Memleket basshysy Qazaqstan halqy Assambleiasynyń «El birligi – jańarǵan Qazaqstannyń tiregi» atty XXXI sessiiasynyń jumysyna qatysyp, óz sózinde Assambleia sessiiasyn Qazaqstan halqynyń birligi kúni qarsańynda ótkizý igi dástúrge ainalǵanyn jáne munyń zor simvoldyq máni bar ekenin atap ótti, dep habarlaidy "Ult aqparat" Aqordaǵa silteme jasap.
«Birlik, tatýlyq jáne beibitshilik – bizdiń myzǵymas qundylyqtarymyz. Onyń airyqsha mańyzdy ekenin qańtar oqiǵalary kezinde aiqyn sezindik. Qazir qaterli kúnder artta qaldy. Sol kezde qandai qaýippen betpe-bet kelgenimizdi ýaqyt ótken saiyn uǵyna túsemiz. Shyn máninde, biz memlekettiligimizdi joǵaltyp ala jazdadyq. Halqymyz qańtar qasiretinen sabaq ala bilýi kerek. Endi ondai jaǵdai qaitalanbaýy úshin qoldan kelgenniń bárin jasaýǵa tiispiz», – dedi Prezident.
Memleket basshysy jańa syn-qaterlerdyń týyndaýyna yqpal etetin geosaiasi ahýaldyń ýshyǵyp turǵanyna toqtaldy. Onyń pikirinshe, mundai jaǵdaida elimizdiń azamattyq biregeiligin nyǵaityp, otanshyldyq rýhty kóterýge basa mán berý kerek.
«Birligimiz – áralýandyqta» degen basty qaǵidatymyz eshqashan ózgermeidi. Biz jas urpaqty naǵyz otanshyl azamat etip tárbieleýimiz kerek. Osy rette saiasi jáne qoǵamdyq pliýralizmniń radikaldy sipat alýyna jol berilmeidi. Ásirese, azamattardy kemsitýge, olardyń ary men namysyn taptaýǵa bolmaidy», – dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Prezidenttiń pikirinshe, Assambleia qurylǵan ýaqyttan beri azamattyq birlikti nyǵaitýǵa eleýli eńbek sińirdi.
«Qazaqstan halqy Assambleiasy jańa jaǵdaida bizdiń beibitshilik pen kelisim jónindegi saiasatymyzdyń berik ári institýtsionaldy tiregi qyzmetin atqaratynyna senimdimin. Búgingi sessiianyń mindeti – Assambleianyń saiasi júieni reformalaý isindegi orny men rólin anyqtaý, ony ári qarai damytýdyń baǵytyn belgileý. «Biz ártúrlimiz – biz teńbiz» qaǵidaty saiasi jańǵyrýdyń irgeli komponenti degen pikirdi ustanamyz», – dedi Memleket basshysy.
Qasym-Jomart Toqaev óz sózinde Qazaqstan halqy Assambleiasy qyzmetiniń úsh negizquraýshy basymdyǵyn aiqyndap berdi. Birinshisi – saiasi reformalardy júzege asyrý isindegi Qazaqstan halqy Assambleiasynyń rólin kúsheitý.
«Qazaqstan halqy Assambleiasynyń Májilistegi kvotasynyń joiylýy demokratiialyq sailaý standarttarynyń saqtalýyna qatysty birqatar máseleniń kún tártibinen alynýyna septigin tigizedi. Osy rette Assambleiadan usynylǵan senatorlar jalpyulttyq integratsiia men etnomádeni áralýandylyq negizinde Qazaqstandaǵy etnikalyq toptardyń barlyq múddesin tiimdi qarastyratyn bolady. Mundai model Qazaqstannyń parlamenttik júiesiniń halyqaralyq tájiribesi men ereksheligine sai keledi», – dedi Prezident.
Memleket basshysy Qazaqstan halqy Assambleiasynan Senat depýtattyǵyna usynylatyn úmitkerlerdi tańdaýdyń tiimdi ári ashyq rásimderin ázirleý qajet ekenin atap ótti. Bul máseleniń bári «Qazaqstan halqy Assambleiasy týraly» jańartylǵan zańda kórinis tabýǵa tiis.
«Partiialyq jáne sailaý júieleriniń reformasy barlyq azamattyń sailaý úderisterine qatysýy úshin jańa múmkindikter ashady. Is júzinde tutas sailaý landshaftyn qamtityn jańa partiialar paida bolady dep boljanýda. Partiialyq tizim, sondai-aq birmandatty okrýgtar boiynsha úmitkerlerdi sailaý Qazaqstannyń etnikalyq áralýandyǵyn shynaiy túrde kórsetedi. Sonymen qatar etnosaralyq faktordy saiasilandyrýǵa jáne bul taqyryp boiynsha arandatýshylyq sipattaǵy talqylaýlarǵa da múlde jol berýge bolmaidy», – dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Prezident bul baǵytta Assambleia tarapynan túsindirý jumystary keń kólemde júrgizilýi qajet dep sanaidy.
«Elimizde turatyn barlyq etnos ókilderiniń jalpyazamattyq qundylyqtardy qurmetteýi jáne ózderin Qazaqstanmen bailanystyrýy asa mańyzdy. Bul – Táýelsizdik jyldaryndaǵy bizdiń úlken jetistigimiz. Ony jan-jaqty nyǵaitýǵa mindettimiz. Partiialarǵa daýys bergende jańa saiasi jaǵdaida beibitshilik pen kelisimdi jáne halyqtyń birligin kim asa mańyzdy dep sanasa soǵan basymdyq beriledi», – dedi Memleket basshysy.
Aqparattyq jumystardy kúsheitý jáne Qazaqstan halqy Assambleiasynyń qoǵamdaǵy áleýetin arttyrý máselesi ekinshi basymdyq retinde ataldy. Qasym-Jomart Toqaevtyń pikirinshe, elimizdiń árbir azamaty jurtshylyqtyń aldyna shyqqanda ulttyq múdde men qazaqstandyq patriotizm qaǵidattaryn basshylyqqa alýy kerek. Bul – asa mańyzdy.
«Bolǵan jáne bolatyn syrtqy qaqtyǵystar azamattarymyzdyń arasynda ultaralyq janjal týdyryp, jikke bólinýge paidalanylmaýy kerek. Oǵan jol berýge bolmaidy. Mundai arandatýshylyqtar bolyp jatyr. Ony kórip otyrmyz. Biraq arandatýshylar qaida tursa da, qandai qujattarmen tulǵasyn jasyrsa da, qalai qubylsa da bizdiń birligimizge nuqsan keltirip, memleketimizdiń derbes saiasat júrgizý quqyǵyn buza almaidy. Beibitshilik pen tutastyq – basty qundylyǵymyz, onsyz bolashaq joq ekenin bári este ustaýy kerek. Bizdiń Qazaqstannan basqa Otanymyz joq, bolmaidy da», – dedi Prezident.
Memleket basshysy bizdiń alýantúrli mádenietimizdi tanytatyn biregei aqparatty keńinen taratýǵa, aýqymy keńeiip kele jatqan qazaqtildi aýditoriiamen tyǵyz jumys isteýge shaqyrdy. Onyń pikirinshe, Qazaqstannyń damýyna ózge etnostardyń qosyp jatqan úlesi týraly memlekettik tilde aitý óte mańyzdy. Osy baǵytta jumys isteitin BAQ-qa qoldaý kórsetiledi.
Qasym-Jomart Toqaev kelesi aida jańa dialog alańy – «Ulttyq quryltaidyń» alǵashqy otyrysy ótetinin habarlady. Bul jiyn elimizdi damytýdyń ózekti máselelerin talqylaý úshin qoǵamdy jumyldyrýǵa baǵyttalǵan.
«Bul jalpyulttyq dialogtyń ámbebap modeline ainalady. Quryltaidyń quramyna depýtattar, QHA músheleri, sarapshylar men quqyq qorǵaýshylar, barlyq óńirdiń, sondai-aq Azamattyq alianstyń, qoǵamdyq keńesterdiń, beiresmi uiymdardyń, biznes qaýymdastyqtar men óndiris salasynyń ókilderi kiredi. Assambleia Ulttyq quryltaimen birlesip, tiimdi jumys isteýi kerek. Sebebi, túptep kelgende, ekeýiniń maqsaty – ortaq. Aýqymdy ózgeristerge jastardyń da belsene qatysqany abzal. Keshe tuńǵysh ret Qazaqstan halqy Assambleiasynyń Jastar sessiiasy ótti. Onyń usynymdaryn muqiiat zerdeleý qajet», – dedi Memleket basshysy.
Úshinshi basymdyq – quqyq qorǵaý qyzmetin kúsheitý. Osy baǵytta Assambleia mediatsiiaǵa negizdelgen kásibi kelissóz júrgizýshilerdiń biregei institýtyn qalyptastyrýǵa kiristi.
«Etnomediatsiia oqý ortalyǵyn qurý kerek. Onda turaqty oqý kýrstaryn uiymdastyryp, aýdandyq deńgeidegi memlekettik qyzmetshilerdiń basym bóligi daiarlyqtan ótýge tiis. Aqparat jáne qoǵamdyq damý, Bilim jáne ǵylym ministrlikterine Memlekettik basqarý akademiiasymen, QHA Hatshylyǵymen jáne basqa da ýákiletti organdarmen birlesip, osy másele jóninde júieli usynystar engizýdi tapsyramyn», – dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Prezident Qazaqstan qoǵamnyń barlyq salasy batyl ózgerister jolyna túskenin atap ótti. Osyǵan bailanysty Konstitýtsiiaǵa eldiń saiasi júiesin túbegeili ózgertetin tolyqtyrýlar engizý týraly bastama kóterildi.
«Biz jańa memlekettik modelge, memleket pen qoǵamnyń ózara is-qimylynyń jańa formatyna kóshemiz. Bul sapaly túrde ózgerýdi Ekinshi Respýblika dep ataýǵa bolady. Jumys toby Ata Zańnyń 33 babyna túzetýler ázirledi. Bul – tutas Konstitýtsiianyń úshten bir bóligi. Osy ózgeristerdi engizý týraly zań jobasy Konstitýtsiialyq keńestiń qaraýyna jiberildi, jaqyn arada sheshimin shyǵarady», – dedi Prezident.
Sonymen qatar Qasym-Jomart Toqaev ázirlengen túzetýlerdiń tarihi mańyzy bar dep esepteidi. Bul memlekettiligimizdi damytýdyń jańa kezeńin bildiredi.
«Osy reformalar qolǵa alynǵan kezde Konstitýtsiiaǵa engiziletin ózgerister men tolyqtyrýlardyń jobasyn Parlament qaraidy dep oilaǵan edik. Bul – qoldanystaǵy zańnamada ornyqqan rásimniń biri. Alaida, aldaǵy aýqymdy ári mańyzdy ózgerister el bolashaǵyna airyqsha áser etedi. Sondyqtan men Ata zańǵa ózgerister men tolyqtyrýlar engizý jóninde respýblikalyq referendým ótkizýdi usynamyn. Referendým – asa mańyzdy demokratiialyq institýt. Alaida Qazaqstanda ol sońǵy ret 1995 jyly qazirgi qoldanystaǵy Konstitýtsiia bekitilgen kezde ótkizildi. Odan keiin «Respýblikalyq referendým týraly» Konstitýtsiialyq zań qabyldandy. Biraq sodan beri Konstitýtsiiaǵa tórt ret ózgertýler engizilgenine qaramastan, ol is júzinde qoldanylǵan joq. Konstitýtsiiany jalpyhalyqtyq daýys berý arqyly ózgertý halyq qalaýynyń aiqyn kórinisi bolady dep esepteimin. Referendým árbir azamatqa el taǵdyryn sheshýge tikelei qatysýǵa múmkindik beredi jáne jan-jaqty demokratiialandyrý men Jańa Qazaqstandy qurý jolyndaǵy baǵytymyzdy nyǵaitady», – dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Prezident Jańa Qazaqstan degenimiz, shyn máninde, Ádiletti Qazaqstan ekenine taǵy da toqtaldy.
«Jańa Qazaqstan – qarqyndy túrde ózgerip jatqan álemde ulttyq biregeiligimizdi nyǵaitýdyń joly. Jańa Qazaqstan uǵymyn san-saqqa júgirtip, burmalaýǵa bolmaidy. Azamattardyń bárin ortaq iske jumyldyrmaiynsha, memlekettik apparat ta, qandai da bir saiasi sheshimder men ekonomikalyq tetikter de elimizdi jańartýǵa qaýqarsyz. Jańa Qazaqstandy qurý úshin jeke jáne qoǵamdyq qundylyqtar júiesin tolyǵymen reformalaý qajet. Biz nepotizm men paternalizmge, sybailas jemqorlyq pen kompradorizmge túbegeili tosqaýyl qoiamyz. Jańa Qazaqstan ádildiktiń territoriiasyna ainalýy kerek. Ol úshin tek zańnyń áripterin ǵana emes, rýhyn da ustaný qajet. Zańdar - dogma emes, ol azamattardyń ózekti máselelerin sheshý úshin jetildirilip otyrýǵa tiis. Zań, ádildik jáne tártip bizdiń baqýatty ómirimizdi aiqyndaityn naqty faktorlarǵa ainalady», – dedi Memleket basshysy.
Qasym-Jomart Toqaev dialog mádenietin qalyptastyrý jáne qoǵamda ózara túsinistik pen senimdi nyǵaitý qajet ekenine arnaiy toqtaldy. Munyń bári eldiń jarqyn bolashaǵy men halyqtyń ál-aýqaty úshin qajet.
«Biz kózqarastarymyz ben nanym-senimderimizdegi aiyrmashylyqtarǵa qaramastan, bir-birimizdi túsinýge jáne qurmetteýge tiispiz. Bizdi biriktiretin, kúsheitetin, úilestiretin ortaq qundylyqtarǵa umtylýymyz qajet. Bizdiń «Ártúrli kózqaras - birtutas ult» degen qaǵidamyz myzǵymaidy. Patriotizmniń joǵary qundylyqtaryn ultaralyq artyqshylyq sezimimen almastyrýǵa, dostyq pen birliktiń ornyna bir-birine degen óshpendilikke jol berilmeidi», – dedi Prezident.
Memleket basshysy tózbeýshilik pen «ózimiz jáne ózgeler» dep bólinýdiń kez kelgen kórinisiniń qatań túrde jolyn kesýge shaqyrdy. Qasym-Jomart Toqaev Qazaqstan halqy óziniń birligin saqtaýǵa, nyǵaitýǵa tiis. Tek birlesken kúsh-jiger arqyly ǵana Jańa Qazaqstandy qura alamyz dep esepteidi.
«Biz barlyq josparymyzdy mindetti túrde júzege asyramyz. Men buǵan kámil senemin. Biz Ekinshi Respýblikany birge quramyz, Jańa Qazaqstandy birge órkendetemiz! Ár azamatqa birdei múmkindik beretin ádil ári damyǵan memleket bolamyz! Sóz sońynda sizderdi alda kele jatqan Qazaqstan halqynyń birligi kúnimen jáne Oraza ait merekesimen quttyqtaimyn!» – dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Sessiia barysynda L.N.Gýmilev atyndaǵy Eýraziia ulttyq ýniversitetiniń kafedra meńgerýshisi Natalia Kalashnikova, «Qazaqstan koreileri qaýymdastyǵy» zańdy tulǵalar birlestiginiń prezidenti Sergei Ogai, «Halyqaralyq qazaq tili qoǵamy» qoǵamdyq birlestiginiń vitse-prezidenti Maksim Rojin, saiasi sholýshy Nikita Shatalov, L.N.Gýmilev atyndaǵy Eýraziia ulttyq ýniversitetiniń prorektory Dihan Qamzabekuly, «Azattyq Rýhy» agenttiginiń tilshisi Nadejda Palinka, «Ahyska» túrik etnomádeni ortalyǵy» respýblikalyq qoǵamdyq birlestiginiń Nur-Sultan qalalyq bóliminiń tóraǵasy Ásker Piriev jáne mýzykant, bloger Aleksei Lodochnikov sóz sóiledi.
