Tsoi Ion Son: Qazaq-káris sózdigin qurastyrýǵa kómektesetin maman izdeimin

Ońtústik Koreia astanasy Seýlde ornalasqan Hangýk shet tilder ýniversitetinde qazaq tili sabaǵy oqy­ty­­lady. Tsoi Ion Son – atalǵan ýniversitettiń Orta Aziia fakýltetinde bilim alyp, tórt jyl boiy qazaq tilin úire­n­gen til mamany. Nurai degen ekinshi qazaq esimi bar Ion Son al­daǵy ýaqytta káris-qazaq sózdigin qurastyrýǵa kó­mek­tesetin ma­mandardy izdeidi. Qazir ózi oqyǵan ýniver­sitette ǵylymi qyz­metker bolyp jumys isteitin Ion Sonǵa habarla­syp, áń­gimelesken edik.

– Qazaqstandyqtardyń Oń­tús­tik Koreiaǵa em alý úshin jii bara­ty­nyn biletin bolarsyz. Bir basy­lym­nan Seýlge kelip, em alyp júrgen, júre­gi aýyratyn qazaq balasynyń suh­batyn oqydym. Emhana ákim­shi­ligi balaǵa dárigerlermen sóilesýge ońai bolý úshin oryssha sóileitin aý­dar­mashynyń qyzmetin usynǵan. On­daǵylar qazaqtardyń barlyǵy orys tilin jaqsy biledi dep oilasa ke­rek. Alaida, álgi bala Ońtústik Qa­zaqstan oblysynyń týmasy bol­ǵan­dyqtan, oryssha jetik bilmeidi eken. Dárigerlerge alǵysyn jet­kiz­gen ol tek til jaǵynan qi­nalǵanyn, orys­sha durys túsinbegendikten ai­na­lasymen emin-erkin sóilese al­maǵanyn jetkizgen. Sol suhbatty oqy­ǵan soń, qazaq tilin meńgerip, biz­ge em-dom alýǵa keletin balalarǵa kó­mektesetin maman bolamyn dep shesh­tim. Onyń ústine, Qazaqstan men Ońtústik Koreia arasyndaǵy yn­­­tymaqtastyqty nyǵaitýǵa úles qos­qym keldi. Koreiada qazaq tilin bi­letin bir maman kerek qoi dep oi­ladym. Munymen qosa, mektepte oqyp júrgende Keńes Odaǵy tu­syn­da káristerdiń Orta Aziiaǵa, sonyń ishinde Qazaqstanǵa jer aýda­ryl­ǵany týraly kóp oqyǵanmyn, sói­tip, sol kezden bastap Qazaqstan de­gen memleketti tanyp-bilgim kel­di. Sol sebepti bizdiń ýniver­si­tettiń oqytýshylary úiretetin kóp tildiń ishinen qazaq tilin tańdadym.

– Al sen oqyǵan ýniver­si­tet­te qazaq tilin oqytatyn ba­ǵ­dar­lamany engizýge kim túrtki bol­ǵan?

– Hangýk shet tilder ýniver­si­teti – Ońtústik Koreiada til maman­da­ryn daiarlaityn jetekshi ýniver­si­tetterdiń biri. Munda Orta Aziia fa­kýltetinde shetel stýdentterin qa­zaq jáne ózbek tilin úiretetin sa­baqtar ótkiziledi. Fakýltetti Qa­zaqstanda oqyǵan, qazaq ti­lin jaqsy meńgergen káris ǵalym bas­qarady. Ol kisi óziniń ustazy, ál-Farabi atyndaǵy Qazaq Ulttyq ýni­versitetinde professor qyz­me­tin atqarǵan Áliia Quryshjandy Seýlge kelip, bizdiń ýniversitette sa­baq berýge shaqyrǵan. Sóitip, Áliia apai qazir Seýlde qazaq tilin úi­renemin deýshilerge sabaq berip júr. Jalpy, qazaq tili Ońtústik Ko­reia boiynsha tek bizdiń ýni­ver­sitet pen Býsandaǵy ýniver­si­tet­terdiń birinde ǵana oqytylady. Bizdiń ýniversitette qazaq tilin myq­ty oqytady dep nyq senimmen aita alamyn, sebebi bizdiń oqytýshy Áliia Quryshjan – naǵyz ustaz, bilikti, qazaq tilin oqytýda ózindik ádis­temesi bar tanymal maman. Ol ki­si bizdi Amerikada arnaiy ázir­len­gen oqýlyqtarmen oqytty. Áliia apai materialdardyń basym kóp­shi­ligin ózi ázirledi. Budan bólek, Qa­zaqstannyń Ońtústik Koreiadaǵy el­shiliginen de materialdar aldyrt­ty. Qazaqstanda ázirlengen oqý­lyq­tar boldy, alaida orys tilinde ja­zylǵan, al bizge orys tilinde sa­baq oqý qiyn. Desek te, Áliia apai­dyń kómegimen 4 jyldyń ishinde q­azaq tilin jaqsy meńgerip shyq­tyq. Aita keterlik jait, Orta Aziia fakýltetinde oqyǵan soń, atalǵan aimaqta ornalasqan elder toby­nyń tilderin ǵana emes, sonymen qa­tar, olardyń Ońtústik Koreiamen saia­si jáne áleýmettik bailanysy boiyn­sha bilim aldyq.

– Qazaq tilin úirenýde qan­dai qiyndyqtarǵa keziktiń?

– Negizi, káris tili men qazaq ti­liniń grammatikasy uqsaidy. Káris tili men túrki tili dúniejúzindegi til­der shoǵyrynyń eń úlkeni – al­tai tilder tobyna kiretinin bilesiz. Son­dyqtan qazaq jáne káris til­deri­niń týystyq belgileri bar. Sol se­bepten de Koreiada turatyn qa­zaq­tar káris tilin tez meńgeredi. Men de qa­zaq tilin ońai meńgerdim. Biz, ká­ris­ter, eń aldymen qazaqsha áripter men sózderdi jatqa bilsek bolǵany, al sóilemdi ózimizdiń tildik qury­lym­ǵa salyp, qurastyramyz. Degen­men, Ońtústik Koreiada qazaq tilin­de­gi materialdar sany óte az. Mu­ny­men qosa, bizdiń elde turatyn, qa­zaq tildi orta qalyptastyrýǵa sep­tigin tigizetin qazaqtar az. Jal­py aitqanda, qazaq tilin úirenemin dep qulshynyp turǵan adamǵa kó­mek­tesetin quraldar az. Sol sebepti men sekildi qazaq tilin meńgergisi ke­letin otandastaryma kómekshi qu­ral retinde káris-qazaq sózdigin qu­rastyryp shyǵarǵym keledi. Qa­zir qazaq tilin oqyp jatqan ká­ris­ter jeterlik. Alaida, olardyń tildi úi­rený barysynda men tap bolǵan má­selelerge kezigetinin bilip, sózdik qurastyrý ideiasyn ortaǵa saldym. Sol sózdikti ázirlep, qoldanysqa ber­gen soń, tildi úirený áldeqaida ońai bolady dep senemin.

– Qazir óziń oqyǵan ýni­ver­sitette jumys isteidi ekensiń. Ondaǵy jumysyń da Orta Aziia elderimen bailanysty ma?

– Iá. Ótken jyly áleýmettik jaǵ­daiy tómen stýdentterge grant taǵaiyndaýǵa jaýapty bólimde ju­mys istedim. Al biyl ózge elderdiń mádenietine bai­la­nysty paidaly aqparat usynatyn jobalarǵa jaýaptymyn. Sonymen qatar, Eýraziia bolashaq kóshbas­shy­larynyń assotsiatsiiasynda qosym­sha jumys isteimin. Koreiada tura­tyn Orta Aziia elderiniń azamt­ta­ry­na oqý grantyn ielený, jumys tabý máseleleri boiynsha kómek­tese­miz. Sonymen qatar, káristerge Or­ta Aziia elderi týraly aqparat ta­­ratamyz.

– Pandemiia kezinde Abylai han atyndaǵy Qazaq halyqara­lyq qatynastar jáne álem til­deri ýniversiteti stýdent­te­ri­men onlain kezdesý ótkizipsiń. Atalǵan ýniversitet ókilderi­men qalai bailanys ornattyń?

– 2013 jyly Abylai han atyn­daǵy Qazaq halyqaralyq qaty­nas­tar jáne álem tilderi ýniver­sitetinde bir ailyq tájiribeden óttim. Sosyn almasý baǵdarlamasy boiyn­sha 2015-2016 oqý jylyn ál-Farabi atyndaǵy Qazaq Ulttyq ýni­versitetinde oqydym. Keiin 2017 jyly Nur-Sultanda ótken EHRO kórmesinde Ońtústik Koreia pa­vilonynda jumys istedim. Ol pa­vilonda qazaq tilin biletin jal­ǵyz káris boldym. Sol sebepti siz­derdiń Tuńǵysh Prezidentterińiz Nur­sultan Nazarbaev bizdiń pavi­lon­ǵa kirgen kezde Ońtústik Ko­reia­ǵa qatysty barlyq málimetti qa­zaq tilinde múdirmei aityp shyq­tym. Taǵy bir aita keterligi, Seýl­den arnaiy kelgenimdi estip-bilgen kóp­shilik qazaq tilinde qalai sói­leitinimdi estý úshin arnaiy bizdiń pavilonǵa keletin. Tanystyrylym aiaqtalǵansha, maǵan tamsanyp qa­rap turatyndary áli kóz aldymda.

– Qazaq tilin biletin bolǵan­dyq­tan, Almatyda bir jyl boiy oqý, Nur-Sultanda jarty jyl turý ońai bolmaǵan shy­ǵar?

– Qazaqstan – men úshin shet mem­le­ket. Onyń ústine, Ońtústik Ko­reia­da Qazaqstanmen bailanysty aq­­parat az. Sol sebepti jóndi má­li­m­et bilmeitin bógde elde oqý, tu­ryp-júrý ońai emes ekeni belgili. Bi­rin­shiden, til jaǵynan qiyn­dyq­tar týyndady. Ásirese, qujattardy ret­teý barysynda osy máselege tap bol­dym. Notariýspen sóilesý úshin orys tilin bilýiń kerek. Al men orys­sha túsinemin, biraq sóilei al­mai­myn. Notariýsqa qazaqsha sói­lesem, maǵan orys tilinde jaýap qai­tarady. Qazir taksi shaqyrý qyz­meti túzelgen bolar, biraq men oqy­ǵanda taksige miný úshin jol­dyń shetine baryp turatynbyz. So­syn ádepkide tamaqtaný jaǵynan sál qinaldym. Qazaqtar etti kóp jese, al bizde tamaqqa kókónisterdi kóp qosady. Álbette men tatqan ta­­­ǵamdardyń dámi til úiiredi, ásire­se baýyrsaqtyń erekshe dámi bar. Biraq kún saiyn osyndai maily ta­maq jei bergen soń, bir kúni as­qa­zanym aýyryp, dárigerge qaral­ǵanym bar, biraq keiinnen úirenip ket­tim. Degenmen, Almatymen sa­lys­tyrǵanda, Nur-Sultanda turý qiyn­ǵa tústi. Astanada únemi jel so­ǵatyndyqtan, ǵimarattyń esigin asha almai, qinalatyn edim (kúlip). Negizi, Qazaqstanǵa jyl saiyn baratynmyn. 2019 jyly ata-anam­men birge Qazaqstanǵa saiahattadyq. Otba­synda jalǵyz balamyn. Ata-anammen birge Seýl mańynda or­na­lasqan Pýndan qalasynda turamyn. Ákem 25 jyl boiy Hyundai kom­paniiasynda zertteýshi bolyp ju­mys istep keledi. Al anam úi sharýa­shy­lyǵymen ainalysady. Sol se­bep­ti biraz tynyqsyn, kóńili ser­gisin dep Qazaqstanǵa aparyp qait­qan­myn. Taǵy bir aitaiyn degenim, ká­ris pen qazaqqa ortaq uqsastyq­tar­dy baiqadym. Biz de sizder se­kildi jasy úlken adamdarǵa erekshe qur­met kórsetemiz. As ishetin kezde ústel basyna úlkender kelmeiinshe, biz de tamaq ishpei kútip otyramyz. Sizder tór dep ataityn qasterli oryn bizde de bar. Biz de úlkenderdiń sózin bólmeimiz, jolyn kespeimiz. Biz de jer ústelge tamaqtanamyz. Siz­der­de kiiz úi bolsa, bizde de kiiz úige uqsas ulttyq naqyshta bezen­dirilgen úiler bar. Sosyn sizderde turmysqa shyqqan qyzdyń júgin sandyqqa salyp aparady ǵoi, bizde de dál solai. Bizde de sizderdegidei kúieý jigittiń týystary qyzdyń tý­ǵan-týystarymen aldyn ala kez­desip, aqyldasady. Jalpy, eki eldiń arasynda uqsastyq óte kóp ekenin baiqap, tańǵaldym.

– Almatyda oqýda júrgende Al­matydaǵy eń iri mádeni or­ta­lyqtardyń biri – Káris mádeni or­talyǵynyń jumysymen ta­nysyp qaitqan bolarsyń?

– Álbette, ol ortalyqqa bar­dym. Olar káris tilin bilmei­tin­dik­ten, qasyma orys tilin biletin do­sym­dy ertip aldym. Kezdesý bary­syn­da olarǵa káris tilin úirený qiyn­ǵa soǵatynyn túsindim. Degen­men, tilin umytsa da, mádenietimizdi saqtap, salt-dástúrimiz men ádet-ǵu­ryptarymyzdy jańǵyrtyp júrgen olar­ǵa riza boldym. Eń mańyzdysy sol dep oilaimyn. Meniń ul­tym káris, biraq turatyn jerim Qa­zaqstan bolsa, ózge ulttar bilip júr­sin dep men de mádenietimizdi júr­gen jerimde tanystyryp júre­tin edim.

– Ekinshi esimiń Nurai eken. Bul esimdi óziń tańdadyń ba?

– Iá, ózim tańdadym. Kýrstyń ba­synda Áliia apai sabaqqa qazaq­sha esimder ja­zylǵan qaǵazdar alyp kelip: «Men qazir esimderdi oqyp shy­ǵa­myn, qaisysy qulaqtaryńyz­ǵa jaǵady, sony tańdap alyńdar» dedi. Sol kezde «Nurai» sózin  una­typ, sol esimdi tańdadym. Meniń shyn esi­­­mimdi kópshiligi biledi, biraq qa­­zaq tilin úirengisi keletin shetel aza­­matynyń qazaqsha esimi bolǵan du­­rys dep oilaimyn. Qazir meni kóp­­shiligi Nurai dep ataidy. Seýl­degi Qazaqstan elshiliginde jumys is­­teitinder «Bizdiń Nuraiymyz» dep ai­tady. Bastapqyda elshilik ókil­deri­men Nurai degen esimmen ta­ny­syp, birden qazaq tilinde sói­les­ken­dikten, olar meni káris emes, qa­­zaq dep oilapty. Keiinnen meni ta­nityndar Seýlde qazaqsha oqyǵan káris qyzy ekenimdi aitqanda olar tań­ǵalǵandaryn aitady.

– Qazaq-káris sózdigin ázir­lep shyǵarýǵa kómektesetin ma­man­dar izdep júrgenińdi jariia­la­ǵan soń, qol ushyn sozýǵa niet bildirgenderdiń qarasy kóp ekenin baiqadyq. Sózdik qu­rastyrýǵa kómektesetin ma­man taba aldyń ba?

– Joq, áli taba almai júrmin. Me­niń ideiamdy estip, kómektesýge niet tanytqan adamdar kóp. Ózińiz bai­qaǵandai, áleýmettik jelidegi pa­raqshama da kún saiyn birneshe adam kómekteskisi keletinin aityp, pi­kir jazyp ketedi. Degenmen, qol ushyn sozǵysy keletinderdiń basym kóp­shiligi – jastar. Jazysqanda, sói­leskende olardyń qazaq tilinde du­rys sóilemeitinin ańǵardym. Ara­synda sleng sózder qosady, qa­zir sánge ainalǵan sózderdi kóp qol­danady eken. Biraq maǵan qazaq ti­lin ǵylymi túrde úiretý boiyn­sha tájiribesi bar professorlar men til mamandary qajet. Ondai myqty mamandardyń áleýmettik jelini jii qoldanbaityny belgili, kóp qoldansa da maǵan birinshi bo­lyp jazbaityny túsinikti. Degen­men, shetel azamatyna qazaq tilin ońai túsindiretin, sózdikti bir oqy­ǵan­nan-aq, qazaqsha sózderdi birden «sińi­rip» alatyndai etip qurasty­ryp beretin mamandy áli izdestirip j­a­tyr­myn. Eger sizderdiń basylym­daryńyz arqyly maǵan kómektese alatyn adam tabylyp qalsa, qýanar edim.

– Áleýmettik jelidegi paraq­shań­nan Qazaqstan jáne Ońtús­tik Koreia arasyndaǵy ynty­maq­tastyqty nyǵaitýǵa baǵyt­tal­ǵan jańalyqtarmen jii bó­lisetinińdi baiqadym. Bola­shaq­ta eki eldiń arasyn jalǵap, bel­gili bir qyzmetke orna­lasý­dy kózdep júrgen bolarsyń?

– Árine, ondai jospar bar. Sol úshin de qazaq tilin umytpaýym ke­rek. Qazaqstanǵa jyl saiyn barýym­­nyń sebebi de sol – qazaq tilin umytyp qalmaý. Vaktsina sal­dyrǵan soń, osy jazda baryp qai­ta­myn dep josparlap otyrmyn. Ma­­terialdyń azdyǵyna, qazaq tildi ortanyń joqtyǵyna qaramastan úirengen tildi umytyp qalmaý úshin qazaq tilindegi túrli baǵdarla­ma­lar­dy qaraimyn, gazetterdiń on­lain nusqasyn oqimyn. Qazaqsha ánder tyńdaimyn. Osynda turatyn qa­zaqtarmen sóilesemin. Demalys saiyn Áliia apaimen kezdesemin.  Ta­ǵy bir aita keterligi, meniń negizgi ju­mysymnan bólek, qosymsha ju­mysym taǵy bar. Men Ońtústik Ko­reianyń sotynda qazaq tilindegi aý­darmashy bolyp jumys isteimin. Koreianyń aýmaǵynda júrip, sot­talǵan Qazaqstan azamaty sot pro­tsesi kezinde qazaq tilin tańdai ala­dy, sol kezde Koreia soty qazaq ti­­lin biletin mamandardyń qyz­me­tine júginedi. Sol sebepti men aiyp­talý­shyǵa barlyǵyn túsin­di­rip, kó­mektesip otyramyn. Jalpy, is-qa­ǵazdar stilindegi káris tilin qa­zaq­shaǵa aýdarý ońai emes, biraq men eń mańyzdy málimetterdi aýda­ryp, túsindirýge tyrysamyn.

Áńgimelesken Áliia TILEÝJANQYZY,

"Túrkistan" gazeti