Siz sýret kórmesine baryp kórip pe edińiz? Ondaǵy úlkendi-kishili kartinalarǵa zer salyp qarap, sanaǵa sińirý daǵdysyn qalyptastyryp úlgerdińiz be? Shyǵarmany kórip, taqyryby men avtoryn oqyp, janynan jai ǵana ótip ketýge ábden bolady, árine. Alaida kórmeniń qyzyǵy sol, mazasyzdyqty ketirip, sanany tynyqtyrýmen qatar, adamnyń qiial álemi men kóńil kókjiegin keńeitip, bilimin arttyryp, oilaý júiesin damyta túsedi. Qalai deisiz ǵoi? QR Ulttyq mýzeiine Máskeýdiń Tretiakov galereiasynan arnaiy kelgen kórmeniń týyndylaryna toqtalyp, beineleý óneriniń qyry men syryn áńgimelep kóreiin sizge.
Sýret salý óneri óte erte zamannan bastaý alsa kerek. Trihi derekterge súiensek, alǵashqy adamdar sýret salýdy qarym-qatynas múmkindigi dep qaraǵan. Kómir, úshkir tastar arqyly oidaǵy dúnieni jerge tańbalap kórsetken. Paida bolǵan beineni aǵashtan qashap jasaýǵa daǵdylanyp, músindeý óneriniń negizin qalapty. Bertin kele qashap jasaǵan dúniesin bezendirýge kóshken. Sóitip beineleý óneri túrli jaǵdaida damyp, keskindeme, músin, grafika deitin salalarǵa bólingen. Biz sóz etkeli otyrǵan sýret óneri talantpen qatar tabandylyqty, sheberlikti qajet etedi. Salǵan sýretine álem tańdanyp qaraýy úshin sýretshi kóp eńbektenýi kerek shyǵar, bálkim. Sýret salý da eńbek bolyp pa dersiz? Aq qaǵaz betin túrli-tústi boiaýmen shimailaý zor eńbek bolmasa da, mol tájiribe qalyptastyratyny anyq. Al nemis oishyly Gete: «Sýret ónerin meńgerý úshin tek qana bilim, bilim jáne bilim qajet», - depti. Ras-aq. Bilimniń almaityn qamaly joq, sýretshiniń sheberligi de, tájiribesi de zor bilimmen qalyptassa kerek.
Bul kórmege usynylǵan 50 shyǵarma ártúrli janrdy qamtidy. Bir-birine uqsamaidy. Beinelený ádisteri de bólek. Ár shyǵarmanyń óz tarihy bar. Álemdi tańdandyrǵan tanymal týyndylarǵa qarap, óner deitin keremettiń sulýlyǵyna tánti bolasyń. Avtordyń shabytyn, bir sáttik kóńil-kúiin, oiy men qiialyn arqalaǵan san jyldyq sýretter kórýshini beijai qaldyrmaidy.
Aǵylshyn jazýshysy Oskar Ýaildtyń «Dorian Greidiń portreti» shyǵarmasyndaǵy sýretshi keiipker ózi salǵan sýreti týraly: «Sýretshi súiispenshilikpen jazǵan kez kelgen portret – shyn máninde, ol óziniń portreti, bul tipti de ol salǵan adamnyń ǵana beinesi emes. Keiipkerdi emes, óziniń jan-dúniesin ashady sýretshi. Sondyqtan, men bul sýret meniń jan syrymdy álemge jaiyp sala ma dep qorqam. Sol úshin de kórmege qoiǵym kelmeidi», - deidi. Jazýshynyń aitpaǵyna súiensek, kórmege usynylǵan ár shyǵarmany tamashalaý arqyly ár sýretshiniń jan syryn túsinýge múmkindik bar.
Tyńdai biletin kisi úshin sýretter sóileidi. Ony estý úshin kartinanyń avtoryn, taqyrybyn bilý shart emes. Tek úńilý qajet. Sýrettiń tilin óz paiym-parasatyńyzben uǵynyp, onymen ózara túsinisý áldeqaida qyzyǵyraq. Óz basym ár kartinaǵa den qoiyp qaraǵan sátte onyń taqyrybyna, avtoryna basa nazar aýdarmaitynym bar. Nege deisiz ǵoi? Sýretshiniń aitpaǵyn oqyp alsam, kóz aldymdaǵy týyndy men úshin qyzyqsyz bop qalady. Shyǵarmany avtor qoiǵan taqyryptyń aiasynda ǵana tanyp, jai qarap óte shyǵýǵa týra keledi. Oilana almaimyn, sýretshiniń jan-dúniesin sezinip, sýretti sóiletý múmkindigi bolmai qalady. Al aty-jóni belgisiz, úlken kólemdegi kórkem sýrettiń aldynda turǵan sátte sanamdy eriksiz «óshirip» tastaimyn. Mazasyz oidan arylyp, kóńilime bir jailylyq ornaidy. Sosyn ónerdiń úni meni ózine tarta túsedi.
Meni birden ózine baýrap alǵan kartina – «Kaspidegi tań». Avtory – Tair Salahov. Bul shyǵarma 1986 jyly dúniege kelipti. Týyndynyń shynaiylyǵy sondai, kóz aldyńa teńizdiń kórinisi keledi. Tolqyn dybysy men shaǵalanyń úni qatar estigendei bop, teńiz jaǵasyndaǵy keńdik pen erkindikti sezine túsesiń. Kartinanyń etiketajynda avtordyń osy jumysy týraly pikiri berilgen. «Ýtro na Kaspii» sýretin uzaq ýaqyt daiyndadym. Brezent kúrteshedegi jigit áldeneni kútip jatyr. Qainaǵan jumys kúni bastalýǵa jaqyn. Onyń oiy úiinde», - depti. Tair Salahovtyń bul sózin oqymai turyp, men bul jigitke uzaq úńildim. Teńiz jaǵasynda ómir súretin adamǵa tán salmaqtylyq bar boiynda. Tek qara kúshtiń emes, tuńǵiyq oidyń iesi bul. Ózgege aitaryn únsiz uǵyndyratyndai. Teńizdegi tirligi onyń nan tabý úshin jasap júrgen jumysy emes, teńiz – onyń ómiri. Dál qazirgi mazasyzdyǵynyń sebebi – saǵynysh qana. Men bir qabyrǵany tutas alyp turǵan úlken sýrettiń únin osylai uǵyndym. Siz ne aitar edińiz?
1 –sýret. Kaspidegi tań.
Maǵan kólemdi kartinalardyń mazmuny da tereń siiaqty kórinedi. Kishkentai sýrette de úlken oi jatýy múmkin. Alaida bul shyǵarmanyń qasynan tezdetip óte shyǵý, shynynda da, múmkin emes edi.
Avtordyń jan áleminen bólek, ár týyndynyń belgili bir oqiǵany baiandaityny taǵy bar. Mysaly portretterden jalqy tulǵanyń beinesin tanysaq, «Aýyl», «Kúzge serýen», «Tyrnalar» dep atalatyn shyǵarmalardan aýyl kóshelerin, oinap júrgen balalar, jan-janýarlar men biik aǵashtar, qustarmen qatar, adamdardy da baiqaýǵa bolady. Shyǵarmanyń ár detalyna mán berip, týyndyǵa «ózimshe» taqyryp bergim keledi.
2-sýret. Ashyq tereze.
Meni tańdandyrǵan kelesi kartina – «Ashyq tereze». Avtory – Konstantin Iýon. Bul sýret 1947 jyly salynypty. Qarańyzshy, siz ashyq terezeden tek tabiǵatty kórip tursyz ba? Kartinaǵa emes, eriksiz syrtqa úńile túskiń keledi. Jap-jasyl álem, jazdyń jaima shýaq kúni terezeniń ber jaǵynda turǵan adamnyń janyna bir jailylyq beredi. Sýretke qarap turyp, júgirip dalaǵa shyqqym keldi. Jaryq kúnge júzimdi súidirip, jazdyń jupar iisimen tynystaǵym keldi. Amal joq, syrtta jasyl belester emes, esiktiń ar jaǵynda – shýy kóp qala. Sýretke jaqyndai tústim. Terezeniń ar jaǵyndaǵy álem adamnyń jan-dúniesi emes pe? Jaryǵy da, kóleńkesi de bar, jylýyn sezinip, sulýlyǵyna tańyrqamaý múmkin emes. Biz osy kúibeń tirshiliktiń sońynda júrip «terezeniń» ar jaǵynda jasyrynǵan keremetterge mán bermei júrgen joqpyz ba? Ózgeniń boiyndaǵy tunyq álemdi jazbai tanyp, ainalańdaǵy jaqsylardyń jylýyn seziný úshin óz júregińniń terezesin de ashyq ustaý kerek eken-aý...
Grektiń sýretshi-pedagogtary sýretshi shákirtterin aldymen tabiǵatty oqyp úirenýge, sulýlyqty baqylaýǵa, onyń mánin túsinýge daǵdylandyrǵan. Jáne olar belgili bir nusqaǵa qarap, odan keiin ǵana onyń sýretin salý ádisiniń negizin qalapty. Kóz aldyndaǵy dúnieni beineleý arqyly óz jan-dúniesiniń jaryǵyn sýret arqyly berý sýretshiniń sheberligi shyǵar. Italiialyq músinshi Mikelandjelo: «Sýretti jai salmai, oi arqyly salý kerek» degen pikir aitqan. Demek, biz qarap otyrǵan ár kartinada avtordyń oiy da bary anyq.
Arkadii Plastovtyń «Traktorshylardyń keshki asy» dep atalatyn myna shyǵarmasy adamdy qarapaiymdylyǵymen tartady. Shynaiylyǵy sol, bul – jumysshynyń ádettegi bir kúni ǵana. Al sol bir kúnge úńilip qarasańyz, siz ben bizge beimálim qansha syr jatqanyn túsinýge bolady. Aptap ystyq basylyp, kún batqannan keiingi keshki dala kórinisine qarap turyp, masanyń yzyńy keldi qulaǵyma. Ana airannyń dámi eńbektiń tátti dámi emes pe? Osy sát qara terge malynyp, kúni boiy tynym tappaǵan traktorshynyń eń bir qýanyshty sáti shyǵar múmkin. Al biz ómirimizde bir ret osyndai tátti astyń dámin tatyp kórdik pe eken? Joq, siz meni qate túsinbeńiz. Bárimiz de adal eńbek etip, dámdi tamaq taýyp júrmiz ǵoi. Biraq ekiniń biri shyjyǵan ystyqta egin alqabynda eńbek etip kórmegeni anyq.
3-sýret. Traktorshylardyń tańǵy asy.
«Taǵy da ekilik» kartinasy kópshilikke keńinen tanymal. Fedor Reshetnikov bul sýretti 1952 jyly salǵan. «Opiat dvoika» – avtordyń kórkemsýret trilogiiasynyń ekinshi bólimi. Birinshisi – «Pribyl na kanikýly» (1948), al úshinshisi «Pereekzamenovka» dep atalady. Bul shyǵarma tereń oilanýdy qajet etpeidi, sebebi beinelengen kórinisten basqa taqyryp tabý múmkin emes. Úi ishindegilerdiń janarynda jazylǵan «taǵy ma?» degen suraqty oqyp, «2» alǵan bala úshin bir túrli qynjylǵandai boldym. Kartinadaǵy kóńilsizdikti júregimmen sezinip, «qap...!» degim keletin siiaqty. Anasynyń ókinishi men ápkesiniń ashýynan seskenip, óz kinásin ishtei moiyndap, sharasyz halde turǵan balaqaidy aiai tústim. 1957 jyly «Opiat dvoika» degen ataýmen mýltfilmniń túsirilýi «Taǵy da ekiliktiń» úlken jetistigi deýge bolar. Mýltfilmde kartinadaǵy barlyq obrazdar tirilip, geografiia páninen «2» alǵan oqýshynyń hikaiasy baiandalady. Keiinirek dál osy sýrettiń taqyryby «Eralashtyń» 124-seriiasyna arqaý bolǵan.
4-sýret. Taǵy da ekilik.
Sýrette siqyr bar. Ár shyǵarmadaǵy kórinis sizdiń basyńyzdan ótken bir oqiǵany esińizge sala qoiady. Júregińizdiń názik qylyn dóp basatyny sonshalyq, álgi kartinadan bir tanysyńyzdy kórgendei máz bolasyz. Tańyrqap qarap, qyzyǵa túsesiz. Mysaly, taý eteginde ornalasqan aýyl beinesin kórgende, Qyrǵyzsaiym eriksiz esime oralady. Aýyldyń syrt kórinisi sýrettelgen shyǵarmaǵa qarap turyp, bir sát aýylymnyń aýasymen tynystap, taýdyń salqyn samalyn sezingendei bolamyn. Sanada saqtalǵan kóne kórinister dál osyndai sýretter arqyly qaita tiriletindei. Kórkem sýretter sizdi áldeqashan umyt bolyp, tek saǵynyshpen eske alatyn keibir sátterińizben qaita qaýyshtyryp, ádemi bir kúige bóleidi.
5-sýret. Ýtro.
Bul kórmeniń basty eksponaty – «Ýtro» kartinasy. Avtory – Tatiana Iablonskoi. 1954 jyly salynǵan. Sýrette T. Iablonskoidyń úlken qyzy 13 jasar Lena beinelengen. Terezeden túsken kúnniń shýaǵy men tańǵy jattyǵý jasap jatqan qyzdyń beinesi kóńilge sergektik syilaidy. Sýrettegi 13 jasar Lena «Tretiakov galereiasy toptamasynan XX ǵasyrdyń 50 jaýhary» kórmesiniń ashylý saltanatyna arnaiy keldi. Qazir ol 77 jasta eken. Bul kartinanyń Lena úshin mańyzy zor. Sebebi qazaqstandyq Arsen Beisembinov esimdi jigit Lenany alǵash ret óz úiinde ilinip turǵan osy kartinadan kórip, ǵashyq bolypty. Sóitip Lena S.G.Stroganov atyndaǵy Máskeý kórkem-ónerkásip akademiiasynda oqyp júrgende jas sýretshi Arsenmen tanysady. «Ýtro» kartinasynyń sebep bolýymen Lena kóp uzamai oǵan turmysqa shyǵyp, Qazaqstanǵa kóship kelgen. Qazir Almaty qalasynda turady.
Ónerdi ómirge ákeletin kisi boiyndaǵy dara talanty delik. Qudaidan beriletin ondai qasiet «óner» bolyp týylmaiynsha tynysh tappaityny da anyq. Sanaǵa baǵynbai, aqylmen shekteýge kónbei, syrtqa yntyǵyp, býyrqanǵan kóńilden bosap shyqqansha asyǵyp, ómirge «óner» keledi. Ánshi jan tebirenter ánin shyrqaidy, kúishi kúiin shertedi, aqyn shabyttanyp óleń jazyp, sazger júrekke jeter áýenin ákeledi dúniege. Al sýretshi kókeiindegi beineni qaǵaz betine túsirip qana qoimai, óz jan-dúniesiniń jaryǵyn da, kóleńkesin de syzady. Mine, sýret óneriniń únin tyńdaý degenimiz – osy jaryq pen kóleńkeni ajyratyp, týyndydan avtordyń jan-dúniesin kórý, taný men seziný.
Rimdik filosof Seneka «Qansha ómir súrseń de, ómir boiy oqýǵa tiissiń» degen eken. Kez kelgen jasta kórý arqyly túisinýge, bilýge, damýǵa jeteleitin kórmelerdiń adamǵa bereri kóp. Ónerdiń qai túri bolmasyn, kóńil súisintetini haq. Al sýret óneriniń kókirek kózińmen qarap, júrekpen qabyldaityn tustary jeterlik.
QR Ulttyq mýzeidegi «Tretiakov galereiasy toptamasynan XX ǵasyrdyń 50 jaýhary» kórmesi10 qyrkúiekke deiin jalǵasady.
Láilá Noǵaibekqyzy
