فوتو: Akorda.kz
قاسىم-جومارت توقاەۆ سانكت-پەتەربۋرگ قالاسىندا ٶتكەن جوعارى ەۋرازييالىق ەكونوميكالىق كەڭەستٸڭ (جەەك) كەزەكتٸ وتىرىسىنا قاتىستى, دەپ حابارلايدى "ۇلت اقپارات" اقوردانىڭ باسپاسٶز قىزمەتٸنە سٸلتەمە جاساپ.
مەملەكەت باسشىسى ٶز سٶزٸندە قوناقجايلىق كٶرسەتٸپ, جيىندى جوعارى دەڭگەيدە ۇيىمداستىرعانى ٷشٸن رەسەي تاراپىنا جەنە ۆلاديمير پۋتينگە العىس ايتتى. پرەزيدەنت وسى جىلدىڭ وڭاي بولماعانىن, ەسٸرەسە, جاھاندى جايلاعان تۇراقسىزدىقتىڭ كٷشەيە تٷسكەنٸن اتاپ ٶتتٸ.
– ينفلياتسييانىڭ قىسىمى, حالىقارالىق لوگيستيكالىق تٸزبەكتەردٸڭ ترانسفورماتسيياسى, ايماقتارداعى قاقتىعىستار, سانكتسييالىق تەكەتٸرەستەر – بۇل ەلەمدٸك ەكونوميكانىڭ دامۋ قارقىنىن بەسەڭدەتەتٸن فاكتورلاردىڭ بٸر پاراسى عانا. وسىنداي كٷردەلٸ جاعدايدا قازاقستان جىلدىق ەكونوميكالىق ٶسٸمدٸ 4,9 پايىز كٶرسەتكٸشپەن قورىتىندىلاۋدى جوسپارلاپ وتىر. «ەۋرازييالىق بەستٸككە» كٸرەتٸن بارلىق ەلدە وڭ ديناميكا بايقالاتىنى قۋانتادى. ەيتسە دە ەكونوميكامىزدىڭ ورنىقتى دامۋ تراەكتوريياسىن ساقتاۋ ٷشٸن 2024 جىلدىڭ سىن-قاتەرلەرٸنە بٸرلەسە دايىندالۋىمىز كەرەك. ساراپشىلار بولجامىنا سەيكەس كەلەسٸ جىلى جاھاندىق ەكونوميكا بٸرقالىپتى, تٸپتٸ باياۋ قارقىنمەن, ياعني 1,5 پايىزدان 3 پايىزعا دەيٸن ٶسەدٸ. نارىعىنىڭ كٶلەمٸ 2,6 تريلليون دوللارعا تەڭ ەۋرازييالىق ەكونوميكالىق وداق ەلەمدٸك ەكونوميكانىڭ اجىراماس بٶلٸگٸ رەتٸندە ٶسٸمنٸڭ بەسەڭدەۋٸن سەزٸنۋٸ مٷمكٸن. سوندىقتان بٸز قازٸرگٸ ەكونوميكالىق رەزەرۆتٸ جەنە ٶزارا تيٸمدٸ ينتەگراتسييانىڭ قولدا بار ەلەۋەتٸن بارىنشا جۇمىلدىرۋىمىز قاجەت. قازاقستان ەۋەل باستان وداقتىڭ ەكونوميكالىق سيپاتىن ايقىندايتىن قاعيداتتى بەرٸك ۇستاندى. ەاەو-عا مٷشە مەملەكەتتەر ٶز ٸستەرٸ مەن شەشٸمدەرٸندە دەل وسى كٷن تەرتٸبٸنەن اۋىتقىماۋعا تيٸس دەپ سانايمىز, – دەدٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ.
پرەزيدەنتتٸڭ پٸكٸرٸنشە, ەاەو-عا مٷشە ەلدەر ٷشٸن تەحنولوگييالىق كووپەراتسييانى ەكونوميكانىڭ ناقتى سەكتورىندا دامىتۋ – باستى مٸندەتتەردٸڭ بٸرٸ. قاسىم-جومارت توقاەۆ وزىق تەحنولوگييالاردى جەنە يننوۆاتسييالاردى كەڭٸنەن ەنگٸزۋ ەكونوميكالىق بٸرلەستٸكتٸڭ ەلەمدٸك ارەناداعى ورنىن نىعايتادى دەپ ەسەپتەيدٸ. مەملەكەت باسشىسى بۇل مەسەلەنٸڭ بٷگٸن قابىلدانعان «ەۋرازييالىق ەكونوميكالىق جول» دەكلاراتسيياسىندا كٶرٸنٸس تاپقانىن قۇپتادى. قۇجات قىتايدىڭ «بٸر بەلدەۋ, بٸر جول» جاھاندىق باستاماسىمەن ۇشتاسادى.
قاسىم-جومارت توقاەۆ ەۋرازييالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ قۇرىلۋىنا نەگٸز بولعان ٸرگەلٸ ماقساتتى تولىققاندى جٷزەگە اسىرۋ, ياعني تاۋارلاردىڭ ەركٸن قوزعالىسىنا تىڭ سەرپٸن بەرۋ قاجەت دەپ سانايدى. كەدەن شەكارالارى اشىلعانىنا قاراماستان, ەربٸر ەل ٸس جٷزٸندە وتاندىق ٶندٸرۋشٸلەرٸن ەاەو-عا قاتىسۋشى ٶزگە بەسەكەلەستەردەن قورعاۋىن جالعاستىرىپ وتىر.
– بٸز ورتاق نارىقتا كەزدەسەتٸن كەدەرگٸلەر مەن شەكتەۋلەردٸ جويىپ, بٸرىڭعاي تەحنيكالىق رەگلامەنتتەر ەنگٸزۋدٸ جىلدامداتۋىمىز كەرەك. ەاەو-نىڭ بٸرٸككەن اقپاراتتىق جٷيەسٸنٸڭ تولىق فورماتتا جۇمىس ٸستەۋٸ مٷشە مەملەكەتتەر اراسىندا تاۋار تاسىمالداۋ كەزٸندەگٸ بيزنەس شىعىندارىن ايتارلىقتاي ازايتۋعا سەپتٸگٸن تيگٸزەر ەدٸ. ەلەكتروندى ساۋدا سالاسىندا نەتيجەلٸ ىقپالداستىق ورناتۋعا مول مٷمكٸندٸك بار. بىلتىر ەۋرازييالىق ەكونوميكالىق وداقتاعى اتالعان نارىقتىڭ جالپى كٶلەمٸ 80 ميلليارد دوللارعا جەتتٸ. جاقىن ارادا بۇل كٶرسەتكٸش ەكٸ ەسە ۇلعايۋى مٷمكٸن. الايدا مۇنىمەن توقتاپ قالمايمىز. كەدەندٸك رەسٸمدەردٸ جەتٸلدٸرۋ جەنە ونلاين ساۋدانىڭ تيٸمدٸ, تەڭ قۇقىلى ەكوجٷيەسٸن قۇرۋ باعىتىندا بارىنشا بەلسەندٸ جۇمىس ٸستەۋٸمٸز قاجەت, – دەدٸ پرەزيدەنت.
سونىمەن قاتار اگروٶنەركەسٸپ كەشەنٸ ىنتىماقتاستىقتىڭ ماڭىزدى باعىتى رەتٸندە اتاپ ٶتٸلدٸ. مەملەكەت باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, بٷگٸندە «ەۋرازييالىق بەستٸك» ەلدەرٸ ٶزٸن-ٶزٸ ازىق-تٷلٸكپەن قامتاماسىز ەتۋ ٸسٸندە جوعارى نەتيجەگە قول جەتكٸزە الدى.
– سوعان قاراماستان, ەۋرازييالىق ەكونوميكالىق وداققا مٷشە ەلدەردٸڭ ەلەمدٸك نارىقتاعى اۋىل شارۋاشىلىعى ٶنٸمدەرٸ ەكسپورتىنىڭ ٷلەسٸ ەلٸ دە ٶتە تٶمەن, ياعني ەكٸ پايىزدان سەل عانا اسادى. ال دٷنيەجٷزٸندە 800 ميلليوننان استام ادام اشتىق پەن ازىق-تٷلٸك تاپشىلىعىنىڭ زاردابىن تارتىپ وتىر. ٶكٸنٸشكە قاراي, ازىق-تٷلٸك جەتكٸزۋگە قازٸرگٸ گەوساياسي احۋال, ەسٸرەسە, بٸرٸنشٸ كەزەكتە سانكتسييالار كەدەرگٸ كەلتٸرۋدە. نەتيجەسٸندە, ازىق-تٷلٸككە مۇقتاج حالىق جاپا شەگٸپ وتىر. ساراپشىلاردىڭ باعالاۋىنشا, ەاەو ەلدەرٸنٸڭ ەلەۋەتٸ 600 ميليونعا جۋىق ادامعا تاماق تاۋىپ بەرۋگە جەتەدٸ. سوندىقتان بەسەكەگە قابٸلەتتٸ, ەكولوگييالىق تازا جەنە ەكسپورتقا باعدارلانعان, وزىق حالىقارالىق ستاندارتتارعا ساي ٶنٸم شىعارۋ ماقساتىندا تىعىز كووپەراتسييالىق بايلانىستاردى جولعا قويۋ باسىم باعىتتارىمىزدىڭ بٸرٸنە اينالۋى كەرەك. سونداي-اق اگرولوگيستيكا جەنە ٶنٸم ساقتاۋ جٷيەسٸن دامىتىپ, اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنا تسيفرلىق شەشٸمدەردٸ ەنگٸزۋ ٷشٸن كٷش بٸرٸكتٸرۋٸمٸز قاجەت. بٸرلەسكەن اگرويننوۆاتسييالىق ورتالىقتار قۇرۋ مەسەلەسٸن پىسىقتاعان جٶن. مۇنداي ورتالىقتار اگروٶنەركەسٸپ كەشەنٸن كوممەرتسييالاندىرۋمەن جەنە ٶندٸرٸسكە جاڭا تەحنولوگييالاردى ەنگٸزۋمەن اينالىسادى, – دەدٸ پرەزيدەنت.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ پٸكٸرٸنشە, ەاەو كٷللٸ ەۋرازييا كەڭٸستٸگٸن بايلانىستىراتىن سترەتەگييالىق بۋىن قىزمەتٸن اتقارادى. ۇيىمنىڭ وسى مەرتەبەسٸن ساقتاپ قالۋعا مٷشە مەملەكەتتەردٸڭ بارلىق مٷمكٸندٸگٸ بار.
– بۇل جەردە, ەڭ الدىمەن, تاياۋ شىعىس, يران, پەكٸستان جەنە ٷندٸستان ەلدەرٸنە شىعاتىن «سولتٷستٸك – وڭتٷستٸك» دەلٸزٸن دامىتۋ تۋرالى سٶز بولىپ وتىر. وسى ورايدا قازاقستان باستاماسىمەن «چەليابينسك – بولاشاق – يران» باعىتىن ٸسكە قوسۋ جوباسىنىڭ جٷزەگە اسىرىلا باستاعانى قۋانتادى. بٸز ٶز تاراپىمىزدان ەلٸمٸزدەگٸ تەمٸرجول جەلٸلەرٸ مەن اۆتوموبيل جولدارىنىڭ تالاپقا ساي كەلمەيتٸن ۋچاسكەلەرٸن رەكونسترۋكتسييالاۋعا ەزٸرمٸز. مەن بۇل رەتتە بەينەۋ – ماڭعىستاۋ, ماقات – قاندىاعاش تەمٸرجول جەلٸسٸ مەن بەينەۋ – شالقار اۆتوموبيل جولى تۋرالى ايتىپ وتىرمىن. كٶلٸك دەلٸزٸن ودان ەرٸ دامىتۋ ٷشٸن قازاقستان, رەسەي جەنە تٷرٸكمەنستاننىڭ لوگيستيكالىق كومپانييالارى بٸرلەسكەن كەسٸپورىن قۇرىپ جاتىر. ەاەو-عا مٷشە ٶزگە ەلدەردٸڭ تەمٸرجول ەكٸمشٸلٸكتەرٸن وسى جۇمىسقا اتسالىسۋعا شاقىرامىن. قازاقستان ٶزٸنٸڭ كٶلٸك-لوگيستيكالىق قۇرىلىمى مەن ونىڭ ەۋرازييالىق ەكونوميكالىق وداقپەن بايلانىسىن بەلسەندٸ نىعايتۋدا. بٸز قىتايدىڭ سيان قالاسىندا جەنە گرۋزييانىڭ پوتي پورتىندا قازاقستاندىق تەرمينالداردىڭ قۇرىلىسىن اياقتاۋعا جاقىندادىق. رەسەي, قىتاي, ٶزبەكستان جەنە قىرعىزستانمەن اراداعى شەكارادا جەنە كاسپيي تەڭٸزٸندە 5 ترانسشەكارالىق كٶلٸك-لوگيستيكالىق حابىن ٸسكە قوسۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. تاياۋ جىلدارى 1300 شاقىرىمدىق جاڭا تەمٸرجول جەلٸسٸنٸڭ, «باقتى» جەنە «قالجات» قۇرعاق پورتتارىن, سونداي-اق يراننىڭ بەندەر-ابباس قالاسىندا تەڭٸز پورتىن سالۋ جوسپارلانعان. ەاەو-عا مٷشە مەملەكەتتەردٸ ٶزارا تيٸمدٸ جوبالاردى بٸرلەسە ٸسكە اسىرۋعا, سونىڭ ٸشٸندە ٸرٸ ستراتەگييالىق پورتتاردىڭ سەرٸكتەس جەلٸلەرٸن, لوگيستيكالىق ورتالىقتار مەن پوشتا حابتارىن سالۋعا شاقىرامىز, – دەدٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ.
بۇدان بٶلەك, مەملەكەت باسشىسى «ەاەو-نىڭ تسيفرلىق كٷن تەرتٸبٸ» مەن قىتايدىڭ «تسيفرلىق جٸبەك جولى» باستاماسىن ۇشتاستىرۋ مٷمكٸندٸگٸن قاراستىرۋدى ۇسىندى. پرەزيدەنتتٸڭ پٸكٸرٸنشە, تسيفرلىق جەنە ينتەللەكتۋالدىق ىقپالداستىقتىڭ جەتٸلدٸرٸلگەن مودەلٸن قۇرۋ ەۋرازييا كەڭٸستٸگٸندەگٸ ەلدەر ەكونوميكاسىنىڭ دامۋىنا ەلەۋلٸ ٷلەس قوسادى.
– تسيفرلىق تەحنولوگييا مەن جاساندى ينتەللەكت سالالارىنداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ پەرسپەكتيۆاسى زور. جەكەلەگەن سالالاردىڭ عانا ەمەس, تۇتاس مەملەكەتتەر مەن بٸرلەستٸكتەردٸڭ كەلەشەكتەگٸ تەحنولوگييالىق پروگرەسٸ وسىعان تٸكەلەي بايلانىستى ەكەنٸ انىق. قازاقستان تسيفرلىق شەشٸمدەردٸ تابىستى پايدالانىپ وتىر. ەلٸمٸزدەگٸ مەملەكەتتٸك قىزمەتتٸڭ 90 پايىزدان استامى ەلەكتروندى تٷردە كٶرسەتٸلەدٸ. 2026 جىلعا قاراي ٸت سالاسىنىڭ ەكسپورتتىق كٶرسەتكٸشٸن بٸر ميلليارد دوللارعا دەيٸن جەتكٸزۋگە نيەتتٸمٸز. قازاقستان اتالعان سالاداعى ىنتىماقتاستىقتى جان-جاقتى دامىتۋدى جاقتايدى. وسى ورايدا ٷندٸ مۇحيتى جاعالاۋىمەن ٶتەتٸن حالىقارالىق جەلٸلەرگە قوسىلۋ ٷشٸن «رەسەي – قازاقستان – يران» باعىتىندا تالشىقتى-وپتيكالىق جەلٸ تارتۋ مٷمكٸندٸگٸن قاراستىرۋدى ۇسىنامىن. بۇل ەۋرازييا كەڭٸستٸگٸندە ترافيك ترانزيتٸنٸڭ بالامالى باعىتىن ۇسىنىپ قانا قويماي, جاھاندىق دەڭگەيدەگٸ دەرەكتەر لوگيستيكاسىندا ەاەو-نىڭ ورنىن ايتارلىقتاي كٷشەيتۋگە مٷمكٸندٸك بەرەدٸ, – دەدٸ پرەزيدەنت.
مەملەكەت باسشىسى وسى كٷردەلٸ كەزەڭدە ٷشٸنشٸ ەلدەرمەن جەنە ينتەگراتسييالىق بٸرلەستٸكتەرمەن ساۋدا-ەكونوميكالىق بايلانىستاردى دامىتا وتىرىپ, سىرتقى ساياساتتا ەاەو-نىڭ ەلەۋەتٸن كەزەڭ-كەزەڭٸمەن نىعايتۋ ماڭىزدى ەكەنٸنە توقتالدى.
– بٸز يرانمەن ەركٸن ساۋدا تۋرالى تولىق فورماتتى كەلٸسٸمگە قول قويۋدى قۇپتايمىز. بۇل ەل بٸزدٸڭ ساۋدا-ەكونوميكالىق بايلانىسىمىزدا ماڭىزدى رٶل اتقارادى. ٷندٸستان, بٸرٸككەن اراب ەمٸرلٸكتەرٸ, مىسىر, يندونەزييا, موڭعولييا جەنە باسقا دا مٷددەلٸ ەلدەرمەن وسى باعىتتاعى ماقساتتى جۇمىستى جالعاستىرعان جٶن, – دەدٸ مەملەكەت باسشىسى.
قاسىم-جومارت توقاەۆ سٶزٸنٸڭ سوڭىندا رەسەيدٸڭ ۇيىمعا تٶراعالىعى تابىستى اياقتالۋىمەن ۆلاديمير پۋتيندٸ قۇتتىقتادى. سونداي-اق نيكول پاشينيانعا ارمەنييانىڭ 2024 جىلى ەۋرازييالىق ەكونوميكالىق وداق ورگاندارىنا نەتيجەلٸ تٶراعالىق ەتۋٸنە تٸلەكتەستٸك بٸلدٸردٸ. بۇدان بٶلەك, قازاقستان پرەزيدەنتٸ ەۋرازييالىق ەكونوميكالىق كوميسسييا تٶراعاسى لاۋازىمىنداعى ميسسيياسىن اياقتاعان ميحايل مياسنيكوۆيچكە العىس ايتتى.
سامميتكە قازاقستان پرەزيدەنتٸمەن قاتار, رەسەي پرەزيدەنتٸ – جەەك تٶراعاسى ۆلاديمير پۋتين, ارمەنييا پرەمەر-مينيسترٸ نيكول پاشينيان, بەلارۋس پرەزيدەنتٸ الەكساندر لۋكاشەنكو, قىرعىزستان پرەزيدەنتٸ سادىر جاپاروۆ قاتىستى, سونداي-اق ەاەو جانىنداعى باقىلاۋشى مەملەكەت باسشىسى – كۋبا پرەزيدەنتٸ ميگەل ماريو دياس-كانەل بەرمۋدەس بەينەٷندەۋ جولدادى.
جيىن قورىتىندىسى بويىنشا بٸرقاتار قۇجات قابىلداندى. ۇيىمعا مٷشە مەملەكەتتەردٸڭ باسشىلارى ەۋرازييالىق ەكونوميكالىق كوميسسييا القاسىنىڭ تٶراعاسى قىزمەتٸنە قازاقستاننىڭ ٶكٸلٸ باقىتجان ساعىنتاەۆتى سايلادى.
