Foto: Akorda.kz
Aqordanyń baspasóz qyzmeti Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń Ulttyq quryltaidyń «Ádiletti Qazaqstan – Adal azamat» atty ekinshi otyrysynda sóilegen sózin jariialady, dep habarlaidy "Ult aqparat".
***
Qurmetti qaýym!
Sóz basynda birden atap óteiin, menińshe, Ulttyq quryltai bul – arqany keńge salyp otyratyn jiyn emes. Sán-saltanatpen ótkizetin toi da emes. Babalarymyz mańyzdy sheshim qabyldar kezde nemese elge qater tóngen syn saǵatta quryltai shaqyrǵan.
Búgingi quryltaidyń otyrysy elimizdegi qaiǵyly oqiǵadan keiin ótip jatyr. Abai oblysynda alapat órt shyǵyp, azamattarymyz qaza tapty. Taǵy da qaitalap aitqym keledi: biz mundai oqiǵadan sabaq alýymyz kerek, naqty sheshimder qabyldaýymyz qajet. El basyna túsken qiyndyqtar, eń aldymen, bizdiń bereke-birligimizdi synǵa salady. Osyndai kúrdeli sátter, eń bastysy – shynaiy janashyrlyq jáne tereń jaýapkershilik tanytý qajet ekenin aiqyn kórsetedi. Muny ózderińiz óte jaqsy túsinip otyrsyzdar.
Ulttyq quryltai – halqymyzdy ortaq maqsatqa uiystyratyn biregei qurylym. Men byltyr naýryzdaǵy Joldaýymda osy quryltaidy shaqyrý týraly bastama kóterdim. Bul qadam qoǵamdyq dialogty nyǵaita túsý úshin jasaldy. Sondai-aq munda ulttyń bolashaǵyna yqpal etetin eldik máseleler talqylanady.
Biz quryltaidyń alǵashqy otyrysyn osydan dál bir jyl buryn ult uiasy – Ulytaýda ótkizdik. Kóptegen mańyzdy ister memlekettigimizdiń negizi qalanǵan qasterli ólkeden bastaý aldy. Osy igi úrdis biyl da jalǵasyn tabýda.
Búgingi basqosý búkil túrki halyqtary úshin kieli shaharda ótip jatyr. Halqymyz ádette Túrkistandy qazaqtyń rýhani astanasy deidi. Degenmen qalanyń mán-mańyzy budan áldeqaida joǵary.
Kieli shahar elimizdiń tarihynda airyqsha ról atqarǵan. Kóne zamannan beri Uly Jibek jolynyń boiyndaǵy iri qala bolǵan. Baýyrlas halyqtardyń bárine ilim-bilim taratqan rýhaniiat oshaǵy sanalǵan. Sondai-aq qazaqtyń tarihynda óshpes iz qaldyrǵan kóptegen tulǵalarymyz osy jerden máńgilik mekenin tapqan.
Shejireli shahardyń qabyrǵasyna qazaqtyń jylnamasy túgel jazylǵan deýge bolady. Shyn máninde, kieli Túrkistan – uly dala órkenietiniń myzǵymas temirqazyǵy. Túrkistan ǵasyrlar boiy qazaq halqynyń mańyzdy saiasi ortalyǵy bolyp keldi. Qazaq memleketiniń bas qalasy retinde tarihqa altyn árippen jazyldy. Kóptegen handarymyz osy jerge ordasyn tigip, ulan-ǵaiyr dalaǵa biligin júrgizgen. Qara qyldy qaq jarǵan bilerimiz túrli daý-sharǵa tórelik aitqan. El-jurtyn bereke-birlikke shaqyrǵan. Munyń bári elimizdiń erte zamannan beri bir ortalyqtan basqarylǵan birtutas memleket bolǵanyn kórsetedi. Sondai-aq qazaq memlekettiliginiń tamyry tym tereńde jatqanyn bildiredi.
Uly Dala tórinde Joshy han áýleti Kenesary hanǵa deiin 6 ǵasyrdan astam ýaqyt el basqardy. Tipti, álem tarihynda mundai mysaldar kóp emes.
Biz qazir babalarymyz keńes qurǵan áigili Kúltóbeniń irgesinde otyrmyz. Ábish Kekilbaev «Qazaq rýhynyń qaǵbasy» dep ataǵan Ordabasy osy jerge tiip tur. Osynaý áigili tóbelerde halqymyzdyń igi jaqsylary san ret bas qosqan. Ult taǵdyry synǵa túsken sátterde bári aqyldasyp, eldiń bolashaǵyn aiqyndaǵan. Qalyń jurt saliqaly sózge toqtap, el bastaǵan erlerine kósh tizginin ustatqan. Bir el, bir halyq bolyp, syrtqy qaterge qarsy turǵan. Qazaqtyń birligi men tutastyǵynyń ordasy bolǵan kieli Túrkistan bolashaqta da osy mártebeli missiiasyn atqara beredi. Sondyqtan osy aimaqty basqaryp otyrǵan basshylarǵa zor jaýapkershilik júkteledi. Qansha dáýir ótse de, urpaqtar sabaqtastyǵy úzilmeidi.
Biylǵy quryltaidyń sipaty – ózgeshe, mazmuny da – aýqymdy. Kesheden beri birneshe taqyryp boiynsha jan-jaqty, qyzý talqylaý boldy. Quryltaiǵa qatysýshylar Úkimet múshelerimen pikir almasty, oilaryn ortaǵa saldy. Tyń bastamalar kóterdi. Prezident Ákimshiligi sonyń bárin muqiiat zerdeleidi. Ortaq bir tujyrymdy ázirleidi. Salmaqty usynystar aldaǵy jumys kezinde mindetti túrde eskeriledi.
Pikirtalasqa belsene qatysqan barsha azamattarǵa rizashylyǵymdy bildiremin.
Ardaqty aǵaiyn!
Birinshi quryltai jalpyulttyq referendýmnan keiin shaqyryldy. Sodan beri, mine, bir jyl ótti. Bul Ádiletti Qazaqstandy qurý jolynda airyqsha mańyzy bar tarihi kezeń boldy. Biz Ata zańymyzǵa ádildik rýhyn sińire otyryp, konstitýtsiialyq reforma jasadyq. Bul ózgerister memlekettigimizdiń tuǵyryn bekite tústi. Sonymen qatar elimizdiń uzaq merzimge arnalǵan demokratiialyq baǵdaryn aiqyndap berdi.
Biliktiń basty institýttary qysqa merzim ishinde múlde basqasha sipatqa ie boldy. Sheshim qabyldaý úderisine azamattardyń qatysý múmkindigi edáýir keńeidi. Adam quqyqtary men bostandyqtaryn qorǵaý júiesi nyǵaidy. Osynyń bári elimizdiń saiasi qurylymyn ornyqty jáne tiimdi etip qaita qurýǵa septigin tigizdi. Barynsha ádil, ashyq ári básekege laiyq júie qalyptasty.
Keibir adamdar reformalardyń tabysty bolaryna kúmánmen qaraǵan edi. Biraq bizdiń baǵdarymyz ózgergen joq. Aýqymdy saiasi jańǵyrý josparyn ret-retimen júzege asyrdyq. Bárimiz bir el bolyp orasan zor jumys atqardyq.
Qazaqstan osydan 2-3 jyl burynǵy, tipti, bir jyl burynǵy qalpynan aitarlyqtai ózgerdi. Biz az ýaqytta zor serpilis jasadyq. Buǵan yntymaq-birliktiń jáne syndarly qoǵamdyq dialogtyń arqasynda qol jetkizdik. Qazaqstan – osy geosaiasi aimaqta saiasi júiesin qysqa merzim ishinde túbegeili ózgertken birden-bir memleket. Tyń ózgeristerdiń arqasynda saiasi reformalardyń Qazaqstanǵa ǵana tán erekshe úlgisi qalyptasty. Keleshekte de onyń mán-mańyzy arta bermek. Alaida qolda bar jetistikke toqmeiilsip otyrýǵa bolmaidy. Alda uzaq jol, aýqymdy jumys bar. Jalpy, Ádiletti Qazaqstandy qurý ministrler men ákimderdiń ǵana mindeti emes. Oǵan búkil qoǵam bolyp jumylýymyz kerek.
Al túpki maqsatymyzǵa jetý úshin saiasi-ekonomikalyq reforma jasaý jetkiliksiz. Eń bastysy, ár azamattyń sana-sezimi jańǵyrýy qajet. Halqymyzdyń dúnietanymy jáne ómirlik ustanymdary ózgerýge tiis. Áitpese, basqa reformanyń bári beker. Bir sózben aitsaq, piǵyl ózgermese, eshteńe de ózgermeidi.
Biz qazir halyqaralyq ahýaldyń buryn-sońdy bolmaǵan deńgeide shieleniskenine kýá bolyp otyrmyz. Keibir iri elder ózine qajetti kún tártibin basqalarǵa tańýǵa, olardy óz talabyna ikemdeýge tyrysýda. Bir-birine múldem qaishy keletin túrli ideialar men ustanymdar qaqtyǵysy beleń aldy. Bul qaqtyǵys geosaiasatta nemese ekonomikada ǵana bolyp jatqan joq. Tipti, mádeniet pen rýhaniiatty, qundylyqtar júiesin, basqasha aitqanda, ideologiia salasyn da sharpýda. Munyń bári tutas memleketterdiń jáne halyqtardyń qaýipsizdigine zor kesirin tigizýi múmkin. Halyqaralyq ahýaldyń betalysy kóńil kónshitpeidi. Sondyqtan Qazaqstan Respýblikasy buryn-sońdy bolmaǵan deńgeide birtutas bolýy kerek.
Bizdiń álemdegi ornymyz, eń aldymen, ultymyzdyń sapasyna bailanysty bolmaq. Qýatty el bolamyz desek, birlese otyryp, birqatar mańyzdy saýalǵa jaýap berýge tiispiz.
Biz bolashaǵy qandai memleket quryp jatyrmyz? Ultymyz neni armandaidy? Qazaqstan azamaty qandai bolýy kerek? Elimizdiń basty tiregi ne? Missiiasy qandai? Men búgin osyǵan qatysty oi-pikirimdi ortaǵa salǵym keledi.
Biz qolǵa alǵan saiasi-ekonomikalyq reformalardy qoǵamdaǵy tereń áleýmettik-mádeni ózgeristermen qatar iske asyrýymyz kerek. Bul – mańyzdy mindet. Biz alǵa úzdiksiz qadam basýymyz kerek. Eldi damytýǵa kedergi keltiretin nárseniń bárinen arylyp, qundylyqtarymyzdy nyǵaita túsýimiz qajet. Sonda ǵana ulttyń jańa sapasyn qalyptastyramyz, san ǵasyrlyq memlekettiligimizdiń tuǵyryn bekemdeimiz. Olai bolmasa, damý kóshiniń sońynda qalyp, aqyrynda qurdymǵa ketemiz.
Jalpy, qandai da bir qundylyqty jarlyqpen nemese zańmen ornyqtyrý múmkin emes. Men muny óte jaqsy túsinemin. Kez kelgen tujyrymdama nemese doktrina qarapaiym ári túsinikti bolýy kerek. Áitpese, bári jasandy bolyp shyǵady. Ondai ideiany halyq qabyldamaidy.
Ómirsheń, keleshegi zor ideologiialar memleket pen qoǵamnyń ortaq izdenisiniń arqasynda ǵana paida bolady. Biz dástúrli qundylyqtarymyzdy qazirgi mádeni úrdistermen úilestirýimiz kerek.
Elimizde otanshyl, jasampaz, batyl, daryndy, bilimdi, ozyq ári eńbekqor jandar óte kóp. Men osyndai azamattardy kórgende bolashaǵymyzdyń jarqyn bolaryna zor senimmen qaraimyn. Táýelsiz Qazaqstanda rýhy azat, kózi ashyq, kókiregi oiaý urpaq ósip keledi. Olar ǵylym-bilim, mýzyka, kino, sport jáne basqa da salalarda tabysqa jetip, búkil álemge tanymal bola bastady. Jastarymyz týǵan jerdiń qaitalanbas ereksheligin jáne týǵan eldiń biregei bolmysyn jer júzine tanytyp júr. Jas urpaq tarih taǵylymyn jáne eldiń jarqyn bolashaqqa umtylysyn bir arnaǵa toǵystyryp jatyr. Osylaisha, olar ulttyń rýhyn jańǵyrtýda. Osy serpilistiń qarqynyn saqtai otyryp, ony kúsheite túsý – memlekettiń mindeti. Bul mindetti abyroimen atqarsaq, qazaqtyń renessans dáýiri, iaǵni túbegeili ózgerister zamany keledi.
Biz, aǵa býyn ókilderi, eńbekqorlyq, iskerlik siiaqty qundylyqtardy ózimiz úlgi kórsetý arqyly dáripteýimiz kerek. Jastarymyz kóp sózge qumar, jaǵympaz, jalqaý, enjar, masyl bolmaýǵa tiis. Olardy osyndai teris ádetterden qashyq bolýǵa úiretýimiz kerek.
Bizdiń qoǵam ózgeristi bireýden madaq estý úshin emes, eń aldymen, ózi úshin jasaýǵa tiis. Muny eldiń erteńi, urpaqtyń bolashaǵy jarqyn bolýy úshin qolǵa alýymyz kerek. Ashyǵyn aitsaq, biz keide óz ómirimizden góri jurttyń pikirine kóbirek mán beremiz. Tipti, bul ádet qanymyzǵa sińgen deýge bolady. Árine, qazaqtyń qonaqjailyǵy – jaqsy qasiet. Biraq úidiń ishi-syrtyn qonaq kelgende ǵana retke keltirý durys emes. Tazalyq pen uqyptylyq kúndelikti ómir saltymyzǵa ainalýy qajet.
Qalalar men aýyldardyń sáýletti, saiabaqtar men aýlanyń taza bolýy, eń aldymen, basqa bireýge emes, ózimizge kerek. Jurttyń bári óz úiiniń jaily ári ádemi bolǵanyn qalaidy. Bul – durys. Azamattarymyz qoǵamdyq oryndar men qorshaǵan ortaǵa da dál sondai janashyr kózben qaraýǵa tiis. Qazaqstan – bárimizge ortaq, onyń qandai bolatyny tek bizge bailanysty. Iaǵni, biz ishi de, syrty da bútin el bolýymyz kerek.
Jaqynda iri qalalarymyzda sý tapshylyǵy paida boldy, turǵyndar narazylyǵyn bildirip jatyr. Bul da – oryndy. Osy túitkil – ákimderdiń jumysyndaǵy naǵyz olqylyq. Ony tez arada túzetý kerek. Ákimderdiń qolynan kelmese, tiisti sheshimderdi qabyldaimyn. Negizgi maqsat – tabysty bolyp kóriný emes, shyn máninde tabysty memleket bolý. Bul myzǵymas qaǵida bolýǵa tiis.
Elimizde jańa qoǵamdyq etika qalyptasýy kerek. Onda eldiń birligi jáne turaqtylyǵy, azamattardyń ózara tilektestigi, ádildik, zań men tártip, senim jáne jaýapkershilik siiaqty qundylyqtar ústemdik qurýy qajet.
Otanshyldyq, adamgershilik, bilimpazdyq, naǵyz maman bolý, únemshildik, eńbekqorlyq, el men jerge janashyrlyq siiaqty asyl qasietter bárinen biik turýǵa tiis. Osyndai izgi qasiettiń bárin boiyna sińirgen jandy Adal azamat degen bir aýyz sózben sipattaýǵa bolady.
Shyn máninde, biz aityp júrgen Ádiletti Qazaqstandy Adal azamattar qurady. Bul – bir-birimen óte tyǵyz bailanysty uǵymdar. Otanǵa, otbasyna adaldyq – parasattylyq pen adamgershiliktiń belgisi. Adal eńbek etip, adal tabys tapqan adam jetistikke jetedi, qurmetke ie bolady. Uly Abai «Adal eńbekpen mal izdemek – arly adamnyń isi» degen. Al arly adam ádiletsizdik jasamaidy. Ár salada adaldyq basty orynda tursa, ádil qoǵam ornaidy. Jemqorlyqqa jol berilmeidi, el múddesine sai sheshim qabyldanady. Bir sózben aitsaq, qoǵamdaǵy izgiliktiń bári adaldyqtan bastaý alady. Endeshe, Ádiletti Qazaqstan jáne Adal azamat uǵymdary el tiregi bolatyn egiz qundylyq retinde árdaiym qatar turýǵa tiis.
Ádiletti Qazaqstandy qurý úshin árbir otandasymyz adal azamat bolýǵa umtylýy qajet. Sonymen birge jas urpaqty adal azamat etip tárbieleýimiz kerek. Ulttyq biregeiligimizdi nyǵaityp, elimizdiń jańa qundylyqtaryn ornyqtyrý úshin júieli jumys jasalýǵa tiis. Endi osy jumystyń naqty baǵyttaryna toqtalaiyn.
BIRINShI. Memlekettik nyshandardy jetildirý qajet.
Qazir kez kelgen eldiń yqpaldy bolýyna ulttyq brendtiń áseri mol. Sondyqtan onyń tanymaldyǵyn arttyra túsý kerek. Ol úshin biryńǵai dizain-kodty, ortaq standartty saqtaý óte mańyzdy. Nyshandarymyz biregei ulttyq kodymyzdy naqty ári aiqyn kórsetýi kerek.
Men jaqynda Assambleia sessiiasynda elimizdiń geraldika belgilerin jetildirý qajettigi týraly aittym. Aldymen aimaqtardyń jáne qalalardyń tańbasyn biryńǵai úlgige keltirý kerek dep sanaimyn. Qazir olardyń kóbiniń mazmuny jáne pishini árkelki. Soǵan bailanysty qoǵamda jii syn da aitylady. Bul salaǵa muqiiat taldaý jasap, ortaq ustanymdar ázirleý qajet. Aimaqtyq nyshandardy ázirleý jáne bekitý tártibin barlyq óńirge birdei etip, retke keltirgen jón.
Endi memlekettik nagradalar máselesine jeke toqtalǵym keledi. Bul salanyń qalyptasqan ózindik dástúri bar. Elimizde kúndelikti qajyrly eńbegimen memleketimizdi órkendetýge jáne azamattardyń qaýipsizdigin qamtamasyz etýge mol úles qosyp júrgen jandar az emes. Olardyń qatarynda muǵalim, dáriger, ǵalym, kásipker, tártip saqshysy, áskeri qyzmetshi, qutqarýshy jáne basqa da mamandyq ieleri bar. Qoǵamǵa úlgi bolatyn osyndai jasampaz ári otanshyl jandardy memleket árdaiym qoldaýǵa tiis. Men ózim bul máselege airyqsha mán beremin. Sol sebepti árbir orden-medaldiń tereń maǵynaly ári erekshe bolýy, jurt kóńilinen shyǵatyndai bolýy óte mańyzdy. Sol úshin memlekettik marapattar júiesin halyqtyń janyna jaqyn ári túsinikti etip jasaý qajet.
Jýyrda biz memlekettik syilyqtarǵa halqymyzdyń birtýar perzentteriniń esimin berdik. Ál-Farabi, Abai, Ahmet Baitursynuly atyndaǵy syilyqtar bar. Mundai ustanym uly tulǵalarymyzdyń esimin el jadynda saqtaý úshin qajet. Sol arqyly biz olardyń ozyq oilary men ónegeli isterin dáripteimiz.
Shyn máninde, ulttyq ideologiia osyndai mańyzdy sheshimder arqyly qalyptasady. Biz memlekettik nagradalar júiesin de osy tásilmen ózgertýimiz kerek. Kóptegen memlekettiń orden-medaldaryna kórnekti tulǵalardyń esimi berilgen. Mundai qadamdar otanshyldyq rýhty asqaqtatý úshin qajet. Sondai-aq tarihta óshpes iz qaldyrǵan áigili adamdardyń esimin urpaq sanasyna sińirý úshin kerek. Memlekettik nagradalar júiesin jetildirý kezinde bul tájiribeni baiyppen paidalanǵan jón.
Qoldanystaǵy keibir ordenderdi halqymyzdyń birtýar perzentteriniń esimimen ataý máselesin oilastyrý qajet. Mysaly, Beibarys Sultan jáne basqa da tarihi tulǵalar atyndaǵy ordenniń iegeri ataný kim-kimge de zor mártebe bolar edi.
Men buǵan deiin «El birligi» atty jańa memlekettik nagrada ázirlep, bekitýdi tapsyrdym. Aldaǵy Respýblika kúninde bul marapat alǵash ret tapsyrylady. Kelesi jylǵy Respýblika kúninde tarihi tulǵalardyń atymen atalǵan ordenderdi tabystaimyz. Jyl sońyna deiin osy máseleni muqiiat saraptap, naqty usynys engizý qajet. Prezident Ákimshiligi bul jumysty quzyrly memlekettik organdarmen, ǵalymdarmen jáne sarapshylarmen birge atqarady.
EKINShI. Ultymyzdyń tarihi sana-sezimin jańǵyrtý óte mańyzdy.
Damyǵan memlekettiń bári tolyq zerttelgen tól shejiresin dáripteýge airyqsha mán beredi. Bul iste el tarihynyń kóp tomdyq jinaǵy basty ról atqarady. Qazaqstan tarihynyń jańa ǵylymi ustanymdarǵa sai ázirlengen kóp tomdyq jinaǵy áli kúnge deiin jaryqqa shyqqan joq. Ókinishke qarai, strategiialyq mańyzy bar osy másele táýelsizdik jyldarynda tolyq sheshimin tappady. Sondyqtan men «Táýelsizdik bárinen qymbat» atty maqalamda osyǵan arnaiy toqtaldym. Qazaqstannyń akademiialyq úlgidegi jańa tarihyn jazý týraly bastama kóterdim. Bul jumysqa elimizdiń jáne sheteldiń bir top ǵalymdary jumyla kiristi. Ejelgi zamannan búginge deiingi aralyqty qamtityn jeti tomdyq jinaqty ázirleý úshin biraz sharýa atqaryldy. Jinalǵan materialǵa endi stilistikalyq jáne ǵylymi redaktsiia jasalýy kerek. Sondai-aq jinaqty biryńǵai úlgide bezendirgen jón.
Eńbekte osyǵan deiin jiberilgen tujyrymdamalyq qatelikter men kemshilikter qaitalanbaýy qajet. Oǵan sońǵy kezde ashylǵan tarihi jańalyqtar túgel engizilýi kerek. Qarama-qaishy málimetter bolmaýǵa tiis. Qazaqstan aýmaǵynda ótken tarihi oqiǵalardyń álemdik úderistermen tyǵyz bailanysta sipattalýy mańyzdy. Bir sózben aitsaq, jeti tomdyq eńbekte elimizdiń shynaiy shejiresi tolyǵymen jazylýy qajet. Kóptomdyqtyń tili – jeńil, mátini – kez kelgen jastaǵy oqyrmanǵa túsinikti bolýy kerek. Bul – asa mańyzdy másele.
Qazaqstan tarihynyń kóptomdyq jinaǵyn kelesi jyldyń ortasyna deiin ázirleýdi tapsyramyn. Sodan soń ol ǵylymi ortada keńinen talqylanýy kerek. Bul eńbek ulttyń tarihi sana-sezimin jańǵyrtýǵa, memlekettiligimizdi nyǵaitýǵa zor úles qosary sózsiz.
Biz san ǵasyrlyq tarihymyzdy maqtan etemiz. Tamyry tereń tól shejiremiz – halqymyzdyń mádeni kodynyń ózegi. Ony jan-jaqty zerttep, oi eleginen ótkizýge jáne barynsha dáripteýge qajetti jaǵdai jasaýymyz kerek. Bul – memlekettiń negizgi mindetiniń biri.
Tarihi tanymdy keńeitýge zor úles qosatyn taǵy bir mańyzdy sala – arheologiia. Almatydaǵy Arheologiia institýty – elimizdiń biregei tarihi murasyn júieli zertteýmen ainalysatyn basty ǵylymi mekeme. Ókinishke qarai, onyń qazirgi jaǵdaiy múshkil. Mekemeni jańǵyrtyp, onyń jumysyna tyń serpin berý úshin institýtqa barynsha jaǵdai jasaý qajet. Ony tiisti resýrstarmen qamtamasyz etý kerek. Institýt janynan tarihi jádigerlerdiń arnaiy qoryn jasaqtaǵan jón. Mundai tájiribe álem elderinde keńinen taralǵan.
Sondai-aq tól tarihymyzda erekshe orny bar tulǵalardyń biryńǵai tizimin ázirleý qajet. Bul tizim elimizdiń ishinde jáne shetelde jalpyulttyq biregeiligimizdi aishyqtaityn basty ustynǵa ainalmaq.
Onomastika salasy tarihi sana-sezimdi jańǵyrtýdyń mańyzdy ideologiialyq quraly ekeni belgili. Keibir adamdardyń qalaýymen jalǵan ómirbaiany ádeii qoldan jazylǵan Keńes dáýiriniń qairatkerleri bar. Ondai jasandy tulǵalardyń esimin túrli nysandarǵa berýdi doǵarý qajet. Jalpy, onomastika salasyn tártipke keltirgen jón. Bul sharýa keshendi jáne dáiekti túrde bir ortalyqtan atqarylýǵa tiis. Onomastika bul – ata-babalarymyzǵa bailanysty ia belgili tulǵalardyń týysqandarynyń isi emes. Bul – memlekettiń sharýasy. Osy saladaǵy barlyq rásimderdi is júzinde retteý mańyzdy. Onda aimaqtardyń ereksheligimen qatar, jalpyulttyq basymdyqtar da eskerilýi kerek.
ÚShINShI. Biz mádeni muramyzdy jan-jaqty dáripteýimiz qajet.
Elimizdi jańǵyrtý úshin «jumsaq kúshtiń» múmkindikterin tiimdi paidalanǵan jón. Syrtqy ister ministrligi janyndaǵy «KazAID» halyqaralyq damý agenttigi osy jumysqa uiytqy bolýǵa tiis. Kóptegen memlekette mundai uiymdar ulttyq brendti, tarihty jáne mádenietti nasihattaidy. Sol arqyly memlekettiń jaǵymdy imidjin qalyptastyrýǵa yqpal etedi. Syrtqy saiasi bastamalardy júzege asyrýǵa qolaily jaǵdai jasaidy. Kásipkerlerdiń álemdegi bedelin arttyrýǵa kómektesedi.
Jańa ǵana Májilis depýtaty Juldyz Súleimenova ulttyq qundylyqtardy dáripteitin kásipkerlerdi qoldaý qajettigin atap ótti. Bul da – óte oryndy bastama.
Shyn máninde, qazaqtyń mádenieti san túrli salany qamtidy. Halqymyzdyń ata-babadan miras bolǵan mol murasy bar. Ony zaman talabyna sai jańǵyrtyp, jer júzine nasihattaý kerek.
Mysaly, ózimiz irgesinde otyrǵan Qoja Ahmet Iasaýi kesenesi bai tarihymyzdyń simvoly sanalady. Onyń ult rýhaniiatyndaǵy orny erekshe ekenin bilesizder. Osy kesenege ulttyq mádeni-tarihi eskertkish mártebesin berý týraly usynys engizilgen. Men muny qoldaimyn.
Túrkistandy Iasaýisiz elestetý múmkin emes. Áigili ǵulama tutas túrki dúniesinde islam dininiń ornyǵýyna zor úles qosty. Iasaýiden bastaý alatyn qazaq jerindegi rýhani sabaqtastyq qazirge deiin úzdiksiz jalǵasyp keledi. Biyl Qoja Ahmet Iasaýidiń týǵanyna 930 jyl tolyp otyr. Osy oraida ǵulamanyń eńbekterin jan-jaqty zerttep, dáripteý mańyzdy. «Iasaýitaný» ǵylymi ortalyǵyn nemese institýtyn qurý máselesin oilastyrýǵa bolady.
Elimizde rýhani qundylyǵy joǵary ózge de dúnielerimiz jetkilikti. Onyń ishinde adamzattyń asyl qazynasy atanýǵa ábden laiyq muralarymyz bar. Qazir birneshe nysandy transulttyq atalymdar boiynsha IýNESKO tizimine engizý úshin ótinish berildi. Bul sharýa kórshi eldermen birlesip atqarylyp jatyr.
Jaqynda IýNESKO-nyń bas direktory Odre Azýle hanym meniń shaqyrýymmen Qazaqstanda boldy. Ol Túrkistanǵa ádeii at basyn burdy. Bul – bedeldi halyqaralyq uiym basshysynyń sońǵy 10 jylda elimizge jasaǵan alǵashqy sapary. Men Azýle hanymmen arnaiy kezdestim. Ol maǵan Býrabai, Marqakól qoryqtary jáne «Orteke» óneri IýNESKO tizimine engizilgenin rastaityn qujatty tabystady. Munyń bári Qazaqstannyń tabiǵi jáne mádeni murasyn álemge tanytýǵa septigin tigizeri sózsiz. Biregei salt-dástúrimizdi materialdyq emes muralar tizimine qosýǵa qatysty jumysty jalǵastyrý qajet.
Elimizde ulttyq kodymyzben barynsha úilesim tapqan túrli mádenietter toǵysqan. Biz tól tarihymyzǵa kóptegen halyqtardyń kórnekti tulǵalarynyń esimi jazylǵanyn maqtan tutamyz. Mysaly, Qazaqstanda Aleksandr Pýshkin, Taras Shevchenko, Fedor Dostoevskii, Mihail Sholohov syndy álemge áigili aqyn-jazýshylardyń murajailary bar. San qyrly ulttyq mádenietimizdi aishyqtaityn osyndai mol murany saqtap, zerdeleý qajet.
Qazaqtyń taǵy bir ereksheligi – kóne dáýirden beri kele jatqan ómir salty. Ózge elder bizdi kóshpendilerdiń urpaǵy retinde biledi. Bul da – halqymyzdyń basty brendiniń biri. Kelesi jyly meniń shaqyrýymmen Qazaqstanda V Dúniejúzilik kóshpendiler oiyndary ótedi. Bul qadam ulttyq sportty damyta túsýge zor múmkindik beredi. Sondyqtan bairaqty básekeni joǵary deńgeide ótkizýimiz kerek.
TÓRTINShI. Óskeleń urpaqtyń tárbiesi – óte mańyzdy másele.
Biz ulttyq biregeiligimizdi nyǵaitýymyz qajet. Jalpy, dúnie júzindegi ár ult – biregei. Muny durys túsinýimiz kerek. Ultymyzdyń biregeiligi bul – onyń tabysty bolýy degen sóz. Tabysqa jetý úshin josparymyz qol jetpes qiialǵa ne bolmasa jalań sózge emes, naqty iske negizdelýi kerek. Sonda ǵana onyń bári jurtqa túsinikti, anyq bolady. Iaǵni, «Qaitsek tabysty elge ainalamyz?» degen suraqtyń jaýaby aiqyn bolýǵa tiis.
Adal azamatqa tán qasietter árbir jastyń boiynan tabylýy kerek. Ulttyń jańa bolmysy bilim, ǵylym jáne mádeniet salasyn damytý arqyly qalyptasady. Osy úsh baǵytty rýhani damý salasyndaǵy jumystyń myzǵymas úshtaǵany deýge bolady.
Biz urpaq tárbiesine basa mán berip, jastardy jaqsylyqqa jeteleýimiz kerek. Búgingi internet dáýirinde bul ońai sharýa emes. Ashyǵyn aitsaq, qazir jas urpaq áleýmettik jeli arqyly tárbie alyp jatyr. Balany durys baǵytqa buryp, jol kórsetip otyrmasaq, bul – óte qaýipti úrdis. Ǵalamtor arqyly jat dini aǵymdardyń quryǵyna túsken jastar da bar. Urpaqtyń boiynda jaman ádet bolsa, bul – eń aldymen, úlkenderdiń kinási.
Biz jastardy jahandanýdyń qaterli yqpalynan barynsha saqtaýǵa mindettimiz. Urpaq tárbiesine yqpal etetin sharalarǵa basa mán berýimiz kerek. Bul salada kemshilikter kóp ekeni jasyryn emes. Mekteptegi tárbie jumysy aqsap tur. Sońǵy kezde oqýshylardyń bir-birine qysym, zorlyq-zombylyq, álimjettik kórsetýi jii bolyp ketti. Ony, tipti, beinetaspaǵa túsirip, áleýmettik jelige salý «sánge» ainaldy. Keide balalardyń qatygezdigi jan túrshiktiredi.
Otbasyndaǵy zorlyq-zombylyq qoǵamdaǵy taǵy bir keleńsiz jáne ózekti másele bolyp tur. Mundai zańsyz áreket jasaǵandar mindetti túrde zań aiasynda tiisti jazasyn alýy kerek. Elimizdiń bolashaǵy otbasynda qalyptasady. Al otbasy baqytty bolsa, elimizdiń keleshegi de jarqyn bolady.
Shyǵystyń uly ǵulamasy ál-Farabi tárbiesiz berilgen bilim – adamzattyń qas jaýy ekenin aitqan. Bala tárbiesi – eń aldymen, ata-ananyń mindeti. Alaida keide ata-analar durys tárbie berýdiń ornyna ózderi jaǵymsyz úlgi kórsetedi. Balalardyń tártibine beitarap, selqos qaraidy, tipti, jaýapkershiliktiń bárin mektepke, muǵalimderge júkteidi.
Memlekettiń eń basty bailyǵy – adam, iaǵni azamattar. Bul – anyq nárse. Desek te, ata-analar balany, eń aldymen, memleket, Úkimet ne qoǵam úshin emes, ózi úshin dúniege ákeledi. Árbir ata-ana sanaly urpaq ósirýge basa mán berýge tiis.
Sol siiaqty mektep te – bilimniń ǵana emes, tálim-tárbieniń ordasy. Balanyń boiyna bilimmen qatar adamgershilik qundylyqtardy sińirý – ustazdyń mindeti. Osyǵan orai balabaqshadaǵy jáne mekteptegi tárbie isine bárimiz qoǵam bolyp mán berýimiz kerek, sondai-aq belsene atsalysýymyz qajet.
Balalar arasynda jalpyadamzattyq jáne ulttyq qundylyqtardy dáriptegen abzal. Oqýshylar mektep bitirgende, eń aldymen, adal azamat bolyp shyǵýy kerek. Otanshyldyq jáne memleketshildik qasiet ár balanyń boiynan tabylýy qajet. Balalar men jasóspirimderdi tárbieleitin patriottyq uiymdardyń jumysyn jandandyrǵan jón.
Otanǵa degen súiispenshilik bul – úlken jiyndarda uran tastaý nemese tek án shyrqaý emes. Otanshyldyq bul – shynaiy patriottyq sezim. Turatyn úiińdi, aýlańdy, qalańdy taza ustaý, qoǵamdyq oryndardy búldirmeý, uqypty bolý, iaǵni ár jerge qoqys laqtyrmaý, túkirmeý degen sóz. Ókinishke qarai, qazirgi tańda elordamyzdyń ózinde azamattarymyz qorshaǵan ortaǵa beiqam qarap, ásirese, jaz kezinde saiabaqtardy qoqysqa toltyryp ketip jatady. Muny jasap jatqan bóten bireý emes, óz azamattarymyz. Astanaǵa kelgen sheteldikter, kóptegen qonaqtar sonyń bárin kóredi, tańǵalady. Árine, bul – uiat nárse. Óitkeni óz Otanyn shyn súietin adam onyń tabiǵatyn qorǵaidy, ár gúline, ár aǵashyna janashyrlyqpen qaraidy, bir sózben aitqanda, naǵyz patriot ekenin naqty is-áreketimen kórsetedi.
Men eriktiler týraly únemi aityp júrmin. Sebebi eriktiler – eń aldymen, patriot jandar. Olar elimizdiń damýyna, onyń kelbetin jaqsartýǵa zor úles qosyp jatyr. Biz búkil qoǵam bolyp eriktilerdi qoldaýymyz kerek, olardyń eńbegin baǵalap, marapattap otyrý qajet.
Sonymen birge balalarǵa ekologiialyq tárbie berý mańyzdy. Olardy tabiǵatqa janashyrlyqpen qaraýǵa úiretken jón. Mádeni muralarymyzdy tanyp-bilýge, qorǵaýǵa daǵdylandyrý kerek.
Oqýshylar teatrǵa, murajaiǵa jáne tarihi oryndarǵa jii baryp, rýhani jaǵynan damýy qajet. Mundai sharýa búkil elimiz boiynsha turaqty túrde júrgizilýge tiis. Oqý-aǵartý ministrligi men Mádeniet jáne sport ministrligi osy máselemen birlesip shuǵyldanýy kerek.
Men urpaqty eńbekqorlyqqa, biznes júrgizý sheberligine baýlý máselesi jóninde únemi aityp júrmin. Máselen, keibir kórshi elderdiń jastary shetelderge baryp, belsendi túrde kásippen ainalysady, dúken ashady, ulttyq taǵamdaryn dáripteidi, qysqasy, nápaqasyn tabady. Osyndai áreketterden bizdiń jastarymyz da úlgi alsa, jaman bolmaidy. Árine, bul – elden ketip, eńbek et degen sóz emes, bul – eń bastysy, eńbektiń jaqsy-jamany joq degen sóz. Ár máseleni ábden saiasilandyryp, bos sóz qýmai, qol qýsyryp qarap otyra bermei, naqty jumyspen, qarajat ákeletin zańdy ispen shuǵyldaný kerek degen sóz.
Men byltyrǵy Quryltaida urpaqty eńbekke baýlýǵa qatysty birqatar tapsyrma berdim. Sonyń negizinde mektepterge eńbek sabaǵy qaitaryldy. Osy baǵyttaǵy jumysty odan ári jalǵastyrýymyz kerek. Sondai-aq biz el bolyp qarapaiym eńbek adamyn qadirlei bilýimiz qajet. Qajetsiz mamandyq bolmaidy, biliksiz maman bolady. Erinbei eńbek etken jan óz isiniń maitalmany atanady. Al kásibin tolyq meńgergen adam qashanda suranysqa ie bolady.
Biz eńbek adamynyń mártebesin kóterýge basa mán beremiz. Elimizde túrli salanyń kásibi merekesi bar. Kóbinese mundai meiramdar nazardan tys qalyp jatady. Meniń oiymsha, «Eńbek kúnine» orai eń úzdik mamandardy memlekettik deńgeide ulyqtaǵan jón. Bul qadam qoǵamda eńbek kýltin ornyqtyrýǵa jol ashady. Shyn máninde, qandai jumys istep júrgeniń emes, ony qalai istep júrgeniń áldeqaida mańyzdy. Ministr nemese ákim bolsyn, qurylysshy, dáriger, muǵalim bolsyn, eń bastysy, árkim óz mindetin adal atqarýy kerek. Nanyn adal eńbekpen tabýy qajet. Qazaqstannyń Eńbek Eri Vadim Basin eńbek adamyn nasihattaý týraly jaqsy oi aitty.
Naǵyz eńbek adamy degenimiz kim? Bul, eń aldymen, ózine júktelgen mindetti oryndaý úshin baryn salyp eńbek etetin bilikti maman. Naǵyz eńbek adamy bul – istiń adamy, iaǵni ár isine, ár qadamyna jaýapkershilikpen qaraityn adal azamat. Al jaýapsyzdyqtyń saldary nege aparyp soqtyratyny keshegi órt kezinde aiqyn kórindi. Osyndai keleńsiz jaǵdailar tek orman sharýashylyǵynda emes, basqa da salada bar.
Árbir adam jaýapsyz qadamnyń arty búkil elge qasiret ákelýi múmkin ekenin tereń túsinýge tiis. Barlyq salada, barlyq deńgeide jaýapkershilik bolsa ǵana, isimiz ońǵa basady. Shyn máninde, syn saǵatta kimniń kim ekeni anyq kórinedi. Elge jany ashityn adam qiyn jaǵdaiǵa tap bolǵan jurtqa naqty ispen kómektesýge daiyn bolady.
Ókinishke qarai, qazir qoǵamdy ishinen iritetin jaǵymsyz dúnieler kóbeiip bara jatyr. Ózderin, tipti, Alpamys batyr siiaqty el qorǵany sanaityn qylmys áleminiń serkeleri, iaǵni kriminaldyq top basshylary bar. Kóptegen adamdar, ásirese, jastar solarǵa qatty elikteitin boldy. El ishinde arzan bedel jinap júrgen alaiaqtar az emes. Olardyń bári – halyqtyń sanasyn ýlaityn sekta ókilderi. Bir qaraǵanda olar elge janashyr bolyp kórinedi. Al, túptep kelgende, psihologiialyq aila-tásildermen jurtty adastyrady. Qoǵamǵa jalǵan qundylyqtar taratyp, kópshilikti týra joldan taidyrady.
Munyń bárin ideologiialyq qoqys nemese múldem qajeti joq aqparat deýge bolady. Biz órkenietti el retinde halqymyzdyń dúnietanymyna jat nárselerge qarsy turýǵa tiispiz. Ol úshin, eń aldymen, oqý-aǵartý jumysyn kúsheitýimiz kerek. Jas urpaqtyń, ásirese, qazirgi qubylmaly zamanda syni turǵydan oilai bilýi mańyzdy. Balalarymyzdyń tanymy keń bolýyna jaǵdai jasaýymyz qajet. Bul týraly belgili qoǵam qairatkeri Jaqsybek Qulekeev óte oryndy pikir aitty.
Mektepte oqýshylardyń tulǵa retinde qalyptasýyna yqpal etetin dárister oqytylýǵa tiis. Jastar aqparatty qoryta bilýdi, ýaqytyn durys paidalanýdy, qarjy saýattylyǵyn mektep qabyrǵasynan bile bastaýy qajet.
Óskeleń urpaqty túrli oiyndarǵa qumar bolýdan saqtandyrý kerek. Bul másele boiynsha Quryltaidyń birqatar múshesi, sonyń ishinde belgili sportshy Islam Bairamýkov jaqsy aitty. Jeńil jolmen paida tabý jaqsylyqqa aparmaitynyn únemi túsindirip otyrǵan jón. Adal tabys adal eńbekpen keledi.
Men taǵy bir nársege basa nazar aýdarǵym keledi. Bul – nashaqorlyq. Bul – ult saýlyǵyna zor qaýip tóndiretin kesel. Esirtki jastardyń janyn da, tánin de ýlap jatyr. Biz esirtkini qoldanýdyń, daiyndaýdyń jáne taratýdyń jolyn kesip, tamyryna balta shabýǵa tiispiz. Áitpese, búkil elimizdiń bolashaǵy bulyńǵyr bolady. Bul másele meni qatty alańdatady. Himiialyq esirtkiler naryqta keń aýqymda satylýda. Kriminaldyq toptar jastardy osyndai zańsyz áreketterge tartyp jatyr.
Ult saýlyǵyna ziianyn tigizetin taǵy bir kesel – veip jáne túrli elektrondy temekiler. Ókinishke qarai, ony tartý jasóspirimder arasynda sánge ainalyp barady. Sebebi elektrondy temeki bárine qoljetimdi, onyń ziiansyzdyǵy týraly túrli jarnamalar da kóbeiip ketti. Is júzinde, jastarymyz ózine zor qaýip tóndirýde. Sebebi bul – shyn máninde, ziiandy nárse. Veip pen esirtkiniń arasy bir-aq qadam. Osy qaýipti úrdispen kúresý úshin júieli jáne shuǵyl sharalar qabyldaý qajet. Tyiym salýmen ǵana máseleni sheshý múmkin emes. Politsiia óz jumysyn belsendi jáne tiimdi júrgizýi kerek. Men buǵan erekshe mán beremin.
Elimizde 2016 jyldan beri esirtkimen kúres jumystaryn retteitin arnaýly qujat bolǵan joq. Sondyqtan byltyrǵy Joldaýymda keshendi jospar ázirleýdi tapsyrdym. Úkimet taiaý kúnderi osy másele boiynsha arnaiy jospardy qabyldaidy. Bul – óte mańyzdy qujat. Osy qujattyń aiasynda jan-jaqty jumys atqarylady.
Bilikti zańger Serik Aqylbai atap ótken quqyqtyq sanany qalyptastyrý máselesi de óte ózekti. Jastardyń quqyqtyq saýatyn arttyrý asa mańyzdy. Sonda árkim óziniń quqyǵyn qorǵai biledi jáne ózgeniń quqyǵyn taptamaidy. Zań men tártip ústemdik qurǵan memlekettiń tuǵyry qashanda myqty bolady.
BESINShI. Aqparat saiasatynyń tiimdiligin arttyrý, kreativti indýstriiany damytý.
Mass-media – elimizdi jańǵyrtý isine erekshe yqpal etetin sala. Sondai-aq bilik pen qoǵam arasyndaǵy pármendi bailanys quraly. Aqparat quraldarynda túrli kózqarastar toǵysady. Ony qoǵam tynysynyń barometri deýge bolady. Osy saladaǵy ózekti máselelerdi sheshý úshin aqparat saiasatyn túbegeili qaita qaraý qajet.
Kreativti indýstriiany jańa deńgeige kóterýimiz kerek. Qazir media salasy, kino jáne serial, mýltfilm, sport jáne mýzyka shoýlary, kompiýter oiyndary men kitaptar – bári birigip, birtutas júiege ainaldy. Bul júie ozyq qundylyqtar men qasietterdi qalyptastyrýǵa yqpal etedi. Bizdiń bul saladaǵy áleýetimiz orasan zor. Ony tolyqqandy júzege asyrý úshin naqty sharalar qabyldaý qajet.
Kelesi másele. Ideologiia jumysyndaǵy basty baǵyttyń biri – kitap basyp shyǵarý isi. Qazaqstan naryǵynda shetel ónimderi basym ekeni jasyryn emes. Ádebi kitaptardyń 90 paiyzǵa jýyǵy syrttan keledi. Bul úrdistiń saldary qandai bolatyny aitpasa da túsinikti. Ulttyq múddege sai keletin kitaptardy kóptep basyp shyǵarý óte mańyzdy. Smartfon balanyń qolyndaǵy kitaptyń ornyn baspaýy qajet.
Qazir elimizdegi mektep kitaphanalarynda 130 millionnan astam kitap bar. Biraq ondaǵy kórkem ádebiettiń úlesi mardymsyz. Shyn máninde, kitap oqityn el ziialy ultqa ainalady. Biz jas urpaqtyń kitapqa qushtarlyǵyn oiatýymyz kerek. Bul qiyn másele ekenin túsinemin. Ásirese, olardyń bar nazary áleýmettik jelide bolǵan kezde, tipti, qiyn. Biraq bul máselemen ainalysý kerek. Basqa jol joq. Sondyqtan «Balalar kitaphanasy» atty jańa baǵdarlamany qolǵa alýdy tapsyramyn. Qazaq ádebietiniń túrli kezeńderin jáne janrlaryn qamtityn arnaiy tizim jasalýǵa tiis. Sol tizimdegi kitaptar barlyq balaǵa qoljetimdi bolýy kerek.
Martin Liýter King siiaqty meniń de kókeiimde júrgen bir arman bar, bul – táýlik boiy jumys isteitin Prezident kitaphanasyn ashý. Men mundai kitaphanany Ankarada kórdim. Onyń oqyrmandary álemniń ár túkpirinde basylyp shyqqan kórkem shyǵarmalardy, arnaýly ádebietti oqi alady. Mundai kitaphanany elimizde de salýǵa bolady dep oilaimyn.
Jaqynda Májilis depýtaty Erlan Sairov qazaq mádenietin Tik-Tok platformasynda nasihattaý joldary qarastyrylyp jatqanyn aitty. Men muny qoldaimyn. Jastar jii paidalanatyn áleýmettik jelilerde ulttyq qundylyqtarymyzdy dáripteý – durys qadam.
Qazir batys elderinde «anti-infliýenser» degen qozǵalys birte-birte qalyptasyp jatyr. Bul qozǵalys internet basylymdar arqyly azamattarǵa, jastarǵa taraityn barlyq aqparatqa, derekterge, ásirese, jalǵan maǵlumattarǵa, iaǵni, fake news-qa zor kúmánmen qaraidy, iaǵni adamdardyń sanasyn jaýlap jatqan, tipti, olarǵa imandai senýge bolatyn ideologiia sekildi qubylystardy joqqa shyǵarady. Bizdiń elimizde de jalǵan aqparat taratatyn basylym-symaqtar bar. Bul – qupiia emes. Olardyń artynda naqty qaltaly adamdar, tipti, yqpaldy elder bar. Al jańa qozǵalystyń negizgi maqsaty – dástúrli qundylyqtardy dáripteý, eń aldymen, bul ádebiettegi, sondai-aq aqparat salasyndaǵy dástúrdi saqtaý. Sondyqtan biz de álemde bolyp jatqan osy jańa úrdiske nazar aýdarǵanymyz jón. Bul úrdister búginde túrli aqparatpen ideologiialyq turǵydan ýlanyp jatqan qoǵamdy saýyqtyratyn kúshke ainalýy ábden múmkin. Jalpy, osyndai mańyzdy isterge, sonyń ishinde kitap shyǵarý isine Qazaqstan Jazýshylar odaǵy belsene atsalysýy kerek. Bir ai buryn uiymnyń kezekti quryltaiy ótti, jańa tóraǵa sailandy. Bul – kórnekti qalamger Mereke Qulkenov. Jaqynda men onymen kezdestim, qazaq ádebietiniń bolashaǵy, damýy týraly áńgime boldy.
Jalpy, men Memleket basshysy jáne azamat retinde qazaq ádebietin árdaiym qoldaimyn. Týyndylar oqyrmandarǵa qoljetimdi bolýy kerek dep oilaimyn. Al jazýshylarymyzdyń shyǵarmalary halyq arasynda, ásirese, jastar arasynda suranysqa ie bolýy kerek. Munyń bári – memlekettiń ǵana emes, jazýshylarymyzdyń da mindeti. Oqyrman qaýym qalamgerlerden halyqqa rýhani azyq bolatyn tyń dúnieler kútedi. Jazýshylar odaǵy osy jumysqa uiytqy bolady dep senemin. Osyǵan bailanysty, men Mereke Qulkenovtiń «Qazaqstannyń Halyq jazýshysy» ataǵyn qaitarý týraly usynysyn qoldaimyn. Bul ataq atyna – zaty sai, laiyqty, týyndylary arqyly halyq súigen jazýshylarǵa ǵana berilýi kerek dep sanaimyn.
Qazirgi zamanda el bolamyz desek, ekrandy da túzeýimiz kerek. Sebebi kino qoǵamnyń sana-sezimine erekshe yqpal etedi. Elimizde kino óndirisi jaqsy damyǵan dep aitý qiyn. Jańa ǵana belgili óner qairatkeri Azamat Satybaldy kino salasyn damytý týraly tushymdy oi aitty. Men qoldaimyn. Rasynda, búginde kino salasynda daý-damai kóbeiip ketti. Birneshe keleńsiz mysaldar bar. Qazir kinoteatr ieleri otandyq filmderdi ekrannan kórsetý úshin qomaqty qarjy talap etedi. Biletten túsken qarjynyń edáýir bóligi taǵy da kinoteatrlardyń jáne jeke kompaniialardyń qaltasyna ketedi. Buǵan qosa, kinogerler filmdi naqty qansha adam kórgenin anyqtai almaidy. Qysqasy, kinoǵa búkil bilimin, kúsh-qairaty men ýaqytyn sarp etken mamandarǵa tabystyń az ǵana bóligi tiedi.
Kino mamandary paida tabý úshin óte arzan filmder túsirýge májbúr. Sondyqtan quny arzan, mazmuny arzan filmder paida bolýda. Otandyq kinonyń damýyna jańasha kózqaras, tyń serpin kerek. Mysaly, kinoǵa barǵan kórermen sanyn esepteitin tsifrlyq júie engizýge bolady. Mádeniet jáne sport ministrligine jýyq arada osy júieni daiyndap, qoldanysqa engizýdi tapsyramyn.
Jalpy, kinoindýstriiany ekonomikanyń jeke tarmaǵy retinde qarastyryp, máselelerdi naqty sheshken jón. Ásirese, kinogerler men kinoteatrlardyń arasyndaǵy qarym-qatynasta eki jaqtyń da múddesin teńdei eskerý qajet. Sonda jańa keiipker, tarihi qaharman, mańyzdy oqiǵalar jaily filmderdi tek «Qazaqfilm» emes, jeke kompaniialar da túsiredi. Óskeleń urpaq sheteldiń keiipkerine emes, óz batyrlarymyzǵa qarap boi túzeitin bolady.
Kezinde shyqqan «Qyz Jibek», «Otyrardyń kúireýi», «Atamannyń aqyry» siiaqty klassikalyq filmder túsirilýi kerek dep sanaimyn. Sol kezde shyǵarmashylyq erkindik, mol qarajat jáne kompiýterlik grafika da bolǵan joq. Degenmen filmder túsirildi, áli kúnge deiin halyqtyń júreginen oiyp turyp oryn alady.
Shynyn aitýymyz kerek, sońǵy kezde túsirilgen tarihi filmderdiń olqylyqtary kóp. Sol úshin mamandarmen aqyldasyp, jalpy kino salasyn reformalaý kerek.
ALTYNShY. Memlekettik saiasatta taldaý, saraptama jasaý qyzmeti sapaly júrgizilýge tiis.
Qoǵam tynysy árdaiym nazarda bolýy óte mańyzdy. Sheshim qabyldaǵanda jurttyń usynys-tilekterin, pikirin eskerý qajet. Barlyq quzyrly organdar osyndai tásilmen jumys isteýge mindetti. Men muny únemi aityp júrmin. Túptep kelgende, bul – turaqtylyq pen tynyshtyqtyń, ósip-órkendeýdiń kepili. «Halyq únine qulaq asatyn memleket» tujyrymdamasynyń mán-mańyzy, ózegi – osynda.
Qazir áleýmettik zertteý júrgizý úshin túrli mekemelerge qyrýar qarjy bólinedi. Biraq jumys júieli emes, sondyqtan nátijesi kúmándi bolyp shyǵady. Bul jumysty bir jerden uiymdastyryp, keshendi túrde júrgizý kerek.
Jalpy, taldaý qyzmeti sapaly júrgizilse, memlekettik basqarýdyń tiimdiligi arta túseri sózsiz. Memleketke keshendi túrde júrgizilgen zertteýler men usynymdar óte qajet. Bul mańyzdy áleýmettik máselelerdi sheship, eldiń jan-jaqty damýyn qamtamasyz etý úshin airyqsha mańyzdy. Alaida quzyrly organdardyń otandyq «aqyl-oi ortalyqtarymen» jáne konsalting kompaniialarymen qarym-qatynasynyń tiimdiligi tómen. Olardyń qyzmetine qajet bolǵanda ǵana júginedi.
Memlekettik «aqyl-oi ortalyqtarynyń» da qyzmeti kóńil kónshitpeidi. Olar naqty bir máselemen tiianaqty ainalyspaidy. Kóbinese bir-biriniń jumysyn qaitalaidy.
Bizge saraptaý-taldaý qyzmetin tiimdi júrgizetin myqty ortalyqtar jelisi qajet. Bul qurylymdar sapaly ári suranysqa ie intellektýaldy ónim usynýǵa tiis. Elimiz ideologiialyq derbestigin saqtaý úshin munyń airyqsha mán-mańyzy bar. Saraptama ortalyqtary elimiz egemendik kezeńinde júrip ótken joldyń ár baǵytyn zertteýge tiis. Kemshilikterdiń sebep-saldaryn anyqtaý qajet. Úkimet jańa jospar jasaǵanda osy faktorlar eskerilýi kerek. Ǵylym men zertteýge negizdelgen saiasat tabysty bolady.
JETINShI. Elimiz úshin strategiialyq mańyzy bar taǵy bir másele – shekaralas aimaqtardy damytý.
Jer – basty bailyǵymyz. Týyńdy tiger toqymdai jeriń bolmasa, óz memleketiń de bolmaidy. Babalarymyz bizge ulan-ǵaiyr aýmaqty miras etti. Ony shashaý shyǵarmai saqtap, kórkeitý – bizdiń qasietti boryshymyz. Osy oraida «Jerimiz sheteldikterge satylyp jatyr» degen sóz ara-tura aitylyp jatady. Bul – jalǵan aqparat. Elimizde jerge qatysty túbegeili sheshim áldeqashan qabyldanǵan. Ol sheshim zańmen birjola bekitilgen. Túrli daqpyrtqa senip, jurtty dúrliktiretin jalǵan aqparat taratýdy doǵarý kerek. Biz babalar amanatyna árdaiym adal bolamyz. Sheteldikterge qazaqtyń bir qarys jerin de, bir ýys topyraǵyn da bermeimiz. Ony kózdiń qarashyǵyndai saqtaimyz.
Shekara mańyndaǵy eldi mekenderdiń ahýaly jerimizdiń tutastyǵyna jáne elimizdiń amandyǵyna tikelei yqpal etedi. Shyn máninde, bul – strategiialyq mańyzy bar másele. Ókinishke qarai, shekara shetindegi keibir eldi mekende halyq sany kúrt azaiyp ketti. Buǵan bir kezdegi aýdandardy biriktirý jónindegi sheshimder de yqpal etkeni sózsiz.
Oblystardyń ishki aýmaqtyq-ákimshilik qurylymynda oilanatyn tustar bar. Biz byltyr Abai, Ulytaý jáne Jetisý oblystaryn qurdyq. Bul sheshim aimaqtardyń damýyna tyń serpin berdi.
«Amanat» partiiasy birqatar shekaralas aýdandy qalpyna keltirý týraly bastama kótergenin bilesizder. Úkimet meniń tapsyrmammen bul máseleni pysyqtady. Men soǵan sáikes Qaton-Qaraǵai, Marqakól jáne Maqanshy aýdandaryn qalpyna keltirý týraly negizgi sheshimdi qabyldadym. Árine, buǵan arnaiy daiyndyq kerek. Qajetti esep-qisabyn jasap, qarajatymyzǵa, biýdjettiń múmkindigine qaraýymyz kerek. Tiisti jumystyń bárin biyl aiaqtap, aldaǵy eki jyldyń ishinde osy úsh aýdandy qalpyna keltire bastaimyz. Bul – ulttyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý turǵysynan qarasaq ta, óte mańyzdy másele. Osy máseleni kópke sozbai, sheshýimiz qajet.
Jalpy, aýdandardy qosý nemese taratý ondaǵy jurttyń kúndelikti ómirine tikelei áser etedi. Sheshim qabyldaǵan kezde halyq sany, ekonomikalyq áleýeti, infraqurylymy túgel eskerilýge tiis.
Men aimaqtardy, onyń ishinde aýyldy órkendetý isine erekshe mán beremin. Byltyr Prezident sailaýynan keiin, eń aldymen, aýyldy damytý máselesine arnalǵan Jarlyqqa qol qoidym. Úkimet aldaǵy 5 jylda aýyldy damytýǵa airyqsha kúsh salatyn bolady.
Aýyl – qazaqtyń altyn besigi. Elge eńbegi sińgen kórnekti tulǵalardyń basym kópshiligi aýyldan shyqqan. Biz elimizdi órkendetemiz desek, aýyl mektebiniń jai-kúiin jaqsartýdy myqtap qolǵa alýymyz kerek. Bul jumysty «Aýyl – el besigi» arnaiy jobasynyń aiasynda keshendi túrde júzege asyrý qajet. Iaǵni, mektep salý, kúrdeli jóndeý júrgizý jáne ony jabdyqtaý jumysyn tiisti deńgeide atqarý mańyzdy.
Qoǵamda jii kóteriletin taqyryptyń biri – memlekettik til. Osy másele boiynsha pikirimdi taǵy da aitaiyn. Jalpy, elimizde til saiasaty baiyppen júrgizilip jatyr. Túrli etnos ókilderiniń óz tilinde sóileýine barlyq jaǵdai jasalǵan. Osy ustanym ózgermeidi. Bul – ishki turaqtylyqtyń negizgi faktorlarynyń biri
Men memlekettik tildi damytýǵa basa mán berip otyrmyn. Qazaq tilin qoldaný aiasy barlyq salada keńeiip jatyr. Qazir tilimiz damymai jatyr dep alańdaýǵa eshbir negiz joq. Bolashaqta memlekettik tildiń tuǵyryn nyǵaita túsý úshin basqa da mańyzdy sharalar qabyldaimyz.
Memlekettik tildiń jaǵdaiyn aityp, shý kóteretin keibir adamdar bul máseleni saiasi qural retinde paidalanady. Halyq arasynda daý shyǵarǵysy keledi. Aqyrynda, osyndai keleńsiz, oisyz áreketter memleketimizdiń qaýipsizdigine ziian keltiredi. Muny ashyq aitý kerek. Sebebi til – bizdiń geosaiasi keńistikte «saiasi sebep, saiasi syltaýǵa» ainalýda. Al naqty qazirgi ahýalǵa qaraityn bolsaq, tildiń jaǵdaiy burynǵydan áldeqaida jaqsy. Másele tilge kelgende, daý-damai, dańǵaza jasamai, tilimizdi damyta túsý úshin naqty is-áreketke kóshýimiz kerek. Sonda ǵana biz tabysqa jetemiz.
Búginde qazaq tili kreativti indýstriianyń tiline ainaldy. Mysaly, «Avatar» siiaqty álemge belgili filmder qazaqsha sóilep jatyr. Sondai-aq Qazaqstannyń atyn búkil álemge tanytyp júrgen talantty jastarymyz da qazaq tilin dúnie júzine pash etýde, tilimizdi ónerimen, eńbegimen, iaǵni naqty isimen dáriptep júr. Bul – bizdiń jastarymyzdyń sanaly tańdaýy.
Qazaq tili – azamattyq biregeiligimizdiń jáne rýhani birligimizdiń nyshany. Biz ony kúndelikti qarym-qatynastyń ǵana emes, naǵyz ǵylym men bilimniń tili etýge tiispiz. Bul mindet jóninde buryn da aityldy, osy maqsatty kúshpen, aiqai-shýmen emes, aqylmen, parasatpen iske asyrýymyz kerek. Bul – búkil qoǵamnyń ortaq mindeti.
Qazaq tili barsha Qazaqstan halqyn uiystyratyn basty qundylyqtyń biri retinde dami beredi. Buǵan eshqandai kúmán bolmaýǵa tiis. Eń bastysy, til salasyndaǵy bizdiń baǵdarymyz – aiqyn, barshaǵa túsinikti.
Sondai-aq sheteldegi qandastarymyzben tyǵyz qarym-qatynas ornatyp, rýhani bailanysty nyǵaita beremiz. Bul másele – meniń jeke nazarymda. Jalpy, osy aitylǵan jumystyń bárin ret-retimen jasasaq, kózdegen maqsatymyzǵa mindetti túrde jetemiz.
SEGIZINShI. Men qoǵamda memlekettik apparattyń jumysyna qatysty biraz syn-pikirler bar ekenin bilemin.
Olardyń basym kópshiligi oryndy. Qazirgi tańda biz memlekettik basqarý júiesin jańǵyrtý úshin naqty sharalar qabyldap jatyrmyz. Negizgi mindet – jergilikti ózin-ózi basqarýdy kúsheitip, memlekettik qyzmetshilerge kóbirek derbestik berý.
Budan bólek, aýdan jáne aýyl ákimderin sailadyq. Oblystyq máslihattarǵa sailaý aralas júie arqyly, al aýdan máslihattaryna tek bir mandattyq qaǵidat boiynsha ótedi. Aldaǵy jumys – aýqymdy. Biraz ýaqyt qajet ekeni túsinikti.
Eń bastysy, biz memlekettik apparat ókilderiniń sana-sezimin ózgertýge basa mán berýimiz qajet. Olar týǵan-týystarynyń arasynda ne bolmasa qoǵamda abyroi-bedelge ie bolýdy emes, eń aldymen, halyqqa, elge adal qyzmet etýdi maqsat tutýǵa tiis. «Adal azamat» degenimiz – osy.
Sońǵy kezderi men birqatar kadrlyq ózgerister jasadym. Bul rette eshqandai naýqanshyldyqqa, memlekettik qyzmetshilerdi, joǵary laýazymdy tulǵalardy jappai qyzmetten bosatýǵa jol berilgen joq. Eń aldymen, olardyń iskerlik qabileti men tájiribesi eskerildi. Sondai-aq jas, bilikti azamattar birqatar mańyzdy ministrliktiń tizginin ustady. Árine, olardyń tájiribesi, sonyń ishinde ómirlik tájiribesi az ekeni sózsiz. Biraq bul – ýaqytqa bailanysty másele. Bastysy, olardyń boiynda elimizdiń jarqyn bolashaǵy úshin adal qyzmet etýge qajetti bilim, erik-jiger bar.
Basshylyq quramdy jańartý jumysy jalǵasyn tabady. Memleket basshysy retinde aitarym, ministrlerdiń, ákimderdiń jáne basqa da memlekettik qyzmetshilerdiń boiynda negizgi eki qasiet bolýy kerek. Bul – professionalizm, iaǵni naǵyz maman bolý jáne otanshyldyq. Al olardyń Prezidenttiń jeke basyna adaldyǵy men úshin mańyzdy emes.
Memleket basshysyn madaqtaýdan góri jumysty adal atqaryp, halyqtyń aldynda abyroily bolý áldeqaida mańyzdy. Barlyq memlekettik qyzmetshilerge osyny aitqym keledi.
Sondai-aq jasalǵan reformalardan keiin Qazaqstan Prezidenti memlekettik basqarýshy, iaǵni Konstitýtsiiada kórsetilgen 7 jyldyq merzimge halyqpen ózara kelisimshartqa otyratyn menedjer retinde qyzmet etedi. Prezident – áýlie emes, halyqtan biik tulǵa emes.
Alaida qoǵamymyz Memleket basshysyna, basshylyq qyzmettegi adamdarǵa qurmetpen qaraýy kerek, iaǵni saiasi turǵydan kózi ashyq, jaýapkershiligi joǵary azamattar retinde olarǵa oi-pikirin, usynystaryn aityp otyrýy qajet. Osylaisha, elimizde saiasi mádeniettiń, órkenietti qoǵamnyń ozyq úlgisi qalyptasady. Búgin ótip jatqan Ulttyq quryltaidyń negizgi maqsaty da – osy.
Dál osyndai forýmda Qazaqstannyń damýyna bailanysty salmaqty, irgeli usynystar aitylýy kerek. Biz birge bolsaq, alynbaityn qamal joq.
* * *
Búgin men usynǵan bastamalar – aldaǵy aýqymdy jumystyń bir bóligi ǵana. Jańa ideologiialyq tujyrymdy ornyqtyrý úshin memlekettik apparat, sarapshylar, ǵalymdar, tilshiler, azamattyq qoǵam ókilderi – bári jumylýy qajet. Prezident Ákimshiligi jumys josparyn ázirlep, aitylǵan máselelerdi túgel qatań baqylaýǵa alady.
Biz Ádiletti Qazaqstandy quryp jatyrmyz. Bul – óte jaýapty ári abyroily mindet. Biz otanshyldyǵymyzdy jáne elge janashyrlyǵymyzdy naqty ispen kórsetýimiz kerek. Adal azamat bolýǵa umtylýymyz qajet. Sonda árqaisymyz Otanymyzdy órkendetýge úles qosamyz.
Men úshin Ulttyq quryltai jurtshylyqpen kezdesip, jai ǵana pikir almasatyn jer emes. Ony elimizdiń mádeni-rýhani órleýine jol ashatyn shamshyraq deýge bolady. Iaǵni, quryltai alańynda qoǵamnyń jańa etikasyn jáne onyń jańa damý úlgisin qalyptastyrý máselesi qaralady. Árine, bul – bir kúnde bitetin sharýa emes. Ol úshin kún saiyn tynymsyz eńbek etýimiz kerek. Bir sózben aitqanda, memleket pen qoǵam birge jumylyp jumys isteýi qajet. Bul ultymyzdyń boiyna orasan zor kúsh-qýat darytady, ózgeriske degen qulshynysyn oiatady. Sonda ǵana elimiz kózdegen maqsatyna jetedi. Osylaisha, aldaǵy onjyldyq elimizdiń naǵyz órleý dáýirine ainalmaq. Men buǵan kámil senemin.
Qadirli qaýym!
Barshańyzǵa málim, qazir Qýǵyn-súrgin qurbandaryn tolyq aqtaý jónindegi memlekettik komissiia jumys istep jatyr. Osyǵan bailanysty kóptegen arhiv materialdary zerttelýde. Buryn halqymyzǵa beimálim bolǵan tyń málimetter jaryqqa shyǵyp jatyr. Jaqynda sol qujattardyń ishinen «avtory Júsipbek Aimaýytuly» dep kórsetilgen shyǵarma tabyldy. Muny eki derek kózi rastap otyr. Óleńmen jazylǵan týyndyny sol kezde tárkilengen Alash ziialylary eńbekteriniń bir bóligi deýge negiz bar. Onda ulttyń jany eshqashan ólmeitini jyrlanǵan.
Shyn máninde, qazaqtyń qaisar rýhy eshqashan synbaǵan. Kerisinshe, árbir qiyndyq jurtymyzdyń jigerin janyp, halyqty shyńdai túsken. Alash rýhy Qazaq memleketimen birge máńgi jasaidy. Ulttyń jańa sapasyn qalyptastyryp, álemdegi óz ornymyzdy aiqyndaimyz. Qazaq eliniń Adal azamattary bolyp, Ádiletti Qazaqstandy birge quramyz.
Ardaqty aǵaiyn!
Jiynnyń sońynda eldiń rýhyn kóteretin taǵy bir jaqsy jańalyqty sizdermen bóliskim keledi.
Áigili Maral ishannyń Kenesary hanǵa syilaǵan Qurany tabyldy. Bul – elimizdiń rýhani ómirindegi eleýli oqiǵa.
Maral ishan barsha qazaqqa tanymal adam bolǵan. Ol – tól tarihymyzda erekshe orny bar Kenesary hannyń úzeńgiles serigi.
Bul Quran eki ǵasyr boiy qoldan qolǵa ótip, aqyry shetelge shyǵarylǵan eken. Ony janashyr azamattardyń, metsenattardyń kómegimen Qazaqstanǵa qaitaryp aldyq. Quranda Maral ishannyń jáne Kenesary hannyń móri bar. Jádigerge jan-jaqty saraptama jasaldy. Otandyq jáne sheteldik ǵalymdar Qurandy muqiiat zerttedi. Qurannyń, rasynda, Maral ishanǵa tiesili bolǵany jáne Kenesary hanǵa berilgeni anyqtaldy.
Kez kelgen órkenietti el óziniń tarihi muralaryna zor qurmetpen qaraidy. Ony qasterlep, murajaiǵa nemese basqa da arnaiy oryndarǵa qoiady. Biz de babalardan miras bolǵan árbir jádigerdi qadirlep, saqtai bilýimiz kerek. Osy Qurandy jaqynda Qazaqstan musylmandarynyń Dini basqarmasyna tabys etemiz. Óitkeni bul – búkil elge ortaq qazyna. Qundy muranyń barsha halqymyz úshin qasterli orynda turǵany abzal. Sondyqtan Qurandy qalpyna keltirip, Qoja Ahmet Iasaýi kesenesine qoiǵan jón dep sanaimyn.
Kezinde Taiqazannyń elge oralýyn jurt jaqsy yrymǵa balaǵan edi. Kóp uzamai Qazaqstan Táýelsiz memleket boldy. Ult azattyǵy úshin kúresken Kenesarynyń qolynda bolǵan Quran kitabynyń elge kelýi de jaqsy yrym dep oilaimyn. Bul oqiǵa Qazaqstannyń jańa dáýiriniń berekeli bastaýy bolsyn dep tileiik.
Osymen, Ulttyq quryltaidyń ekinshi otyrysyn qorytyndylaiyq. Byltyr Ulytaýda, biyl kieli Túrkistanda bas qosyp, eldik máselelerdi talqyladyq. El tarihynda airyqsha orny bar taǵy bir aimaq – Atyraý oblysy. Ondaǵy áigili Saraishyq qalasynda ataqty handarymyz ordasyn tikken. Men Ulttyq quryltaidyń kelesi otyrysyn osy shejireli aimaqta ótkizýdi usynamyn.
Elimizde laiym jaqsylyq kóp bolsyn!
Barshańyzǵa amandyq tileimin!
