فوتو: اقوردا
تەجٸكستان استاناسى دۋشانبە قالاسىندا ٶتكەن جيىنعا قاتىسۋشىلارعا ٸلتيپات بٸلدٸرگەن قاسىم-جومارت توقاەۆ قوناقجايلىق تانىتىپ, سامميتتٸ جوعارى دەڭگەيدە ۇيىمداستىرعان تەجٸك تاراپى مەن پرەزيدەنت ەمومالي راحمونعا العىس ايتتى, دەپ حابارلايدى Ult.kz اقوردا باسپاسٶز قىزمەتٸنە سٸلتەمە جاساپ.
– تەجٸكستاننىڭ تابىستى تٶراعالىعى ۇيىمنىڭ ەلەۋەتٸن نىعايتۋعا, كٶپجوسپارلى ىنتىماقتاستىعىمىزدى تەرەڭدەتۋگە ٷلكەن ٷلەس قوستى. بۇل سامميت قازاقستاندا حالىقارالىق بەدەلدٸ ۇيىم سانالاتىن تمد جۇمىسىنا ٷلكەن سەرپٸن بەرەدٸ, – دەدٸ مەملەكەت باسشىسى.
پرەزيدەنت بيىل ۇلى جەڭٸستٸڭ 80 جىلدىعى اتالىپ ٶتٸپ جاتقانىن ەسكە سالدى.
– بارلىق مەملەكەتتٸڭ دامۋىنا جول اشاتىن جالپىادامزاتتىق قۇندىلىقتاردى اۋىر جاعدايدا قورعاعان ەكەلەرٸمٸز بەن انالارىمىزدىڭ, جەڭٸمپاز ۇرپاقتىڭ ٶشپەس ەرلٸگٸن قازاقستاندىقتار قاستەر تۇتادى. تمد اۋماعىندا, سونىڭ ٸشٸندە قازاقستاندا ايتۋلى مەرەيتوي لايىقتى دەڭگەيدە اتالىپ ٶتتٸ. مەرەكەلٸك ٸس-شارالاردىڭ شىرقاۋ شەگٸ مەسكەۋ مەن بەيجٸڭدە ٶتكەن اۋقىمدى ەرٸ مازمۇندى سالتاناتتى شەرۋلەر بولدى. ادامزات تاريحىنداعى ەڭ قانقۇيلى سوعىستىڭ قاھارماندارى مەن بارشا قاتىسۋشىسىن جادىمىزدا مەڭگٸ ساقتاۋ – مورالدىق پارىزىمىز. فاشيزمدٸ جەرمەن-جەكسەن ەتكەن ۇلى جەڭٸسكە 80 جىل تولسا دا, ٶكٸنٸشكە قاراي, ەلەم سالدارى اۋىر تيەتٸن جاھاندىق قاقتىعىس قاۋپٸمەن تاعى دا بەتپە-بەت كەلٸپ وتىر. قازاقستان ەكٸنشٸ دٷنيەجٷزٸلٸك سوعىستىڭ تاريحي شىندىعىن بۇرمالاۋعا, فاشيزمدٸ تويتارعان ۇلى جەڭٸستٸڭ تاريحي ماڭىزىن تٶمەندەتۋگە قاتىستى ەرەكەتتەرگە قارسى. حالىقارالىق قۇقىقتىڭ ٸرگەسٸ سٶگٸلە باستاعانىن, قاقتىعىسقان مەملەكەتتەر اراسىنداعى سەنٸم دەڭگەيٸ ەبدەن تٶمەندەگەنٸن, كٶزقاراستار قايشىلىعى كٷشەيە تٷسكەنٸن, كٶپجاقتى ديپلوماتييانىڭ داعدارىسقا ۇشىراعانىن, بٸرٸككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ بٸتٸمگەرلٸك ەلەۋەتٸ ەلسٸرەگەنٸن الاڭداۋشىلىقپەن قابىلدايمىز. وسىنداي گەوساياسي دٷربەلەڭدەر جاعدايىندا بارلىق قاقتىعىس فاكتورىن جويۋ ٷشٸن تمد ەلدەرٸ مەن بارشا جاقتاستارىمىزدىڭ كٷش بٸرٸكتٸرۋٸ ٶتە ٶزەكتٸ. مۇنى ٶزارا تٷسٸنٸستٸك پەن جان-جاقتى ويلاستىرىلعان ٸس-قيمىل ارقىلى شەشۋگە بولادى, – دەدٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ.
پرەزيدەنتتٸڭ پٸكٸرٸنشە, تمد جاڭا تاريحي جاعدايدا مەملەكەتتەر اراسىنداعى سەنٸمدٸ ارتتىرۋدىڭ حالىقارالىق تەتٸگٸ رەتٸندە سۇرانىسقا يە قۇرىلىم ەكەنٸن دەلەلدەدٸ.
دوستاستىقتىڭ 35 جىلدىعى قارساڭىندا مەملەكەت باسشىسى ەلدەر اراسىنداعى ستراتەگييالىق سەرٸكتەستٸكتٸ دامىتۋعا جەنە ۇيىم قىزمەتٸن ٸلگەرٸلەتۋگە باعىتتالعان بٸرقاتار ۇسىنىسىن ورتاعا سالدى.
قاسىم-جومارت توقاەۆ ساۋدا-ەكونوميكالىق بايلانىستاردى جانداندىرۋ نەگٸزگٸ باسىمدىقتاردىڭ بٸرٸ بولىپ قالۋعا تيٸس ەكەنٸن ايتتى.
– ٶتكەن جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا تمد ەلدەرٸ ساۋدا اينالىمىنىڭ جالپى كٶلەمٸ 8 پايىز ۇلعايىپ, 110 ميلليارد دوللارعا جەتتٸ. سونىمەن قاتار, سوڭعى بەس جىلدا قازاقستاننىڭ دوستاستىق مەملەكەتتەرٸمەن الىس-بەرٸسٸ بٸر جارىم ەسە ٶسٸپ, 38 ميلليارد دوللاردى قۇرادى. بۇل كٶرسەتكٸش ۇيىمنىڭ ساۋدا-ەكونوميكالىق ەلەۋەتٸن تانىتادى جەنە ەلٸ دە مٷمكٸندٸكتەردٸڭ بار ەكەنٸن بايقاتادى. ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتى ودان ەرٸ ارتتىرۋعا قاجەتتٸ ينستيتۋتتىق جەنە قۇقىقتىق بازامىز بار. ٶزارا تيٸمدٸ تالاپتارعا ساي قىزمەت كٶرسەتۋ نارىقتارىنا تٸكەلەي ەرٸ كەدەرگٸسٸز قولجەتٸمدٸلٸكتٸ كەڭەيتۋگە, بٸرلەسكەن ٶندٸرٸستەردٸ ٸسكە قوسۋعا, نەگٸزگٸ سالالارداعى كووپەراتسييالىق بايلانىستاردى كٷشەيتۋگە باسا مەن بەرۋ كەرەك دەپ سانايمىز. ينۆەستيتسييا تارتۋ, كٶلٸك-ترانزيت ەلەۋەتٸن تيٸمدٸ پايدالانۋ, تسيفرلىق شەشٸمدەر ەنگٸزۋ جەنە ٶڭٸرلەردٸڭ تەڭ دەرەجەلٸ بايلانىستارىن دامىتۋ باسىمدىقتاردىڭ قاتارىندا بولۋعا تيٸس. تمد-عا قاتىسۋشى مەملەكەتتەردٸڭ ەكونوميكالىق ٶسٸمٸن قامتاماسىز ەتۋدٸڭ تىڭ مٷمكٸندٸكتەرٸن قاراستىرۋدى ۇسىنامىز. مۇنى كەلەسٸ جىلى سەۋٸر ايىندا بۇۇ اياسىندا استانادا ٶتەتٸن حالىقارالىق فورۋم الاڭىندا ۇيىمداستىرۋعا بولادى. جيىن قاۋٸپسٸزدٸك پەن دامۋدىڭ قازٸرگٸ سىن-قاتەرلەرٸنٸڭ سەبەپ-سالدارىن زەردەلەۋگە ارنالادى. وسىلايشا, تمد-نىڭ جەتەكشٸ ساراپشىلارى قازٸرگٸ ۋاقىتتىڭ قيىن پروبلەمالارىن شەشۋگە ٷلەس قوسا الار ەدٸ. 2026 جىلى قازاقستان ەۋرازييالىق ەكونوميكالىق وداق ورگانىنا تٶراعالىق ەتەدٸ. ەلٸمٸزدٸڭ تٶراعالىعى اياسىندا بٸرقاتار ماڭىزدى ٸس-شارا جوسپارلانعان, سونىڭ ٸشٸندە ەۋرازييالىق ەكونوميكالىق فورۋم ۇيىمداستىرىلماق. ورايلى سەتتٸ پايدالانىپ, قۇرمەتتٸ ەرٸپتەستەرٸمدٸ, سونداي-اق تمد ەلدەرٸ ٷكٸمەتتەرٸنٸڭ مٷشەلەرٸ مەن بيزنەس ٶكٸلدەرٸن فورۋم جۇمىسىنا بەلسەندٸ قاتىسۋعا شاقىرامىن. اتالعان الاڭدا ەلدەرٸمٸزگە قاتىستى ورتاق مەسەلەلەر قاراستىرىلاتىنىن ەسكەرە وتىرىپ, وعان ەاەو مەن تمد-نىڭ بٸرلەسكەن ٸس-شاراسى مەرتەبەسٸن بەرۋدٸ قاراستىرۋدى ۇسىنامىن, – دەدٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ.
پرەزيدەنت بەلسەندٸ جۇمىس ٸستەيتٸن كٶلٸك دەلٸزدەرٸ تابىستى ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ كەپٸلٸ ەكەنٸن اتاپ ٶتتٸ. بٸزدٸڭ ايماق ەۋروپا مەن ازييانى جالعاپ, جاھاندىق كٶلٸك-لوگيستيكا جٷيەسٸندە ەرەكشە رٶل اتقارىپ كەلەدٸ.
– «سولتٷستٸك – وڭتٷستٸك» دەلٸزٸ تمد مەملەكەتتەرٸ ٷشٸن پارسى شىعاناعى مەن وڭتٷستٸك ازييا ەلدەرٸنٸڭ نارىعىنا تٸكەلەي جول اشادى. ال «شىعىس – باتىس» باستاماسى مەن ترانسكاسپيي باعدارى قىتايدىڭ «بٸر بەلدەۋ, بٸر جول» مەگاجوباسىمەن ۇشتاسىپ, تمد اۋماعىن ەۋرازيياداعى توعىز جولدىڭ تورابىنا اينالدىرادى. ٶڭٸرٸمٸزدٸڭ ترانزيتتٸك مٷمكٸندٸكتەرٸن جاقىندا عانا قازاقستان اۋماعىندا ٸسكە قوسىلعان «دوستىق – مويىنتى» تەمٸرجول جەلٸسٸ كٷشەيتە تٷسەدٸ. ول ترانسقازاقستان تەمٸرجول دەلٸزٸن قالىپتاستىرۋدىڭ نەگٸزٸن قالايدى. بٸراق مەملەكەتتەرٸمٸزدٸڭ كٶلٸك سالاسىنداعى ەلەۋەتٸن تولىق اشۋ ٷشٸن بٸزدٸڭ الدىمىزدا زاماناۋي ينفراقۇرىلىم قالىپتاستىرۋ مٸندەتٸ تۇر. دوستاستىقتىڭ بٸرىڭعاي تسيفرلىق كٶلٸك-لوگيستيكا كارتاسىن ەزٸرلەۋدٸ ۇسىنامىن. بۇل ۇلتتىق ينفراقۇرىلىمدىق جوسپارلاردى بٸرٸكتٸرۋگە جەنە كٶلٸك بايلانىستارىنىڭ تۇتاس كەڭٸستٸگٸن جاساقتاۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. ٶز كەزەگٸندە ول ينۆەستيتسييا كٶلەمٸن ارتتىرۋعا جاعداي جاسايدى. بٷگٸندە قازاقستان باستاماشى بولعان تمد-عا مٷشە مەملەكەتتەردٸڭ اۋماعى ارقىلى ٶتەتٸن كٷرە جولداردى ٶزارا ۇشتاستىرۋ تۇجىرىمداماسى بويىنشا جۇمىستار اياقتالىپ كەلەدٸ. جٷك اعىنىن تيٸمدٸ باسقارۋ, شىعىنداردى تٶمەندەتۋ جەنە تەۋەكەلدەردٸ ازايتۋ ٷشٸن بۇل قۇجاتتى جاساندى ينتەللەكت تەحنولوگييالارىن ەنگٸزۋدٸ كٶزدەيتٸن ەرەجەلەرمەن تولىقتىرۋ قاجەت, – دەدٸ مەملەكەت باسشىسى.
قاسىم-جومارت توقاەۆ تسيفرلاندىرۋ مەن جاساندى ينتەللەكت مەملەكەتتەردٸڭ ورنىقتى دامۋى مەن بەسەكەگە قابٸلەتتٸلٸگٸنٸڭ نەگٸزگٸ فاكتورىنا اينالعانىنا مەن بەردٸ. قازاقستان مەملەكەتتٸك باسقارۋ, ەلەۋمەتتٸك سالا مەن ازاماتتاردىڭ تۇرمىس-تٸرشٸلٸگٸن قامتيتىن تسيفرلىق كٷن تەرتٸبٸن جەدەل ٸلگەرٸلەتٸپ كەلەدٸ. جاساندى ينتەللەكت جەنە تسيفرلىق دامۋ مينيسترلٸگٸ قۇرىلدى, تسيفرلىق كودەكس بويىنشا جۇمىس جٷرگٸزٸلٸپ جاتىر. سونداي-اق اتالعان سالاداعى بارلىق باستاما مەن جوبانى ۇلتتىق ستراتەگيياعا بٸرٸكتٸرەتٸن تسيفرلىق قازاقستان تۇجىرىمدامالىق قۇجاتى ەزٸرلەنۋدە. پرەزيدەنت ەلٸمٸز تمد مەملەكەتتەرٸمەن وسى سالاداعى ىنتىماقتاستىققا اشىق ەكەنٸن مەلٸمدەدٸ.
مەملەكەت باسشىسى جۋىردا ەلٸمٸزدە جاساندى ينتەللەكت سالاسىنا ماماندانعان ۋنيۆەرسيتەت قۇرۋ جٶنٸندە شەشٸم قابىلدانعانىنا توقتالدى. بۇدان بٶلەك, 400 مىڭ ستۋدەنتتٸ قامتىپ, زەرتتەۋشٸلەر كومانداسى مەن DeepTech ستارتاپتارىنىڭ قالىپتاسۋىنا قولايلى جاعداي جاسايتىن مەملەكەتتٸك باعدارلاما تابىستى جٷزەگە اسىرىلدى.
قاسىم-جومارت توقاەۆ وسى جوبانى كەڭٸنەن تاراتۋدى ۇسىنىپ, جاھاندىق نارىقتاعى قاتاڭ بەسەكە جاعدايىندا جۇمىس ٸستەۋگە قابٸلەتتٸ مامانداردىڭ جاڭا بۋىنىن دايارلاۋ ماقساتىندا قازاقستاننىڭ دوستاستىق ەلدەرٸمەن ىنتىماقتاستىق ورناتۋعا ەزٸر ەكەنٸن جەتكٸزدٸ.
مەملەكەت باسشىسى ەكولوگييالىق قاۋٸپ, تابيعي جەنە تەحنوگەندٸك اپاتتار تمد ەلدەرٸنٸڭ ورنىقتى دامۋىنا زور قاتەر تٶندٸرەدٸ دەپ سانايدى. پرەزيدەنتتٸڭ ايتۋىنشا, مۇنداي جاعدايلاردى ەرتە باستان انىقتاۋدىڭ جەنە ەسكەرتۋدٸڭ تيٸمدٸ تەتٸكتەرٸن قاراستىرۋ ماڭىزدى مٸندەت.
– كليماتتىق جەنە تەحنوگەندٸك تٶتەنشە جاعدايلاردى بولجاۋدىڭ ٶڭٸرلٸك ورتالىعىن قۇرۋ ارقىلى بٸرلەسە جۇمىس ٸستەۋدٸ ۇسىنامىز. كاسپيي تەڭٸزٸنٸڭ تەز تارتىلىپ بارا جاتقانى زور الاڭداۋشىلىق تۋعىزىپ وتىر. نەگٸزٸ, بۇل – ٶڭٸرلٸك قانا ەمەس, جاھاندىق پروبلەما. سوندىقتان بٸزدٸڭ باستامامىزبەن ەزٸرلەنٸپ جاتقان كاسپييدٸڭ سۋ رەسۋرستارىن ساقتاۋ بويىنشا مەملەكەتارالىق باعدارلاماعا قوسىلۋدى ۇسىنامىز. مۇنداي ماڭىزدى قۇجاتتى دايىنداۋعا كاسپيي تەڭٸزٸنٸڭ جاعالاۋىنداعى ەلدەرمەن بٸرگە بارلىق مٷددەلٸ مەملەكەتتەر جەنە حالىقارالىق ۇيىمدار تارتىلۋعا تيٸس, – دەدٸ پرەزيدەنت.
قاسىم-جومارت توقاەۆ مەدەني-گۋمانيتارلىق قاتىناستار ەلدەرٸمٸزدٸ بٸرٸكتٸرەتٸن نەگٸزگٸ فاكتور ەكەنٸنە نازار اۋداردى. پرەزيدەنت دەستٷر مەن يننوۆاتسييانى, تاريحي مۇرا مەن زاماناۋي تەحنولوگييانى ساباقتاستىراتىن كرەاتيۆتٸ يندۋسترييانى دامىتۋدىڭ بولاشاعى زور دەپ ەسەپتەيدٸ.
– قازاقستان وسى سالانى دامىتۋ باعىتىندا جۇمىس اتقارىپ جاتىر. بٷگٸندە كرەاتيۆتٸ سەكتورىمىزداعى قوسىلعان قۇن 2 ميلليارد دوللاردان اسادى. بۇل يندۋسترييادا 143 مىڭ ادام جۇمىس ٸستەيدٸ. كرەاتيۆتٸ يندۋسترييا ەكونوميكامىزعا وڭ ىقپال ەتۋدە. ەڭ ماڭىزدىسى, ول مەدەني ديپلوماتييانىڭ, ەلدەرٸمٸز اراسىنداعى دوستىق پەن تاتۋ كٶرشٸلٸكتٸ نىعايتۋدىڭ تيٸمدٸ تەتٸگٸنە اينالدى. تمد ەلدەرٸنٸڭ بۇل باعىتتاعى ەلەۋەتٸ زور. تمد-نىڭ گۋمانيتارلىق ىنتىماقتاستىق جٶنٸندەگٸ مەملەكەتارالىق قورى بازاسىندا كرەاتيۆتٸ يندۋسترييا قاۋىمداستىعىن قۇرۋدى ۇسىنامىن. ونىڭ باستى ماقساتى جاس تالانتتاردى قولداۋ, بٸرلەسكەن جوبالاردى ٸسكە اسىرۋ, كرەاتيۆتٸ ەكونوميكانىڭ ەكوجٷيەسٸن قالىپتاستىرۋ بولۋى قاجەت, – دەدٸ مەملەكەت باسشىسى.
پرەزيدەنت تمد-نىڭ ەلەمدٸك ارەناداعى ابىروي-بەدەلٸن نىعايتۋدىڭ ماڭىزىنا توقتالدى. قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ايتۋىنشا, قازاقستان دوستاستىقتىڭ حالىقارالىق بايلانىستارىن جانداندىرۋدى دەيەكتٸ تٷردە قولدايدى.
– ەستەرٸڭٸزدە بولسا, 2023 جىلى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇسىنىسى بويىنشا تمد-نىڭ بايقاۋشىلارى مەن سەرٸكتەسٸ ينستيتۋتى بەكٸتٸلدٸ. بۇل باستامانىڭ العاشقى نەتيجەلەرٸ بايقالا باستاعانىن ريزاشىلىقپەن اتاپ ٶتكٸم كەلەدٸ. بٷگٸن شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا بايقاۋشى مەرتەبەسٸن بەرۋ تۋرالى شەشٸم قابىلدايمىز. بۇل وقيعا ەۋرازييانىڭ ايماقتىق قۇرىلىمدار ىقپالداستىعى تاريحىنىڭ جاڭا پاراعىن اشادى. بۇدان بٶلەك, مەسكەۋدەگٸ سامميتتە قازاقستان ۇسىنعان «تمد پليۋس» فورماتىندا قارىم-قاتىناس ورناتۋدى قولدايمىز. اتالعان قادام تمد-نىڭ حالىقارالىق ارەناداعى رٶلٸن نىعايتا تٷسەدٸ, – دەدٸ مەملەكەت باسشىسى.
سٶز سوڭىندا قاسىم-جومارت توقاەۆ كەڭەستٸڭ كەلەسٸ جىلى ۇيىمعا تٷرٸكمەنستاننىڭ تٶراعالىق ەتۋ جٶنٸندەگٸ شەشٸمٸنە قولداۋ بٸلدٸردٸ.
– تٷرٸكمەنستان پرەزيدەنتٸ سەردار گۋربانگۋلىەۆيچ بەردٸمۇحامەدوۆتٸ وسى ماڭىزدى ەرٸ قۇرمەتتٸ ميسسييانى قولعا الۋىمەن قۇتتىقتايمىن. ماقساتىمىز ورتاق – دوستاستىقتى جاسامپازدىق پەن ٶرلەۋدٸڭ, جاڭا يدەيالار مەن مٷمكٸندٸكتەردٸڭ كەڭٸستٸگٸنە اينالدىرۋ. بٸرلەسكەن كٷش-جٸگەر ارقىلى تمد-نى قارقىندى, تيٸمدٸ ەرٸ بولاشاققا نىق قادام باسقان حالىقارالىق ۇيىم رەتٸندە نىعايتا الاتىنىمىزعا سەنٸمدٸمٸن, – دەدٸ مەملەكەت باسشىسى.
وتىرىستا تەجٸكستان پرەزيدەنتٸ ەمومالي راحمون, ەزەربايجان پرەزيدەنتٸ يلحام ەليەۆ, ارمەنييا پرەمەر-مينيسترٸ نيكول پاشينيان, بەلارۋس پرەزيدەنتٸ الەكساندر لۋكاشەنكو, قىرعىزستان پرەزيدەنتٸ سادىر جاپاروۆ, رەسەي پرەزيدەنتٸ ۆلاديمير پۋتين, تٷرٸكمەنستان پرەزيدەنتٸ سەردار بەردٸمۇحامەدوۆ, ٶزبەكستان پرەزيدەنتٸ شاۆكات ميرزييوەۆ, تمد باس حاتشىسى سەرگەي لەبەدەۆ سٶز سٶيلەدٸ.
