2021 jylǵy 23 qarashada Elbasy kezekti saiasi jańalyǵymen este qaldy. Bileýshi partiia «Nur Otan»-nyń Saiasi keńesiniń keńeitilgen otyrysy kezinde partiiany jiyrma jyl boiy turaqty basqarǵan Nursultan Ábishuly Nazarbaev ózgerister dáýirinde halyqtyń saiasi konfigýratsiiasy men qundylyq baǵdarlaryn ózgertetin irgeli bastamalar kóterdi.
2019 jyly 19 naýryzda Nursultan Ábishuly Qazaqstan Prezidenti qyzmetinen ketken soń Elbasynyń eldegi túrli negizgi yqpal etý salalaryndaǵy óziniń bilik ókilettikterin qazirgi Memleket basshysyna birtindep berý qadamdaryn zańdylyq dep aitýǵa bolady.
Máselen, 2021 jyly 28 sáýirde Qazaqstan halqy Assambleiasynyń XXIX sessiiasynda Elbasy Qazaqstan halqy Assambleiasynyń Tóraǵasy laýazymyn el prezidenti Qasym-Jomart Kemeluly Toqaevqa tapsyrý týraly oiyn aitty. Endi evoliýtsiialyq saiasi tranzit baǵytyndaǵy kelesi qaryshty qadam bileýshi partiia «Nur Otan» tóraǵasynyń eldiń osy basty saiasi kúshine jetekshilik etýdi Memleket basshysyna berý týraly bastamasy boldy.
Kóptegen otandyq jáne sheteldik sarapshylardyń pikirinshe, bul Qazaqstan Prezidenti Q.Toqaevqa saiasi salmaǵyn kúsheitýge ǵana emes, sonymen qatar Qazaqstan Respýblikasynyń partiialyq-saiasi alańynda josparlaý jáne saiasi yqpal etýdiń pármendi quralyna ie bolýǵa múmkindik beretin Elbasynyń mańyzdy jáne oilastyrylǵan qadamy.
«Nur Otan» partiiasy Saiasi keńesiniń otyrysynda Elbasy «Eldiktiń jeti tuǵyry» qaǵidattar jiyntyǵy túrinde usynǵan Qazaqstannyń ulttyq qurylysynyń qundylyq negizderiniń tusaýkeseri mańyzdy boldy. Mazmuny qysqa, biraq mańyzy aiqyn qujat Elbasynyń el damýynyń negizgi qaǵidattary týraly filosofiialyq paiymy men strategiialyq oi-pikirleriniń qorytyndysy.
Buǵan deiin bul tujyrymdamalyq usynys jalpy Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: qoǵamdyq sanany jańǵyrtý», «Uly Dalanyń jeti qyry», «Áleýmettik jańǵyrtý: Jalpyǵa Ortaq Eńbek Qoǵamyna qarai jiyrma qadam» jáne basqa da birqatar pýblitsistikalyq eńbekterinde de kezdesetin. Qazirgi «Eldiktiń jeti tuǵyry» – Elbasynyń saiasi kózqarastarynyń kvintessentsiiasy.
Nursultan Nazarbaevtyń fenomeni týraly aitqanda, eldiń birligi men tutastyǵyn, konstitýtsiialyq qurylysty qorǵaýdy, eldiń ekonomikalyq júiesin tiimdi naryqtyq retteý jolyna qaryshty reformalaýdy qamtamasyz ete alǵan, qazirgi zamanǵy táýelsiz Qazaqstannyń negizin qalaýshy, álemdik deńgeidegi asa kórnekti saiasi qairatker ekenin atap ótken jón.
Óziniń Prezident laýazymyndaǵy qyzmetinde jáne óz ókilettigin toqtatqannan keiin de Nursultan Ábishuly ózin «ýaqyt pen oqiǵalardan oza» alatyn, daǵdarystyq jaǵdailardyń aldyn alýǵa jáne ońtaily sheshimder tabýǵa múmkindik beretin saiasi intýitsiiasy bar kóregen jáne bastamashyl kóshbasshy retinde kórsetti.
Onyń kóshbasshylyǵy men saiasi keń oi-órisi Qazaqstanda evoliýtsiialyq jáne basqarylatyn saiasi tranzittiń úlgi bolarlyq jolyn qurýǵa múmkindik berdi. Ol usynǵan bilikti qaita qurý modeli ulttyq saiasi dástúrlerdi de, halyqaralyq tájiribeni de qamtydy.
Álemniń birqatar memleketteri óz elderindegi túbegeili ózgerister kezeńinde dál osy bilikti berý máselelerinde súringeni jasyryn emes. Nátijesinde memleketterdi ondaǵan jylǵa artta qaldyrǵan, tipti olardy ornyqty jáne turaqty memlekettilikten aiyrǵan eleýli áleýmettik-saiasi qaqtyǵystar boldy. Al Qazaqstan el basqarý ókilettigin memlekettiń negizin qalaýshy kóshbasshydan jańadan sailanǵan Memleket basshysyna birtindep berý úlgisin kórsete otyryp, tańdalǵan kandidat pen saiasi baǵyttyń durystyǵyna kezeń-kezeńimen kóz jetkizýde.
Bul rette mundai modeldiń ortalyq ideiasy memlekettiń táýelsizdigin jáne qoǵamdyq qatynastardyń turaqtylyǵyn, saiasi institýttardyń ornyqtylyǵyn saqtaý jáne adamdardyń sanasyn birtindep jańǵyrtý bolyp tabylady.
Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezidentiniń reformatorlyq rýhy 30 jyl ishinde egemendi el ómiriniń barlyq salasynda, táýelsizdikti zań júzinde resimdeý, memlekettik shekaralardy delimitatsiialaý men demarkatsiialaý, memlekettiń beibitsúigish jáne iadrosyz mártebesi, memleket astanasyn kóshirý jóninde qabyldanǵan taǵdyrsheshti sheshimderdiń alǵashqy qadamdarynan kórinis tapty. Ulttyq qurylystyń, áleýmettik jaýapty memleket qalyptastyrýdyń irgeli qaǵidaty etnosaralyq beibitshilik pen kelisim qaǵidatyn iske asyrý boldy. Nátijesinde elimiz naqty nátijelerge qol jetkizip, álemniń neǵurlym damyǵan 50 eliniń qataryna qosylyp, jetekshi memleketterdiń otyzdyǵyna kirý jóninde budan da órshil mindet qoidy.
Álemdik tarihta memleketterdiń saiasi jáne ekonomikalyq jetistigi bileýshi partiialardyń uzaq merzimdi kóshbasshylyǵymen tikelei bailanysty ekendigi týraly aiqyn mysaldar bar. Qazaqstanda mundai partiia «Nur Otan» partiiasy boldy. Ártúrli elderdegi saiasi jańǵyrýlardyń logikasy qýatty memleket pen damyǵan azamattyq qoǵamnyń qalyptasýy úshin eldiń alǵa qarai 40-50 jyl turaqty qozǵalysy qajet ekenin rastaidy. Kóptegen elderdegi bileýshi saiasi partiialardyń mundai uzaq merzimdi kóshbasshylyǵy jetistik pen áleýmettik-ekonomikalyq ósýdiń sharty boldy. Shvetsiia, Japoniia, Singapýr, Malaiziia jáne QHR mysaldary osyny rastaidy. Bul rette qazaqstandyqtardyń ál-aýqatyn arttyrý jáne ulttyq egemendikti nyǵaitý jónindegi evoliýtsiialyq jáne júieli reformalardy júrgizýde «Nur Otan» partiiasynyń 20 jyldan astam ýaqyt ishindegi saiasi tájiribesi men jetistikke jetýi zańdylyq ári oryndy.
Táýelsizdiktiń 30 jyldyǵy qarsańynda N.Nazarbaev óziniń saiasi tájiribesin jáne ult qurý úderisindegi strategiialyq paiymyn Elbasy retindegi saiasi kózqarastary men Táýelsizdiktiń myzǵymas qundylyqtaryn beineleitin «Eldiktiń jeti tuǵyry» atty qaǵidattar jiyntyǵyna toptastyryp usynýynyń úlken simvoldyq máni bar. Bul qundylyqtar ótken kún men búgindi qamtityn memleket jáne ult bolyp qalyptasýdyń tarihi jáne zamanaýi tájiribesin jinaqtap, bolashaqta damýdyń baǵyt-baǵdaryn aiqyndady.
Osylaisha, «Eldiktiń jeti tuǵyry» qaǵidattar jiyntyǵy – Elbasynyń saiasi teoriiasy men tájiribesin saiasi-filosofiialyq turǵydan uǵyný jáne jinaqtaý. Onda aldyńǵy qatarly halyqaralyq tájiribe de, halqymyzdyń baiyrǵy ulttyq-mádeni dástúrleri de qamtylǵan. Qaǵidattar jiyntyǵynda álemniń kóptegen damyǵan elderiniń saiasi-ideologiialyq josparlaý tájiribesi baiqalady. Mysaly, Túrkiia Respýblikasynyń saiasi tarihynan belgili «Alty jebe» kemalistik doktrinasy (ultshyldyq, respýblika, halyqtyq, zaiyrlylyq, memlekettik retteý, revoliýtsiia) Túrkiianyń respýblikalyq Halyqtyq partiiasynyń baǵdarlamasynda kórinis tapty. Búgingi tańda kemalizm ideialaryn uzaq merzimdi júzege asyrý osy eldiń prezidenti antynyń resmi mátinine engen. «Federalist jazbalarynda» baiandalǵan AQSh negizin qalaýshylardyń ideialary AQSh-tyń XIX ǵasyrdaǵy strategiialyq baǵytynyń negizi boldy. Tipti, kongress sessiiasynyń ár ashylýynyń aldynda Djordj Vashingtonnyń el halqyna úndeýi oqylady.
El damýynyń syndarly saiasi tujyrymdamasyn qazaqty bilegen kórnekti tulǵalardyń róli men is-áreketterin beineleitin «Esim hannyń eski joly», «Qasym hannyń qasqa joly», Táýke hannyń «Jeti jarǵysy», «Abylaidyń aq joly» syndy halyq jadynda saqtalǵan ósietter arqyly óz halqymyzdyń ulttyq tarihi-mádeni dástúrlerine súienbei qalyptastyrý múmkin emes.
Elbasy usynǵan «Eldiktiń jeti tuǵyry» óziniń tarihi jáne ideologiialyq máni turǵysynan bizdiń qazirgi táýelsiz memleketimiz úshin Uly dalanyń kórnekti qairatkerleriniń urpaqtaryna qaldyrǵan tereń etikalyq-quqyqtyq kodtar-joldaýlarmen bir qatarda tur dep oilaimyz. Nursultan Ábishulynyń memlekettiliktiń negizi men tiregi retinde usynǵan qundylyqtary, sózsiz, ejelgi dáýir men bizdiń ulttyq tarihymyzǵa ǵana emes, sonymen birge jalpy adamzattyq etikalyq-adamgershilik baǵdarlardy jinaqtaǵan. Bul kez kelgen memleket táýelsizdiginiń myzǵymas qundylyqtaryn aiqyndaityn irgeli qujat.
Elbasy bolashaq urpaq úshin ulttyq tarih turǵysynan aýqymdy ári negizdi bolyp otyrǵan egemen Qazaqstannyń kóshbasshylyǵy men qýatty bolýynyń formýlasyn kórsetetin qaǵidattar jiyntyǵyn usyndy. Onda ulttyq ideologiianyń rýhani negizderi men qaǵidattary jatyr dep nyq senimmen aitýǵa bolady. Elbasy jariialaǵan qundylyqtar men qaǵidattardyń ishinde mynalar:
Birinshi. Bizdiń halqymyzdyń táýelsiz memlekettiligi arman-maqsattar men umtylystardyń, Qazaqstannyń teń halyqtardyń álemdik qaýymdastyǵynyń teń quqyly múshesi retinde ómir súrýi mańyzdylyǵynyń kórinisi.
Ekinshi. Memlekettiń bastaýy jáne tamyrly irgetasynyń qasietti nyshany retinde eldiń tutastyǵy men týǵan jerge qol suǵylmaýshylyqty qorǵaý.
Úshinshi. Túrli etnostyq toptardyń, mádenietterdiń, konfessiialyq jáne tektik-toptyq, jynys pen jastyq erekshelik ókilderin biriktiretin halyqtyń sózsiz kelisimi. Halqymyzdyń birtektiligi men tutastyǵyn qamtamasyz etetin, urpaqtan urpaqqa beriletin, qoǵamdy uiystyratyn memlekettik til men ulttyń mádeni-órkeniettik kodyn zerdeleýge umtylý jáne tereń bilý.
Tórtinshi. Ár adamnyń rýhani-adamgershilik negizi men bailanysynyń beriktigin bildiretin otbasylyq qundylyqtar men ulttyq dástúrlerge iek artý, onyń bastapqy áýlettik bastaýyna, týǵan oshaǵyna jáne taǵdyrynyń órkendep kele jatqan Otanynyń taǵdyrymen ajyramastyǵy.
Besinshi. Eldiń myqty ári jaýapty ulttyq áleýmettik kapitalyn qalyptastyratyn qoǵam damýynyń moraldyq negizi retinde ulttyq mádenietti bilý, súiý jáne qurmetteý.
Altynshy. Ulttyq tabysqa jetýdiń joly – bul adamdardyń ómirin ózgertýge, árbir azamattyń, otbasynyń, aýyldyń, qalanyń, óńirdiń jáne búkil eldiń bolashaǵyn aiqyndaýǵa qabiletti progrestiń negizgi sharttary bolyp tabylatyn tereń bilim men adal eńbek.
Jetinshi. Halyqaralyq týrbýlenttilik jáne elder arasyndaǵy básekelestik jaǵdaiynda bizdiń halqymyzdyń sanasyna óz kúshteri men múmkindikterin pragmatikalyq, utymdy baǵalaý, ulttyq bailyqtar men damý resýrstaryn paidalanýdyń aqylǵa qonymdy jáne únemdi strategiiasyn ázirleý, óziniń órshil maqsattaryna qol jetkizýde óz kúshterine súiený qaǵidattaryn sińirý bizdiń táýelsizdigimizdi qamtamasyz etýdiń jáne memlekettiń fýnktsionaldyq kúshin tolyqtyrýdyń sózsiz syndarly baǵyty bolyp tabylady.
Osylaisha, aitylǵandy qorytyndylai kele, «Eldiktiń jeti tuǵyry» – bul ulttyq rýhty, qazaqstandyqtardyń bir-birine degen qarym-qatynasynyń turaqtylyǵy men senimdiligin nyǵaitýdyń búgingi jáne bolashaqtaǵy ideologiialyq baǵyty, qazirgi tańda jáne bolashaqta barlyq saiasi kúshterdi toptastyrýdyń mańyzdy negizi dep aitýǵa bolady. Osy joldyń syndarlyǵy men iske asyrylýynyń kepili eldiń qazirgi zamanǵy egemendi damýynyń 30 jyly ishinde kórsetken «jaýapty kóshbasshylyq» tájiribesi bolyp tabylady. Is júzinde Qazaqstannyń Táýelsizdik dáýirindegi sózsiz jetistikteri elimizde «Nazarbaev modelin» tabysty iske asyrý faktorymen qamtamasyz etildi.
Aidar Amrebaev, QR BǴM ǴK FSDI
Saiasi zertteýler ortalyǵynyń direktory
