Foto: Akorda.kz
Qasym-Jomart Toqaev Sankt-Peterbýrg qalasynda ótken Joǵary Eýraziialyq ekonomikalyq keńestiń (JEEK) kezekti otyrysyna qatysty, dep habarlaidy "Ult aqparat" Aqordanyń baspasóz qyzmetine silteme jasap.
Memleket basshysy óz sózinde qonaqjailyq kórsetip, jiyndy joǵary deńgeide uiymdastyrǵany úshin Resei tarapyna jáne Vladimir Pýtinge alǵys aitty. Prezident osy jyldyń ońai bolmaǵanyn, ásirese, jahandy jailaǵan turaqsyzdyqtyń kúsheie túskenin atap ótti.
– Infliatsiianyń qysymy, halyqaralyq logistikalyq tizbekterdiń transformatsiiasy, aimaqtardaǵy qaqtyǵystar, sanktsiialyq teketirester – bul álemdik ekonomikanyń damý qarqynyn báseńdetetin faktorlardyń bir parasy ǵana. Osyndai kúrdeli jaǵdaida Qazaqstan jyldyq ekonomikalyq ósimdi 4,9 paiyz kórsetkishpen qorytyndylaýdy josparlap otyr. «Eýraziialyq bestikke» kiretin barlyq elde oń dinamika baiqalatyny qýantady. Áitse de ekonomikamyzdyń ornyqty damý traektoriiasyn saqtaý úshin 2024 jyldyń syn-qaterlerine birlese daiyndalýymyz kerek. Sarapshylar boljamyna sáikes kelesi jyly jahandyq ekonomika birqalypty, tipti baiaý qarqynmen, iaǵni 1,5 paiyzdan 3 paiyzǵa deiin ósedi. Naryǵynyń kólemi 2,6 trillion dollarǵa teń Eýraziialyq ekonomikalyq odaq álemdik ekonomikanyń ajyramas bóligi retinde ósimniń báseńdeýin sezinýi múmkin. Sondyqtan biz qazirgi ekonomikalyq rezervti jáne ózara tiimdi integratsiianyń qolda bar áleýetin barynsha jumyldyrýymyz qajet. Qazaqstan áýel bastan Odaqtyń ekonomikalyq sipatyn aiqyndaityn qaǵidatty berik ustandy. EAEO-ǵa múshe memleketter óz isteri men sheshimderinde dál osy kún tártibinen aýytqymaýǵa tiis dep sanaimyz, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Prezidenttiń pikirinshe, EAEO-ǵa múshe elder úshin tehnologiialyq kooperatsiiany ekonomikanyń naqty sektorynda damytý – basty mindetterdiń biri. Qasym-Jomart Toqaev ozyq tehnologiialardy jáne innovatsiialardy keńinen engizý ekonomikalyq birlestiktiń álemdik arenadaǵy ornyn nyǵaitady dep esepteidi. Memleket basshysy bul máseleniń búgin qabyldanǵan «Eýraziialyq ekonomikalyq jol» deklaratsiiasynda kórinis tapqanyn quptady. Qujat Qytaidyń «Bir beldeý, bir jol» jahandyq bastamasymen ushtasady.
Qasym-Jomart Toqaev Eýraziialyq ekonomikalyq odaqtyń qurylýyna negiz bolǵan irgeli maqsatty tolyqqandy júzege asyrý, iaǵni taýarlardyń erkin qozǵalysyna tyń serpin berý qajet dep sanaidy. Keden shekaralary ashylǵanyna qaramastan, árbir el is júzinde otandyq óndirýshilerin EAEO-ǵa qatysýshy ózge básekelesterden qorǵaýyn jalǵastyryp otyr.
– Biz ortaq naryqta kezdesetin kedergiler men shekteýlerdi joiyp, biryńǵai tehnikalyq reglamentter engizýdi jyldamdatýymyz kerek. EAEO-nyń birikken aqparattyq júiesiniń tolyq formatta jumys isteýi múshe memleketter arasynda taýar tasymaldaý kezindegi biznes shyǵyndaryn aitarlyqtai azaitýǵa septigin tigizer edi. Elektrondy saýda salasynda nátijeli yqpaldastyq ornatýǵa mol múmkindik bar. Byltyr Eýraziialyq ekonomikalyq odaqtaǵy atalǵan naryqtyń jalpy kólemi 80 milliard dollarǵa jetti. Jaqyn arada bul kórsetkish eki ese ulǵaiýy múmkin. Alaida munymen toqtap qalmaimyz. Kedendik rásimderdi jetildirý jáne onlain saýdanyń tiimdi, teń quqyly ekojúiesin qurý baǵytynda barynsha belsendi jumys isteýimiz qajet, – dedi Prezident.
Sonymen qatar agroónerkásip kesheni yntymaqtastyqtyń mańyzdy baǵyty retinde atap ótildi. Memleket basshysynyń aitýynsha, búginde «eýraziialyq bestik» elderi ózin-ózi azyq-túlikpen qamtamasyz etý isinde joǵary nátijege qol jetkize aldy.
– Soǵan qaramastan, Eýraziialyq ekonomikalyq odaqqa múshe elderdiń álemdik naryqtaǵy aýyl sharýashylyǵy ónimderi eksportynyń úlesi áli de óte tómen, iaǵni eki paiyzdan sál ǵana asady. Al dúniejúzinde 800 millionnan astam adam ashtyq pen azyq-túlik tapshylyǵynyń zardabyn tartyp otyr. Ókinishke qarai, azyq-túlik jetkizýge qazirgi geosaiasi ahýal, ásirese, birinshi kezekte sanktsiialar kedergi keltirýde. Nátijesinde, azyq-túlikke muqtaj halyq japa shegip otyr. Sarapshylardyń baǵalaýynsha, EAEO elderiniń áleýeti 600 milionǵa jýyq adamǵa tamaq taýyp berýge jetedi. Sondyqtan básekege qabiletti, ekologiialyq taza jáne eksportqa baǵdarlanǵan, ozyq halyqaralyq standarttarǵa sai ónim shyǵarý maqsatynda tyǵyz kooperatsiialyq bailanystardy jolǵa qoiý basym baǵyttarymyzdyń birine ainalýy kerek. Sondai-aq agrologistika jáne ónim saqtaý júiesin damytyp, aýyl sharýashylyǵy salasyna tsifrlyq sheshimderdi engizý úshin kúsh biriktirýimiz qajet. Birlesken agroinnovatsiialyq ortalyqtar qurý máselesin pysyqtaǵan jón. Mundai ortalyqtar agroónerkásip keshenin kommertsiialandyrýmen jáne óndiriske jańa tehnologiialardy engizýmen ainalysady, – dedi Prezident.
Memleket basshysynyń pikirinshe, EAEO kúlli Eýraziia keńistigin bailanystyratyn stretegiialyq býyn qyzmetin atqarady. Uiymnyń osy mártebesin saqtap qalýǵa múshe memleketterdiń barlyq múmkindigi bar.
– Bul jerde, eń aldymen, Taiaý Shyǵys, Iran, Pákistan jáne Úndistan elderine shyǵatyn «Soltústik – Ońtústik» dálizin damytý týraly sóz bolyp otyr. Osy oraida Qazaqstan bastamasymen «Cheliabinsk – Bolashaq – Iran» baǵytyn iske qosý jobasynyń júzege asyryla bastaǵany qýantady. Biz óz tarapymyzdan elimizdegi temirjol jelileri men avtomobil joldarynyń talapqa sai kelmeitin ýchaskelerin rekonstrýktsiialaýǵa ázirmiz. Men bul rette Beineý – Mańǵystaý, Maqat – Qandyaǵash temirjol jelisi men Beineý – Shalqar avtomobil joly týraly aityp otyrmyn. Kólik dálizin odan ári damytý úshin Qazaqstan, Resei jáne Túrikmenstannyń logistikalyq kompaniialary birlesken kásiporyn quryp jatyr. EAEO-ǵa múshe ózge elderdiń temirjol ákimshilikterin osy jumysqa atsalysýǵa shaqyramyn. Qazaqstan óziniń kólik-logistikalyq qurylymy men onyń Eýraziialyq ekonomikalyq odaqpen bailanysyn belsendi nyǵaitýda. Biz Qytaidyń Sian qalasynda jáne Grýziianyń Poti portynda qazaqstandyq terminaldardyń qurylysyn aiaqtaýǵa jaqyndadyq. Resei, Qytai, Ózbekstan jáne Qyrǵyzstanmen aradaǵy shekarada jáne Kaspii teńizinde 5 transshekaralyq kólik-logistikalyq habyn iske qosýdy josparlap otyrmyz. Taiaý jyldary 1300 shaqyrymdyq jańa temirjol jelisiniń, «Baqty» jáne «Qaljat» qurǵaq porttaryn, sondai-aq Irannyń Bender-Abbas qalasynda teńiz portyn salý josparlanǵan. EAEO-ǵa múshe memleketterdi ózara tiimdi jobalardy birlese iske asyrýǵa, sonyń ishinde iri strategiialyq porttardyń seriktes jelilerin, logistikalyq ortalyqtar men poshta habtaryn salýǵa shaqyramyz, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Budan bólek, Memleket basshysy «EAEO-nyń tsifrlyq kún tártibi» men qytaidyń «Tsifrlyq jibek joly» bastamasyn ushtastyrý múmkindigin qarastyrýdy usyndy. Prezidenttiń pikirinshe, tsifrlyq jáne intellektýaldyq yqpaldastyqtyń jetildirilgen modelin qurý Eýraziia keńistigindegi elder ekonomikasynyń damýyna eleýli úles qosady.
– Tsifrlyq tehnologiia men jasandy intellekt salalaryndaǵy yntymaqtastyqtyń perspektivasy zor. Jekelegen salalardyń ǵana emes, tutas memleketter men birlestikterdiń keleshektegi tehnologiialyq progresi osyǵan tikelei bailanysty ekeni anyq. Qazaqstan tsifrlyq sheshimderdi tabysty paidalanyp otyr. Elimizdegi memlekettik qyzmettiń 90 paiyzdan astamy elektrondy túrde kórsetiledi. 2026 jylǵa qarai IT salasynyń eksporttyq kórsetkishin bir milliard dollarǵa deiin jetkizýge niettimiz. Qazaqstan atalǵan saladaǵy yntymaqtastyqty jan-jaqty damytýdy jaqtaidy. Osy oraida Úndi muhity jaǵalaýymen ótetin halyqaralyq jelilerge qosylý úshin «Resei – Qazaqstan – Iran» baǵytynda talshyqty-optikalyq jeli tartý múmkindigin qarastyrýdy usynamyn. Bul Eýraziia keńistiginde trafik tranzitiniń balamaly baǵytyn usynyp qana qoimai, jahandyq deńgeidegi derekter logistikasynda EAEO-nyń ornyn aitarlyqtai kúsheitýge múmkindik beredi, – dedi Prezident.
Memleket basshysy osy kúrdeli kezeńde úshinshi eldermen jáne integratsiialyq birlestiktermen saýda-ekonomikalyq bailanystardy damyta otyryp, syrtqy saiasatta EAEO-nyń áleýetin kezeń-kezeńimen nyǵaitý mańyzdy ekenine toqtaldy.
– Biz Iranmen Erkin saýda týraly tolyq formatty kelisimge qol qoiýdy quptaimyz. Bul el bizdiń saýda-ekonomikalyq bailanysymyzda mańyzdy ról atqarady. Úndistan, Birikken Arab Ámirlikteri, Mysyr, Indoneziia, Mońǵoliia jáne basqa da múddeli eldermen osy baǵyttaǵy maqsatty jumysty jalǵastyrǵan jón, – dedi Memleket basshysy.
Qasym-Jomart Toqaev sóziniń sońynda Reseidiń Uiymǵa tóraǵalyǵy tabysty aiaqtalýymen Vladimir Pýtindi quttyqtady. Sondai-aq Nikol Pashinianǵa Armeniianyń 2024 jyly Eýraziialyq ekonomikalyq odaq organdaryna nátijeli tóraǵalyq etýine tilektestik bildirdi. Budan bólek, Qazaqstan Prezidenti Eýraziialyq ekonomikalyq komissiia tóraǵasy laýazymyndaǵy missiiasyn aiaqtaǵan Mihail Miasnikovichke alǵys aitty.
Sammitke Qazaqstan Prezidentimen qatar, Resei Prezidenti – JEEK tóraǵasy Vladimir Pýtin, Armeniia Premer-ministri Nikol Pashinian, Belarýs Prezidenti Aleksandr Lýkashenko, Qyrǵyzstan Prezidenti Sadyr Japarov qatysty, sondai-aq EAEO janyndaǵy baqylaýshy memleket basshysy – Kýba Prezidenti Migel Mario Dias-Kanel Bermýdes beineúndeý joldady.
Jiyn qorytyndysy boiynsha birqatar qujat qabyldandy. Uiymǵa múshe memleketterdiń basshylary Eýraziialyq ekonomikalyq komissiia alqasynyń tóraǵasy qyzmetine Qazaqstannyń ókili Baqytjan Saǵyntaevty sailady.
