Foto: Aqorda
Tájikstan astanasy Dýshanbe qalasynda ótken jiynǵa qatysýshylarǵa iltipat bildirgen Qasym-Jomart Toqaev qonaqjailyq tanytyp, sammitti joǵary deńgeide uiymdastyrǵan tájik tarapy men Prezident Emomali Rahmonǵa alǵys aitty, dep habarlaidy Ult.kz Aqorda baspasóz qyzmetine silteme jasap.
– Tájikstannyń tabysty tóraǵalyǵy Uiymnyń áleýetin nyǵaitýǵa, kópjosparly yntymaqtastyǵymyzdy tereńdetýge úlken úles qosty. Bul sammit Qazaqstanda halyqaralyq bedeldi uiym sanalatyn TMD jumysyna úlken serpin beredi, – dedi Memleket basshysy.
Prezident biyl Uly Jeńistiń 80 jyldyǵy atalyp ótip jatqanyn eske saldy.
– Barlyq memlekettiń damýyna jol ashatyn jalpyadamzattyq qundylyqtardy aýyr jaǵdaida qorǵaǵan ákelerimiz ben analarymyzdyń, jeńimpaz urpaqtyń óshpes erligin qazaqstandyqtar qaster tutady. TMD aýmaǵynda, sonyń ishinde Qazaqstanda aitýly mereitoi laiyqty deńgeide atalyp ótti. Merekelik is-sharalardyń shyrqaý shegi Máskeý men Beijińde ótken aýqymdy ári mazmundy saltanatty sherýler boldy. Adamzat tarihyndaǵy eń qanquily soǵystyń qaharmandary men barsha qatysýshysyn jadymyzda máńgi saqtaý – moraldyq paryzymyz. Fashizmdi jermen-jeksen etken Uly Jeńiske 80 jyl tolsa da, ókinishke qarai, álem saldary aýyr tietin jahandyq qaqtyǵys qaýpimen taǵy da betpe-bet kelip otyr. Qazaqstan Ekinshi dúniejúzilik soǵystyń tarihi shyndyǵyn burmalaýǵa, fashizmdi toitarǵan Uly Jeńistiń tarihi mańyzyn tómendetýge qatysty áreketterge qarsy. Halyqaralyq quqyqtyń irgesi sógile bastaǵanyn, qaqtyǵysqan memleketter arasyndaǵy senim deńgeii ábden tómendegenin, kózqarastar qaishylyǵy kúsheie túskenin, kópjaqty diplomatiianyń daǵdarysqa ushyraǵanyn, Birikken Ulttar Uiymynyń bitimgerlik áleýeti álsiregenin alańdaýshylyqpen qabyldaimyz. Osyndai geosaiasi dúrbeleńder jaǵdaiynda barlyq qaqtyǵys faktoryn joiý úshin TMD elderi men barsha jaqtastarymyzdyń kúsh biriktirýi óte ózekti. Muny ózara túsinistik pen jan-jaqty oilastyrylǵan is-qimyl arqyly sheshýge bolady, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Prezidenttiń pikirinshe, TMD jańa tarihi jaǵdaida memleketter arasyndaǵy senimdi arttyrýdyń halyqaralyq tetigi retinde suranysqa ie qurylym ekenin dáleldedi.
Dostastyqtyń 35 jyldyǵy qarsańynda Memleket basshysy elder arasyndaǵy strategiialyq seriktestikti damytýǵa jáne Uiym qyzmetin ilgeriletýge baǵyttalǵan birqatar usynysyn ortaǵa saldy.
Qasym-Jomart Toqaev saýda-ekonomikalyq bailanystardy jandandyrý negizgi basymdyqtardyń biri bolyp qalýǵa tiis ekenin aitty.
– Ótken jyldyń qorytyndysy boiynsha TMD elderi saýda ainalymynyń jalpy kólemi 8 paiyz ulǵaiyp, 110 milliard dollarǵa jetti. Sonymen qatar, sońǵy bes jylda Qazaqstannyń Dostastyq memleketterimen alys-berisi bir jarym ese ósip, 38 milliard dollardy qurady. Bul kórsetkish Uiymnyń saýda-ekonomikalyq áleýetin tanytady jáne áli de múmkindikterdiń bar ekenin baiqatady. Saýda-ekonomikalyq yntymaqtastyqty odan ári arttyrýǵa qajetti institýttyq jáne quqyqtyq bazamyz bar. Ózara tiimdi talaptarǵa sai qyzmet kórsetý naryqtaryna tikelei ári kedergisiz qoljetimdilikti keńeitýge, birlesken óndiristerdi iske qosýǵa, negizgi salalardaǵy kooperatsiialyq bailanystardy kúsheitýge basa mán berý kerek dep sanaimyz. Investitsiia tartý, kólik-tranzit áleýetin tiimdi paidalaný, tsifrlyq sheshimder engizý jáne óńirlerdiń teń dárejeli bailanystaryn damytý basymdyqtardyń qatarynda bolýǵa tiis. TMD-ǵa qatysýshy memleketterdiń ekonomikalyq ósimin qamtamasyz etýdiń tyń múmkindikterin qarastyrýdy usynamyz. Muny kelesi jyly sáýir aiynda BUU aiasynda Astanada ótetin halyqaralyq forým alańynda uiymdastyrýǵa bolady. Jiyn qaýipsizdik pen damýdyń qazirgi syn-qaterleriniń sebep-saldaryn zerdeleýge arnalady. Osylaisha, TMD-nyń jetekshi sarapshylary qazirgi ýaqyttyń qiyn problemalaryn sheshýge úles qosa alar edi. 2026 jyly Qazaqstan Eýraziialyq ekonomikalyq odaq organyna tóraǵalyq etedi. Elimizdiń tóraǵalyǵy aiasynda birqatar mańyzdy is-shara josparlanǵan, sonyń ishinde Eýraziialyq ekonomikalyq forým uiymdastyrylmaq. Oraily sátti paidalanyp, qurmetti áriptesterimdi, sondai-aq TMD elderi úkimetteriniń músheleri men biznes ókilderin forým jumysyna belsendi qatysýǵa shaqyramyn. Atalǵan alańda elderimizge qatysty ortaq máseleler qarastyrylatynyn eskere otyryp, oǵan EAEO men TMD-nyń birlesken is-sharasy mártebesin berýdi qarastyrýdy usynamyn, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Prezident belsendi jumys isteitin kólik dálizderi tabysty saýda-ekonomikalyq yntymaqtastyqtyń kepili ekenin atap ótti. Bizdiń aimaq Eýropa men Aziiany jalǵap, jahandyq kólik-logistika júiesinde erekshe ról atqaryp keledi.
– «Soltústik – Ońtústik» dálizi TMD memleketteri úshin Parsy shyǵanaǵy men Ońtústik Aziia elderiniń naryǵyna tikelei jol ashady. Al «Shyǵys – Batys» bastamasy men Transkaspii baǵdary Qytaidyń «Bir beldeý, bir jol» megajobasymen ushtasyp, TMD aýmaǵyn Eýraziiadaǵy toǵyz joldyń torabyna ainaldyrady. Óńirimizdiń tranzittik múmkindikterin jaqynda ǵana Qazaqstan aýmaǵynda iske qosylǵan «Dostyq – Moiynty» temirjol jelisi kúsheite túsedi. Ol TransQazaqstan temirjol dálizin qalyptastyrýdyń negizin qalaidy. Biraq memleketterimizdiń kólik salasyndaǵy áleýetin tolyq ashý úshin bizdiń aldymyzda zamanaýi infraqurylym qalyptastyrý mindeti tur. Dostastyqtyń biryńǵai tsifrlyq kólik-logistika kartasyn ázirleýdi usynamyn. Bul ulttyq infraqurylymdyq josparlardy biriktirýge jáne kólik bailanystarynyń tutas keńistigin jasaqtaýǵa múmkindik beredi. Óz kezeginde ol investitsiia kólemin arttyrýǵa jaǵdai jasaidy. Búginde Qazaqstan bastamashy bolǵan TMD-ǵa múshe memleketterdiń aýmaǵy arqyly ótetin kúre joldardy ózara ushtastyrý tujyrymdamasy boiynsha jumystar aiaqtalyp keledi. Júk aǵynyn tiimdi basqarý, shyǵyndardy tómendetý jáne táýekelderdi azaitý úshin bul qujatty jasandy intellekt tehnologiialaryn engizýdi kózdeitin erejelermen tolyqtyrý qajet, – dedi Memleket basshysy.
Qasym-Jomart Toqaev tsifrlandyrý men jasandy intellekt memleketterdiń ornyqty damýy men básekege qabilettiliginiń negizgi faktoryna ainalǵanyna mán berdi. Qazaqstan memlekettik basqarý, áleýmettik sala men azamattardyń turmys-tirshiligin qamtityn tsifrlyq kún tártibin jedel ilgeriletip keledi. Jasandy intellekt jáne tsifrlyq damý ministrligi quryldy, Tsifrlyq kodeks boiynsha jumys júrgizilip jatyr. Sondai-aq atalǵan saladaǵy barlyq bastama men jobany ulttyq strategiiaǵa biriktiretin Tsifrlyq Qazaqstan tujyrymdamalyq qujaty ázirlenýde. Prezident elimiz TMD memleketterimen osy saladaǵy yntymaqtastyqqa ashyq ekenin málimdedi.
Memleket basshysy jýyrda elimizde jasandy intellekt salasyna mamandanǵan ýniversitet qurý jóninde sheshim qabyldanǵanyna toqtaldy. Budan bólek, 400 myń stýdentti qamtyp, zertteýshiler komandasy men DeepTech startaptarynyń qalyptasýyna qolaily jaǵdai jasaityn memlekettik baǵdarlama tabysty júzege asyryldy.
Qasym-Jomart Toqaev osy jobany keńinen taratýdy usynyp, jahandyq naryqtaǵy qatań báseke jaǵdaiynda jumys isteýge qabiletti mamandardyń jańa býynyn daiarlaý maqsatynda Qazaqstannyń Dostastyq elderimen yntymaqtastyq ornatýǵa ázir ekenin jetkizdi.
Memleket basshysy ekologiialyq qaýip, tabiǵi jáne tehnogendik apattar TMD elderiniń ornyqty damýyna zor qater tóndiredi dep sanaidy. Prezidenttiń aitýynsha, mundai jaǵdailardy erte bastan anyqtaýdyń jáne eskertýdiń tiimdi tetikterin qarastyrý mańyzdy mindet.
– Klimattyq jáne tehnogendik tótenshe jaǵdailardy boljaýdyń óńirlik ortalyǵyn qurý arqyly birlese jumys isteýdi usynamyz. Kaspii teńiziniń tez tartylyp bara jatqany zor alańdaýshylyq týǵyzyp otyr. Negizi, bul – óńirlik qana emes, jahandyq problema. Sondyqtan bizdiń bastamamyzben ázirlenip jatqan Kaspiidiń sý resýrstaryn saqtaý boiynsha memleketaralyq baǵdarlamaǵa qosylýdy usynamyz. Mundai mańyzdy qujatty daiyndaýǵa Kaspii teńiziniń jaǵalaýyndaǵy eldermen birge barlyq múddeli memleketter jáne halyqaralyq uiymdar tartylýǵa tiis, – dedi Prezident.
Qasym-Jomart Toqaev mádeni-gýmanitarlyq qatynastar elderimizdi biriktiretin negizgi faktor ekenine nazar aýdardy. Prezident dástúr men innovatsiiany, tarihi mura men zamanaýi tehnologiiany sabaqtastyratyn kreativti indýstriiany damytýdyń bolashaǵy zor dep esepteidi.
– Qazaqstan osy salany damytý baǵytynda jumys atqaryp jatyr. Búginde kreativti sektorymyzdaǵy qosylǵan qun 2 milliard dollardan asady. Bul indýstriiada 143 myń adam jumys isteidi. Kreativti indýstriia ekonomikamyzǵa oń yqpal etýde. Eń mańyzdysy, ol mádeni diplomatiianyń, elderimiz arasyndaǵy dostyq pen tatý kórshilikti nyǵaitýdyń tiimdi tetigine ainaldy. TMD elderiniń bul baǵyttaǵy áleýeti zor. TMD-nyń gýmanitarlyq yntymaqtastyq jónindegi memleketaralyq qory bazasynda Kreativti indýstriia qaýymdastyǵyn qurýdy usynamyn. Onyń basty maqsaty jas talanttardy qoldaý, birlesken jobalardy iske asyrý, kreativti ekonomikanyń ekojúiesin qalyptastyrý bolýy qajet, – dedi Memleket basshysy.
Prezident TMD-nyń álemdik arenadaǵy abyroi-bedelin nyǵaitýdyń mańyzyna toqtaldy. Qasym-Jomart Toqaevtyń aitýynsha, Qazaqstan Dostastyqtyń halyqaralyq bailanystaryn jandandyrýdy dáiekti túrde qoldaidy.
– Esterińizde bolsa, 2023 jyly Qazaqstan Respýblikasynyń usynysy boiynsha TMD-nyń Baiqaýshylary men Seriktesi institýty bekitildi. Bul bastamanyń alǵashqy nátijeleri baiqala bastaǵanyn rizashylyqpen atap ótkim keledi. Búgin Shanhai yntymaqtastyq uiymyna Baiqaýshy mártebesin berý týraly sheshim qabyldaimyz. Bul oqiǵa Eýraziianyń aimaqtyq qurylymdar yqpaldastyǵy tarihynyń jańa paraǵyn ashady. Budan bólek, Máskeýdegi sammitte Qazaqstan usynǵan «TMD pliýs» formatynda qarym-qatynas ornatýdy qoldaimyz. Atalǵan qadam TMD-nyń halyqaralyq arenadaǵy rólin nyǵaita túsedi, – dedi Memleket basshysy.
Sóz sońynda Qasym-Jomart Toqaev Keńestiń kelesi jyly Uiymǵa Túrikmenstannyń tóraǵalyq etý jónindegi sheshimine qoldaý bildirdi.
– Túrikmenstan Prezidenti Serdar Gýrbangýlyevich Berdimuhamedovti osy mańyzdy ári qurmetti missiiany qolǵa alýymen quttyqtaimyn. Maqsatymyz ortaq – Dostastyqty jasampazdyq pen órleýdiń, jańa ideialar men múmkindikterdiń keńistigine ainaldyrý. Birlesken kúsh-jiger arqyly TMD-ny qarqyndy, tiimdi ári bolashaqqa nyq qadam basqan halyqaralyq uiym retinde nyǵaita alatynymyzǵa senimdimin, – dedi Memleket basshysy.
Otyrysta Tájikstan Prezidenti Emomali Rahmon, Ázerbaijan Prezidenti Ilham Áliev, Armeniia Premer-ministri Nikol Pashinian, Belarýs Prezidenti Aleksandr Lýkashenko, Qyrǵyzstan Prezidenti Sadyr Japarov, Resei Prezidenti Vladimir Pýtin, Túrikmenstan Prezidenti Serdar Berdimuhamedov, Ózbekstan Prezidenti Shavkat Mirziioev, TMD Bas hatshysy Sergei Lebedev sóz sóiledi.
