2021 جىلعى 23 قاراشادا ەلباسى كەزەكتٸ ساياسي جاڭالىعىمەن ەستە قالدى. بيلەۋشٸ پارتييا «Nur Otan»-نىڭ ساياسي كەڭەسٸنٸڭ كەڭەيتٸلگەن وتىرىسى كەزٸندە پارتييانى جيىرما جىل بويى تۇراقتى باسقارعان نۇرسۇلتان ەبٸشۇلى نازارباەۆ ٶزگەرٸستەر دەۋٸرٸندە حالىقتىڭ ساياسي كونفيگۋراتسيياسى مەن قۇندىلىق باعدارلارىن ٶزگەرتەتٸن ٸرگەلٸ باستامالار كٶتەردٸ.
2019 جىلى 19 ناۋرىزدا نۇرسۇلتان ەبٸشۇلى قازاقستان پرەزيدەنتٸ قىزمەتٸنەن كەتكەن سوڭ ەلباسىنىڭ ەلدەگٸ تٷرلٸ نەگٸزگٸ ىقپال ەتۋ سالالارىنداعى ٶزٸنٸڭ بيلٸك ٶكٸلەتتٸكتەرٸن قازٸرگٸ مەملەكەت باسشىسىنا بٸرتٸندەپ بەرۋ قادامدارىن زاڭدىلىق دەپ ايتۋعا بولادى.
مەسەلەن, 2021 جىلى 28 سەۋٸردە قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ XXIX سەسسيياسىندا ەلباسى قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ تٶراعاسى لاۋازىمىن ەل پرەزيدەنتٸ قاسىم-جومارت كەمەلۇلى توقاەۆقا تاپسىرۋ تۋرالى ويىن ايتتى. ەندٸ ەۆوليۋتسييالىق ساياسي ترانزيت باعىتىنداعى كەلەسٸ قارىشتى قادام بيلەۋشٸ پارتييا «نۇر وتان» تٶراعاسىنىڭ ەلدٸڭ وسى باستى ساياسي كٷشٸنە جەتەكشٸلٸك ەتۋدٸ مەملەكەت باسشىسىنا بەرۋ تۋرالى باستاماسى بولدى.
كٶپتەگەن وتاندىق جەنە شەتەلدٸك ساراپشىلاردىڭ پٸكٸرٸنشە, بۇل قازاقستان پرەزيدەنتٸ ق.توقاەۆقا ساياسي سالماعىن كٷشەيتۋگە عانا ەمەس, سونىمەن قاتار قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پارتييالىق-ساياسي الاڭىندا جوسپارلاۋ جەنە ساياسي ىقپال ەتۋدٸڭ پەرمەندٸ قۇرالىنا يە بولۋعا مٷمكٸندٸك بەرەتٸن ەلباسىنىڭ ماڭىزدى جەنە ويلاستىرىلعان قادامى.
«نۇر وتان» پارتيياسى ساياسي كەڭەسٸنٸڭ وتىرىسىندا ەلباسى «ەلدٸكتٸڭ جەتٸ تۇعىرى» قاعيداتتار جيىنتىعى تٷرٸندە ۇسىنعان قازاقستاننىڭ ۇلتتىق قۇرىلىسىنىڭ قۇندىلىق نەگٸزدەرٸنٸڭ تۇساۋكەسەرٸ ماڭىزدى بولدى. مازمۇنى قىسقا, بٸراق ماڭىزى ايقىن قۇجات ەلباسىنىڭ ەل دامۋىنىڭ نەگٸزگٸ قاعيداتتارى تۋرالى فيلوسوفييالىق پايىمى مەن ستراتەگييالىق وي-پٸكٸرلەرٸنٸڭ قورىتىندىسى.
بۇعان دەيٸن بۇل تۇجىرىمدامالىق ۇسىنىس جالپى ەلباسىنىڭ «بولاشاققا باعدار: قوعامدىق سانانى جاڭعىرتۋ», «ۇلى دالانىڭ جەتٸ قىرى», «ەلەۋمەتتٸك جاڭعىرتۋ: جالپىعا ورتاق ەڭبەك قوعامىنا قاراي جيىرما قادام» جەنە باسقا دا بٸرقاتار پۋبليتسيستيكالىق ەڭبەكتەرٸندە دە كەزدەسەتٸن. قازٸرگٸ «ەلدٸكتٸڭ جەتٸ تۇعىرى» – ەلباسىنىڭ ساياسي كٶزقاراستارىنىڭ كۆينتەسسەنتسيياسى.
نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ فەنومەنٸ تۋرالى ايتقاندا, ەلدٸڭ بٸرلٸگٸ مەن تۇتاستىعىن, كونستيتۋتسييالىق قۇرىلىستى قورعاۋدى, ەلدٸڭ ەكونوميكالىق جٷيەسٸن تيٸمدٸ نارىقتىق رەتتەۋ جولىنا قارىشتى رەفورمالاۋدى قامتاماسىز ەتە العان, قازٸرگٸ زامانعى تەۋەلسٸز قازاقستاننىڭ نەگٸزٸن قالاۋشى, ەلەمدٸك دەڭگەيدەگٸ اسا كٶرنەكتٸ ساياسي قايراتكەر ەكەنٸن اتاپ ٶتكەن جٶن.
ٶزٸنٸڭ پرەزيدەنت لاۋازىمىنداعى قىزمەتٸندە جەنە ٶز ٶكٸلەتتٸگٸن توقتاتقاننان كەيٸن دە نۇرسۇلتان ەبٸشۇلى ٶزٸن «ۋاقىت پەن وقيعالاردان وزا» الاتىن, داعدارىستىق جاعدايلاردىڭ الدىن الۋعا جەنە وڭتايلى شەشٸمدەر تابۋعا مٷمكٸندٸك بەرەتٸن ساياسي ينتۋيتسيياسى بار كٶرەگەن جەنە باستاماشىل كٶشباسشى رەتٸندە كٶرسەتتٸ.
ونىڭ كٶشباسشىلىعى مەن ساياسي كەڭ وي-ٶرٸسٸ قازاقستاندا ەۆوليۋتسييالىق جەنە باسقارىلاتىن ساياسي ترانزيتتٸڭ ٷلگٸ بولارلىق جولىن قۇرۋعا مٷمكٸندٸك بەردٸ. ول ۇسىنعان بيلٸكتٸ قايتا قۇرۋ مودەلٸ ۇلتتىق ساياسي دەستٷرلەردٸ دە, حالىقارالىق تەجٸريبەنٸ دە قامتىدى.
ەلەمنٸڭ بٸرقاتار مەملەكەتتەرٸ ٶز ەلدەرٸندەگٸ تٷبەگەيلٸ ٶزگەرٸستەر كەزەڭٸندە دەل وسى بيلٸكتٸ بەرۋ مەسەلەلەرٸندە سٷرٸنگەنٸ جاسىرىن ەمەس. نەتيجەسٸندە مەملەكەتتەردٸ ونداعان جىلعا ارتتا قالدىرعان, تٸپتٸ ولاردى ورنىقتى جەنە تۇراقتى مەملەكەتتٸلٸكتەن ايىرعان ەلەۋلٸ ەلەۋمەتتٸك-ساياسي قاقتىعىستار بولدى. ال قازاقستان ەل باسقارۋ ٶكٸلەتتٸگٸن مەملەكەتتٸڭ نەگٸزٸن قالاۋشى كٶشباسشىدان جاڭادان سايلانعان مەملەكەت باسشىسىنا بٸرتٸندەپ بەرۋ ٷلگٸسٸن كٶرسەتە وتىرىپ, تاڭدالعان كانديدات پەن ساياسي باعىتتىڭ دۇرىستىعىنا كەزەڭ-كەزەڭٸمەن كٶز جەتكٸزۋدە.
بۇل رەتتە مۇنداي مودەلدٸڭ ورتالىق يدەياسى مەملەكەتتٸڭ تەۋەلسٸزدٸگٸن جەنە قوعامدىق قاتىناستاردىڭ تۇراقتىلىعىن, ساياسي ينستيتۋتتاردىڭ ورنىقتىلىعىن ساقتاۋ جەنە ادامداردىڭ ساناسىن بٸرتٸندەپ جاڭعىرتۋ بولىپ تابىلادى.
قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتٸنٸڭ رەفورماتورلىق رۋحى 30 جىل ٸشٸندە ەگەمەندٸ ەل ٶمٸرٸنٸڭ بارلىق سالاسىندا, تەۋەلسٸزدٸكتٸ زاڭ جٷزٸندە رەسٸمدەۋ, مەملەكەتتٸك شەكارالاردى دەليميتاتسييالاۋ مەن دەماركاتسييالاۋ, مەملەكەتتٸڭ بەيبٸتسٷيگٸش جەنە يادروسىز مەرتەبەسٸ, مەملەكەت استاناسىن كٶشٸرۋ جٶنٸندە قابىلدانعان تاعدىرشەشتٸ شەشٸمدەردٸڭ العاشقى قادامدارىنان كٶرٸنٸس تاپتى. ۇلتتىق قۇرىلىستىڭ, ەلەۋمەتتٸك جاۋاپتى مەملەكەت قالىپتاستىرۋدىڭ ٸرگەلٸ قاعيداتى ەتنوسارالىق بەيبٸتشٸلٸك پەن كەلٸسٸم قاعيداتىن ٸسكە اسىرۋ بولدى. نەتيجەسٸندە ەلٸمٸز ناقتى نەتيجەلەرگە قول جەتكٸزٸپ, ەلەمنٸڭ نەعۇرلىم دامىعان 50 ەلٸنٸڭ قاتارىنا قوسىلىپ, جەتەكشٸ مەملەكەتتەردٸڭ وتىزدىعىنا كٸرۋ جٶنٸندە بۇدان دا ٶرشٸل مٸندەت قويدى.
ەلەمدٸك تاريحتا مەملەكەتتەردٸڭ ساياسي جەنە ەكونوميكالىق جەتٸستٸگٸ بيلەۋشٸ پارتييالاردىڭ ۇزاق مەرزٸمدٸ كٶشباسشىلىعىمەن تٸكەلەي بايلانىستى ەكەندٸگٸ تۋرالى ايقىن مىسالدار بار. قازاقستاندا مۇنداي پارتييا «Nur Otan» پارتيياسى بولدى. ەرتٷرلٸ ەلدەردەگٸ ساياسي جاڭعىرۋلاردىڭ لوگيكاسى قۋاتتى مەملەكەت پەن دامىعان ازاماتتىق قوعامنىڭ قالىپتاسۋى ٷشٸن ەلدٸڭ العا قاراي 40-50 جىل تۇراقتى قوزعالىسى قاجەت ەكەنٸن راستايدى. كٶپتەگەن ەلدەردەگٸ بيلەۋشٸ ساياسي پارتييالاردىڭ مۇنداي ۇزاق مەرزٸمدٸ كٶشباسشىلىعى جەتٸستٸك پەن ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق ٶسۋدٸڭ شارتى بولدى. شۆەتسييا, جاپونييا, سينگاپۋر, مالايزييا جەنە قحر مىسالدارى وسىنى راستايدى. بۇل رەتتە قازاقستاندىقتاردىڭ ەل-اۋقاتىن ارتتىرۋ جەنە ۇلتتىق ەگەمەندٸكتٸ نىعايتۋ جٶنٸندەگٸ ەۆوليۋتسييالىق جەنە جٷيەلٸ رەفورمالاردى جٷرگٸزۋدە «Nur Otan» پارتيياسىنىڭ 20 جىلدان استام ۋاقىت ٸشٸندەگٸ ساياسي تەجٸريبەسٸ مەن جەتٸستٸككە جەتۋٸ زاڭدىلىق ەرٸ ورىندى.
تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ 30 جىلدىعى قارساڭىندا ن.نازارباەۆ ٶزٸنٸڭ ساياسي تەجٸريبەسٸن جەنە ۇلت قۇرۋ ٷدەرٸسٸندەگٸ ستراتەگييالىق پايىمىن ەلباسى رەتٸندەگٸ ساياسي كٶزقاراستارى مەن تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ مىزعىماس قۇندىلىقتارىن بەينەلەيتٸن «ەلدٸكتٸڭ جەتٸ تۇعىرى» اتتى قاعيداتتار جيىنتىعىنا توپتاستىرىپ ۇسىنۋىنىڭ ٷلكەن سيمۆولدىق مەنٸ بار. بۇل قۇندىلىقتار ٶتكەن كٷن مەن بٷگٸندٸ قامتيتىن مەملەكەت جەنە ۇلت بولىپ قالىپتاسۋدىڭ تاريحي جەنە زاماناۋي تەجٸريبەسٸن جيناقتاپ, بولاشاقتا دامۋدىڭ باعىت-باعدارىن ايقىندادى.
وسىلايشا, «ەلدٸكتٸڭ جەتٸ تۇعىرى» قاعيداتتار جيىنتىعى – ەلباسىنىڭ ساياسي تەوريياسى مەن تەجٸريبەسٸن ساياسي-فيلوسوفييالىق تۇرعىدان ۇعىنۋ جەنە جيناقتاۋ. وندا الدىڭعى قاتارلى حالىقارالىق تەجٸريبە دە, حالقىمىزدىڭ بايىرعى ۇلتتىق-مەدەني دەستٷرلەرٸ دە قامتىلعان. قاعيداتتار جيىنتىعىندا ەلەمنٸڭ كٶپتەگەن دامىعان ەلدەرٸنٸڭ ساياسي-يدەولوگييالىق جوسپارلاۋ تەجٸريبەسٸ بايقالادى. مىسالى, تٷركييا رەسپۋبليكاسىنىڭ ساياسي تاريحىنان بەلگٸلٸ «التى جەبە» كەماليستٸك دوكتريناسى (ۇلتشىلدىق, رەسپۋبليكا, حالىقتىق, زايىرلىلىق, مەملەكەتتٸك رەتتەۋ, رەۆوليۋتسييا) تٷركييانىڭ رەسپۋبليكالىق حالىقتىق پارتيياسىنىڭ باعدارلاماسىندا كٶرٸنٸس تاپتى. بٷگٸنگٸ تاڭدا كەماليزم يدەيالارىن ۇزاق مەرزٸمدٸ جٷزەگە اسىرۋ وسى ەلدٸڭ پرەزيدەنتٸ انتىنىڭ رەسمي مەتٸنٸنە ەنگەن. «فەدەراليست جازبالارىندا» باياندالعان اقش نەگٸزٸن قالاۋشىلاردىڭ يدەيالارى اقش-تىڭ XIX عاسىرداعى ستراتەگييالىق باعىتىنىڭ نەگٸزٸ بولدى. تٸپتٸ, كونگرەسس سەسسيياسىنىڭ ەر اشىلۋىنىڭ الدىندا دجوردج ۆاشينگتوننىڭ ەل حالقىنا ٷندەۋٸ وقىلادى.
ەل دامۋىنىڭ سىندارلى ساياسي تۇجىرىمداماسىن قازاقتى بيلەگەن كٶرنەكتٸ تۇلعالاردىڭ رٶلٸ مەن ٸس-ەرەكەتتەرٸن بەينەلەيتٸن «ەسٸم حاننىڭ ەسكٸ جولى», «قاسىم حاننىڭ قاسقا جولى», تەۋكە حاننىڭ «جەتٸ جارعىسى», «ابىلايدىڭ اق جولى» سىندى حالىق جادىندا ساقتالعان ٶسيەتتەر ارقىلى ٶز حالقىمىزدىڭ ۇلتتىق تاريحي-مەدەني دەستٷرلەرٸنە سٷيەنبەي قالىپتاستىرۋ مٷمكٸن ەمەس.
ەلباسى ۇسىنعان «ەلدٸكتٸڭ جەتٸ تۇعىرى» ٶزٸنٸڭ تاريحي جەنە يدەولوگييالىق مەنٸ تۇرعىسىنان بٸزدٸڭ قازٸرگٸ تەۋەلسٸز مەملەكەتٸمٸز ٷشٸن ۇلى دالانىڭ كٶرنەكتٸ قايراتكەرلەرٸنٸڭ ۇرپاقتارىنا قالدىرعان تەرەڭ ەتيكالىق-قۇقىقتىق كودتار-جولداۋلارمەن بٸر قاتاردا تۇر دەپ ويلايمىز. نۇرسۇلتان ەبٸشۇلىنىڭ مەملەكەتتٸلٸكتٸڭ نەگٸزٸ مەن تٸرەگٸ رەتٸندە ۇسىنعان قۇندىلىقتارى, سٶزسٸز, ەجەلگٸ دەۋٸر مەن بٸزدٸڭ ۇلتتىق تاريحىمىزعا عانا ەمەس, سونىمەن بٸرگە جالپى ادامزاتتىق ەتيكالىق-ادامگەرشٸلٸك باعدارلاردى جيناقتاعان. بۇل كەز كەلگەن مەملەكەت تەۋەلسٸزدٸگٸنٸڭ مىزعىماس قۇندىلىقتارىن ايقىندايتىن ٸرگەلٸ قۇجات.
ەلباسى بولاشاق ۇرپاق ٷشٸن ۇلتتىق تاريح تۇرعىسىنان اۋقىمدى ەرٸ نەگٸزدٸ بولىپ وتىرعان ەگەمەن قازاقستاننىڭ كٶشباسشىلىعى مەن قۋاتتى بولۋىنىڭ فورمۋلاسىن كٶرسەتەتٸن قاعيداتتار جيىنتىعىن ۇسىندى. وندا ۇلتتىق يدەولوگييانىڭ رۋحاني نەگٸزدەرٸ مەن قاعيداتتارى جاتىر دەپ نىق سەنٸممەن ايتۋعا بولادى. ەلباسى جارييالاعان قۇندىلىقتار مەن قاعيداتتاردىڭ ٸشٸندە مىنالار:
بٸرٸنشٸ. بٸزدٸڭ حالقىمىزدىڭ تەۋەلسٸز مەملەكەتتٸلٸگٸ ارمان-ماقساتتار مەن ۇمتىلىستاردىڭ, قازاقستاننىڭ تەڭ حالىقتاردىڭ ەلەمدٸك قاۋىمداستىعىنىڭ تەڭ قۇقىلى مٷشەسٸ رەتٸندە ٶمٸر سٷرۋٸ ماڭىزدىلىعىنىڭ كٶرٸنٸسٸ.
ەكٸنشٸ. مەملەكەتتٸڭ باستاۋى جەنە تامىرلى ٸرگەتاسىنىڭ قاسيەتتٸ نىشانى رەتٸندە ەلدٸڭ تۇتاستىعى مەن تۋعان جەرگە قول سۇعىلماۋشىلىقتى قورعاۋ.
ٷشٸنشٸ. تٷرلٸ ەتنوستىق توپتاردىڭ, مەدەنيەتتەردٸڭ, كونفەسسييالىق جەنە تەكتٸك-توپتىق, جىنىس پەن جاستىق ەرەكشەلٸك ٶكٸلدەرٸن بٸرٸكتٸرەتٸن حالىقتىڭ سٶزسٸز كەلٸسٸمٸ. حالقىمىزدىڭ بٸرتەكتٸلٸگٸ مەن تۇتاستىعىن قامتاماسىز ەتەتٸن, ۇرپاقتان ۇرپاققا بەرٸلەتٸن, قوعامدى ۇيىستىراتىن مەملەكەتتٸك تٸل مەن ۇلتتىڭ مەدەني-ٶركەنيەتتٸك كودىن زەردەلەۋگە ۇمتىلۋ جەنە تەرەڭ بٸلۋ.
تٶرتٸنشٸ. ەر ادامنىڭ رۋحاني-ادامگەرشٸلٸك نەگٸزٸ مەن بايلانىسىنىڭ بەرٸكتٸگٸن بٸلدٸرەتٸن وتباسىلىق قۇندىلىقتار مەن ۇلتتىق دەستٷرلەرگە يەك ارتۋ, ونىڭ باستاپقى ەۋلەتتٸك باستاۋىنا, تۋعان وشاعىنا جەنە تاعدىرىنىڭ ٶركەندەپ كەلە جاتقان وتانىنىڭ تاعدىرىمەن اجىراماستىعى.
بەسٸنشٸ. ەلدٸڭ مىقتى ەرٸ جاۋاپتى ۇلتتىق ەلەۋمەتتٸك كاپيتالىن قالىپتاستىراتىن قوعام دامۋىنىڭ مورالدىق نەگٸزٸ رەتٸندە ۇلتتىق مەدەنيەتتٸ بٸلۋ, سٷيۋ جەنە قۇرمەتتەۋ.
التىنشى. ۇلتتىق تابىسقا جەتۋدٸڭ جولى – بۇل ادامداردىڭ ٶمٸرٸن ٶزگەرتۋگە, ەربٸر ازاماتتىڭ, وتباسىنىڭ, اۋىلدىڭ, قالانىڭ, ٶڭٸردٸڭ جەنە بٷكٸل ەلدٸڭ بولاشاعىن ايقىنداۋعا قابٸلەتتٸ پروگرەستٸڭ نەگٸزگٸ شارتتارى بولىپ تابىلاتىن تەرەڭ بٸلٸم مەن ادال ەڭبەك.
جەتٸنشٸ. حالىقارالىق تۋربۋلەنتتٸلٸك جەنە ەلدەر اراسىنداعى بەسەكەلەستٸك جاعدايىندا بٸزدٸڭ حالقىمىزدىڭ ساناسىنا ٶز كٷشتەرٸ مەن مٷمكٸندٸكتەرٸن پراگماتيكالىق, ۇتىمدى باعالاۋ, ۇلتتىق بايلىقتار مەن دامۋ رەسۋرستارىن پايدالانۋدىڭ اقىلعا قونىمدى جەنە ٷنەمدٸ ستراتەگيياسىن ەزٸرلەۋ, ٶزٸنٸڭ ٶرشٸل ماقساتتارىنا قول جەتكٸزۋدە ٶز كٷشتەرٸنە سٷيەنۋ قاعيداتتارىن سٸڭٸرۋ بٸزدٸڭ تەۋەلسٸزدٸگٸمٸزدٸ قامتاماسىز ەتۋدٸڭ جەنە مەملەكەتتٸڭ فۋنكتسيونالدىق كٷشٸن تولىقتىرۋدىڭ سٶزسٸز سىندارلى باعىتى بولىپ تابىلادى.
وسىلايشا, ايتىلعاندى قورىتىندىلاي كەلە, «ەلدٸكتٸڭ جەتٸ تۇعىرى» – بۇل ۇلتتىق رۋحتى, قازاقستاندىقتاردىڭ بٸر-بٸرٸنە دەگەن قارىم-قاتىناسىنىڭ تۇراقتىلىعى مەن سەنٸمدٸلٸگٸن نىعايتۋدىڭ بٷگٸنگٸ جەنە بولاشاقتاعى يدەولوگييالىق باعىتى, قازٸرگٸ تاڭدا جەنە بولاشاقتا بارلىق ساياسي كٷشتەردٸ توپتاستىرۋدىڭ ماڭىزدى نەگٸزٸ دەپ ايتۋعا بولادى. وسى جولدىڭ سىندارلىعى مەن ٸسكە اسىرىلۋىنىڭ كەپٸلٸ ەلدٸڭ قازٸرگٸ زامانعى ەگەمەندٸ دامۋىنىڭ 30 جىلى ٸشٸندە كٶرسەتكەن «جاۋاپتى كٶشباسشىلىق» تەجٸريبەسٸ بولىپ تابىلادى. ٸس جٷزٸندە قازاقستاننىڭ تەۋەلسٸزدٸك دەۋٸرٸندەگٸ سٶزسٸز جەتٸستٸكتەرٸ ەلٸمٸزدە «نازارباەۆ مودەلٸن» تابىستى ٸسكە اسىرۋ فاكتورىمەن قامتاماسىز ەتٸلدٸ.
ايدار امرەباەۆ, قر بعم عك فسدي
ساياسي زەرتتەۋلەر ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى
