendegen halyqtardyń shamamen 70 paiyzy eki ne odan da kóp tilderdi ártúrli deńgeide meńgergen. Shet tilin úirený barysynda adam basqa bir ulttyń sózin, sóilem quraý tásilderin meńgerý arqyly onyń oilaý júiesine enip, rýhani álemine qadam basady, jańa bir halyqtyń ulttyq bolmysyn ashady. Shet tilinde sóileý arqyly sol ultsha oilaidy. Eń bastysy, basqa tilderdi bilý adam men adamdy, ult pen ultty, halyq pen halyqty jaqyndastyra túsedi.
Sońǵy kezdegi zertteýlerge súienetin bolsaq, birneshe til biletinderdiń basqalarǵa qaraǵanda uqypty ári oiyn tez jinaqtap aitýǵa qabiletti bolady. Onyń basty sebebi adam bir tilden ekinshi tilge oilaýǵa kóshkende, onyń miy aqparattardy shapshań rettep, eń mańyzdylaryn tez iriktep alýǵa mashyqtanady eken (Kirill Stasevich. Inostrannyi iazyk pomogaet dýmat na liýbom vozraste. «Naýka i jizn», 2014, №7). Sondyqtan da kóp tildilik máselesine ǵylymi turǵydan kelip, onyń jaqsy jaqtaryn da, teris tustaryn da árdaiym eskerip otyrǵan jón.
Osy máseleni arnaiy zerttegen ǵalymdar qostildiliktiń jas balanyń oilaý qabiletiniń damýyna keri áserin tigizetinin anyqtaǵan. Oilaý barysynda eki tildiń bir-birine kedergi keltirip, tejeý týdyratyndyǵy, sóitip, balanyń oilaý júiesiniń qalyptasýyna aitarlyqtai keri áser etetindigin alǵa tartady.
Qostildiliktiń bir jaqty júrýi til úirenýdi túrli joldarmen májbúrlep engizý arqyly júzege asyp, orny tolmas ziian shektiredi. Professor Z.Ahmetjanova basqa tildiń basymdyǵyndaǵy qostildilik ana tilin qoldaný aiasyn taryltýǵa alyp kelip, munyń aiaǵy ulttyq sana-seziminiń qalyptasýyna kedergi jasaityndyǵyn aitady.
Bala psihologiiasyn, tili men dúnietanymynyń qalyptasýyn birshama zerttegen eńbekterimen tanymal bolyp, bala damýynyń kognitivtik teoriiasyn jasaǵan shveitsariialyq ataqty psiholog ári filosof J.Piaje bala 6-7 jasynda óziniń qai ultqa jatatyndyǵy jaily alǵash ret estip, habardar bola bastaidy; 8-9 jasynda óziniń, ata-anasynyń qai ulttan ekendigin, ana tilin, týǵan jerin biletin bolady; 10-11 jasynda ol ózin sol ulttyń ókili retinde tolyq sezinip, tarihynyń, mádenietiniń ózgeshelikterin aiyra alady, iaǵni onyń ulttyq sana-sezimi, bolmysy tolyq qalyptasady dep jazady. Demek, bala 10-11 jasynda belgili bir ulttyń ókili bolyp qalyptasady eken. Al bul kezde balany basqa tilde tárbieleý – ony kózbe-kóz basqa ultqa qarai iterý bolyp shyǵatyndyǵy eshbir dáleldi qajet etpesi anyq.
A.Baitursynulynyń osydan bir ǵasyr buryn shyryldap turyp aitqan myna bir oilary árdaiym este bolýy kerek: «…ár halyqqa keregi – óz dini, tili, jazýy saqtalý. Solai bolǵan soń bastaýysh mektep, áýeli missionerlik pikirden, politikadan alys bolarǵa kerek, iaǵni qazaqtyń dini, tili, jazýy sumdyk pikir, sýyq qoldan tynysh bolarǵa kerek… Áýelgi úsh jylda balalar kileń qazaqsha oqý kerek… Bastaýysh mektepte kileń qazaq tilinde úiretiletin nárseler: oqý, jazý, din, ult tili, ult tarihy, esep, jaǵrapiia, sharýa-kásip, jaratylys jaiy» (Bastaýysh mektep. «Qazaq», 1914, №61); «Áýeli biz eldi túzeýdi bala okytý isin túzeýden bastaýymyz kerek. Nege desek, bolystyqta, bilikte, halyqtyq ta oqýmen túzeledi. Qazaq isindegi neshe túrli kemshiliktiń kóbi túzelgende, oqýmen túzeledi» (Qazaqsha oký jaiynan. «Qazaq», 1913, №14»); «Jastardyń oqý-tárbie jumysy túzelmei, jurt isi túzelmeidi» (Oqytý jaiynan «Qazaq», 1913, №63). Ult qamyn, halyq keleshegin oilaǵan árbir azamattyń esinde júrer, kúni búginge deiin mańyzyn joimaǵan, ómirsheń oilar «meni umytpa, umytsań, kúniń qarań bolar» degendei, shyryldap tur.
Orys tiliniń óktemdiginen qutyla almai jatqanda, arenaǵa álemdik aýqymda júrip jatqan jahandanýdyń negizgi qozǵaýshy kúshi aǵylshyn tili shyqty. Bilim-ǵylymnyń, halyqaralyq qatynastardyń negizgi tiline ainalyp, álem halyqtarynyń jartysyna jýyǵy qoldana bastaǵan aǵylshyn tiliniń qarqyny tipti qatty. «Berse qolynan, bermese jolynan» degendei, aǵylshyn tili tórden oryn alýǵa tyrysýda. Qazaqstanda da «úsh tuǵyrly til» saiasaty júrgizilýde.
Aitarymyz, aǵylshyn tiline eshkimniń qarsylyǵy joq. Bar gáp osy «úsh tuǵyrly» til saiasatyn júzege asyrýdyń joldarynda bolyp otyr. «Úsh tuǵyrly» tilge Elbasynyń bergen «Qazaq tili úsh tildiń bireýi bolyp qalmaidy. Úsh tildiń – birinshisi. Negizgisi, bastysy, mańyzdysy bola beredi. Qazaq tili Qazaqstan Respýblikasynyń memlekettik tili» dep, qadap aitqan túsiniktemesin esimizden shyǵarmaiyq.
Azamat retinde oi-sanasy, dúnietanymy áli qalyptasa qoimaǵan jastarǵa jarq-jurq etken túrli tásildermen áser etý ońai. Sondyqtan da qazirgi Batys túpki maqsattaryna jetý úshin barlyq kúshti jastardy ózderine qaratýǵa salyp jatyr. Aǵylshyn tilinde júrip jatqan jahandanýdyń negizgi aqparattyq baǵyty jastardyń sana-sezimine áser etip, olardy ana tilinen, ulttyq qundylyqtarynan ajyratyp, dúnietanymyn ózgertý arqyly ultsyzdandyrýǵa bar kúshin salýda. Sol sebepti de búgingi tańda elimizdiń erteńi sanalatyn jastar tárbiesi sheshýshi máseleniń biri bolyp otyr. Biz búgingi jas urpaǵymyzdy zamanǵa laiyqty ulttyq rýh baǵytynda tárbielei alsaq, erteńimiz jarqyn bolmaq.
Jahandanýdyń basty mindetteriniń biri – ana tilinen, sol sebepti de ulttyq tamyrynan ajyrap qalǵan máńgúrtterdi, ultynan jerigen, ózderin ulttan joǵary sanaityn kosmopolitterdi, eshqandai ultqa jatpaityn, jatsa da ony bilmeitin, boiynda kóptegen ulttardyń qany, bolmysy bar «jańa adamdy» tárbielep shyǵarý. Qazir Batystyń búkil aqparat quraldary, bilim, tárbie berý júieleri osy maqsatqa jumyldyrylǵan.
Bizdińshe, balaǵa shet tilin balabaqsha túgili bastaýysh synyptarda da oqytýǵa bolmaidy. Óitkeni A.Baitursynuly eskertkendei, «Oryssha oqyǵandar orys sóziniń júiesine daǵdylanyp úirengen, noǵaisha oqyǵandar noǵai sóziniń júiesine daǵdylanyp úirengen. Qazaq sózderin alyp, orys ia noǵai júiesimen tizse, árine ol naǵyz qazaqsha bolyp shyqpaidy. Sondai kemshilik bolmas úshin ár jurt balasyn áýelinde óz tilinde oqytyp, óz tilinde jazý-syzý úiretip, óz tiliniń júiesin bildirip, jolyn tanytyp, balalar ábden daǵdylanǵannan keiin basqasha oqyta bastaidy. Biz de tilimiz buzylmai saqtalýyn tilesek, ózgelershe áýeli ana tilimizben oqytyp, sonan soń basqasha oqytýǵa tiispiz».
Ókinishke orai, jahandanýdyń osy siiaqty tereńirek oilanýdy qajet etetin tustarynyń baiybyna bara bermei, jyltyrap turǵan syrtqy jaǵyna, alǵashqy áserine maldanyp, júrgizilip jatqan úgit-nasihat jumystarynyń qarmaǵyna túsip qalyp jatqan jaǵdailar da jii kezdesedi.
Bizdińshe, balaǵa shet tilin balabaqsha túgili bastaýysh synyptarda da oqytýǵa bolmaidy. Óitkeni A.Baitursynuly eskertkendei, «Oryssha oqyǵandar orys sóziniń júiesine daǵdylanyp úirengen, noǵaisha oqyǵandar noǵai sóziniń júiesine daǵdylanyp úirengen. Qazaq sózderin alyp, orys ia noǵai júiesimen tizse, árine ol naǵyz qazaqsha bolyp shyqpaidy. Sondai kemshilik bolmas úshin ár jurt balasyn áýelinde óz tilinde oqytyp, óz tilinde jazý-syzý úiretip, óz tiliniń júiesin bildirip, jolyn tanytyp, balalar ábden daǵdylanǵannan keiin basqasha oqyta bastaidy. Biz de tilimiz buzylmai saqtalýyn tilesek, ózgelershe áýeli ana tilimizben oqytyp, sonan soń basqasha oqytýǵa tiispiz».
Keńestik kezeńdegi jáne odan keiingi dáýirdegi til saiasatyn zerttegen V.M.Alpatovtyń anyqtaýynsha, jas balanyń sóileý tili, sol arqyly oilaý júiesi ata-babalardan kele jatqan tuqym qýalaýshylyq arqyly ana sútiniń ýyzymen qalyptasady. Jalpy adamnyń oilaý qabileti sol ulttyń tili arqyly ǵana alǵashqy múshelde, iaǵni 13 jasqa deiin qalyptasady. Jas balanyń boiyndaǵy gen arqyly tuqym qýalap kele jatqan oilaý júiesin sol negizde ana tili arqyly ary qarai jalǵastyrsa, ol balanyń oilaý qabileti tez jetiledi. Al endi oilaý júiesi áli qalyptasa qoimaǵan jas balaǵa óziniń boiynda bar gen arqyly kele jatqan oilaý júiesine sáikes kelmeitin tildi oqytsa, ol balanyń burynnan tuqymynda kele jatqan oilaý júiesi buzylyp, jańa tilge negizdelgen jańa oilaý júiesi paida bola bastaidy. Sondyqtan da A.Baitursynulynyń «Bala eń aldymen, óz ana tilinde oilaýy, sóileýi, bilim alýy shart», «ár bala óziniń ana tilinde 4 synypqa deiin oqýy kerek, sodan keiin baryp, basqa tilderdi oqýyna bolady» ekendigin qadap turyp aityp ketkenin barlyq ýaqytta da esten shyǵarmaǵan abzal.
Sóz ben oidyń, sóileý men oilaýdyń, sol siiaqty oilaýdyń óz kezeginde adamnyń tánimen, janymen tyǵyz bailanystylyǵy adamnyń til mádenietin jetildirip, tán sulýlyǵy, jan sulýlyǵy jarasqan, jan-jaqty jetilgen jarasymdylyqty qamtamasyz etedi. Ǵalymdar kei adamdardyń durys sóilei almaýy, ne bolmasa, kekeshtenýi siiaqty kemshilikterdi onyń oilaý júiesindegi, ne bolmasa, psihikasyndaǵy aqaýlarmen, iaǵni densaýlyǵymen tikelei bailanystyrady. Adamnyń qai tilde sóileýi, qai tilde oilaýy siiaqty ádette baiqala bermeitin nárselerdiń ózi ǵasyrlar boiy belgili bir ultqa jatyp, belgili bir tilde sóilegen adamdardyń syrtqy bet álpetinen bastap, búkil fiziologiialyq qurylymyn qalyptastyryp, densaýlyǵyna, minez qulqyna, jalpy adami bolmysyna áser etetindigin kópshilik qaýym bile bermeýi múmkin. Óz tilin jetik bilmeitin, onyń ústine basqa da birneshe tilderde qatar sóileitin adamdardyń oilaý júiesiniń bir baǵytta júrmei, úzilip qala beretindigi, sonyń saldarynan óz oiyn durystap jetkize almai, birdi aityp, birge ketip sóileitindigi búgingi qazaq qoǵamynda úirenshikti jaǵdaiǵa ainalyp otyr.
Qazaq tiliniń ózge tilderden ereksheligi daýysty dybyspen bastalǵan sóz – daýysty dybyspen ǵana, daýyssyz dybyspen bastalǵan sóz – daýyssyz dybyspen ǵana aiaqtalady. Ǵalymdardyń dáleldeýi boiynsha, sózdiń bulai aitylýy densaýlyqqa asa paidaly. Ásirese qazaqsha sóileý kezinde asqazan men búirekke múlde salmaq túspeidi. Sondai-aq qazaqsha sóilegende aýyzdyń tek astyńǵy jaǵy ǵana qimyldap, qozǵalatyndyqtan adamnyń bet-júzin ájim erte torlamaidy (professor Nesibeli Jákenqyzy).
Al endi eki til qatar oqytylǵanda, eki tilde qatar sóilegende, eki tildegi oilaý júiesi de qatar jumys istep, bir-birine kedergi jasaidy. Qazaqsha sóilep turǵan adamnyń kei kezderde orys tilin aralastyryp jiberetindigi – osy eki tildik oilaý júiesiniń qatar kelip, bir-birine kedergi keltiretindiginiń naqty kórinisi. Eki tildik oilaý júiesi jumys barysynda bir-birine kedergi keltirip, nátijesinde adamnyń oilaý qabiletiniń damýyna aitarlyqtai nuqsan keltiretindigin ǵalymdar aityp júr.
Sonymen, búgingi kúnderi Qazaqstannyń bilim berý júiesinde júzege asyrylyp jatqan «qostildilik», «úsh tuǵyrly til» degenderimiz — baiqamasa, iaǵni ǵylymi negizde júrgizbese, tikelei ulttyq tildiń joiylýyna, onyń artynda turǵan ultsyzdyqqa, ulttyń joiylýyna alyp baratyn qaýpi bar ekendigi árdaiym este bolǵany jón.
«Kóp til bilgenniń ziiany joq. Dosyń da, áriptesiń de, joldasyń da kóp bolady. Alaida qandai jaǵdaida da týǵan tilimiz – qazaq tili óz mártebesin joǵary ustaýy tiis. Týǵan tildiń týy qashanda biik bolýy qajet» deidi Elbasy N.Nazarbaev. Sondyqtan da Elbasymyzdyń «Oqý júiesindegi jańa reformany halyqtyń oiymen sanaspai, pikirin tyńdamai qabyldai saldy. Mundai ózgerister oqýshylardyń bilim deńgeiin kóterý úshin qajet. Barlyq taraptyń pikiri qaralýy tiis. Oilanbai jasalǵan tájiribeler qajet emes, bizdi eshkim qýyp bara jatqan joq» dep, eskertýine týra keldi.
Bizdiń basty maqsatymyz álemniń kez kelgen elinde qyzmet istei alatyn álemdik aýqymdaǵy azamattardy daiyndaý emes, kerisinshe, elimizdiń erteńine adal eńbek etetin jan-jaqty bilimdi, parasatty ulttyq mamandar daiyndaý ekendigin esten shyǵarmaiyq.
Dandai YSQAQULY,
S.Demirel atyndaǵy ýniversitet rektorynyń keńesshisi,
filologiia ǵylymynyń doktory, professor
