فوتو: Akorda.kz
اقوردانىڭ باسپاسٶز قىزمەتٸ مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ «ەدٸلەتتٸ قازاقستان – ادال ازامات» اتتى ەكٸنشٸ وتىرىسىندا سٶيلەگەن سٶزٸن جارييالادى, دەپ حابارلايدى "ۇلت اقپارات".
***
قۇرمەتتٸ قاۋىم!
سٶز باسىندا بٸردەن اتاپ ٶتەيٸن, مەنٸڭشە, ۇلتتىق قۇرىلتاي بۇل – ارقانى كەڭگە سالىپ وتىراتىن جيىن ەمەس. سەن-سالتاناتپەن ٶتكٸزەتٸن توي دا ەمەس. بابالارىمىز ماڭىزدى شەشٸم قابىلدار كەزدە نەمەسە ەلگە قاتەر تٶنگەن سىن ساعاتتا قۇرىلتاي شاقىرعان.
بٷگٸنگٸ قۇرىلتايدىڭ وتىرىسى ەلٸمٸزدەگٸ قايعىلى وقيعادان كەيٸن ٶتٸپ جاتىر. اباي وبلىسىندا الاپات ٶرت شىعىپ, ازاماتتارىمىز قازا تاپتى. تاعى دا قايتالاپ ايتقىم كەلەدٸ: بٸز مۇنداي وقيعادان ساباق الۋىمىز كەرەك, ناقتى شەشٸمدەر قابىلداۋىمىز قاجەت. ەل باسىنا تٷسكەن قيىندىقتار, ەڭ الدىمەن, بٸزدٸڭ بەرەكە-بٸرلٸگٸمٸزدٸ سىنعا سالادى. وسىنداي كٷردەلٸ سەتتەر, ەڭ باستىسى – شىنايى جاناشىرلىق جەنە تەرەڭ جاۋاپكەرشٸلٸك تانىتۋ قاجەت ەكەنٸن ايقىن كٶرسەتەدٸ. مۇنى ٶزدەرٸڭٸز ٶتە جاقسى تٷسٸنٸپ وتىرسىزدار.
ۇلتتىق قۇرىلتاي – حالقىمىزدى ورتاق ماقساتقا ۇيىستىراتىن بٸرەگەي قۇرىلىم. مەن بىلتىر ناۋرىزداعى جولداۋىمدا وسى قۇرىلتايدى شاقىرۋ تۋرالى باستاما كٶتەردٸم. بۇل قادام قوعامدىق ديالوگتى نىعايتا تٷسۋ ٷشٸن جاسالدى. سونداي-اق مۇندا ۇلتتىڭ بولاشاعىنا ىقپال ەتەتٸن ەلدٸك مەسەلەلەر تالقىلانادى.
بٸز قۇرىلتايدىڭ العاشقى وتىرىسىن وسىدان دەل بٸر جىل بۇرىن ۇلت ۇياسى – ۇلىتاۋدا ٶتكٸزدٸك. كٶپتەگەن ماڭىزدى ٸستەر مەملەكەتتٸگٸمٸزدٸڭ نەگٸزٸ قالانعان قاستەرلٸ ٶلكەدەن باستاۋ الدى. وسى يگٸ ٷردٸس بيىل دا جالعاسىن تابۋدا.
بٷگٸنگٸ باسقوسۋ بٷكٸل تٷركٸ حالىقتارى ٷشٸن كيەلٸ شاھاردا ٶتٸپ جاتىر. حالقىمىز ەدەتتە تٷركٸستاندى قازاقتىڭ رۋحاني استاناسى دەيدٸ. دەگەنمەن قالانىڭ مەن-ماڭىزى بۇدان ەلدەقايدا جوعارى.
كيەلٸ شاھار ەلٸمٸزدٸڭ تاريحىندا ايرىقشا رٶل اتقارعان. كٶنە زاماننان بەرٸ ۇلى جٸبەك جولىنىڭ بويىنداعى ٸرٸ قالا بولعان. باۋىرلاس حالىقتاردىڭ بەرٸنە ٸلٸم-بٸلٸم تاراتقان رۋحانييات وشاعى سانالعان. سونداي-اق قازاقتىڭ تاريحىندا ٶشپەس ٸز قالدىرعان كٶپتەگەن تۇلعالارىمىز وسى جەردەن مەڭگٸلٸك مەكەنٸن تاپقان.
شەجٸرەلٸ شاھاردىڭ قابىرعاسىنا قازاقتىڭ جىلناماسى تٷگەل جازىلعان دەۋگە بولادى. شىن مەنٸندە, كيەلٸ تٷركٸستان – ۇلى دالا ٶركەنيەتٸنٸڭ مىزعىماس تەمٸرقازىعى. تٷركٸستان عاسىرلار بويى قازاق حالقىنىڭ ماڭىزدى ساياسي ورتالىعى بولىپ كەلدٸ. قازاق مەملەكەتٸنٸڭ باس قالاسى رەتٸندە تاريحقا التىن ەرٸپپەن جازىلدى. كٶپتەگەن حاندارىمىز وسى جەرگە ورداسىن تٸگٸپ, ۇلان-عايىر دالاعا بيلٸگٸن جٷرگٸزگەن. قارا قىلدى قاق جارعان بيلەرٸمٸز تٷرلٸ داۋ-شارعا تٶرەلٸك ايتقان. ەل-جۇرتىن بەرەكە-بٸرلٸككە شاقىرعان. مۇنىڭ بەرٸ ەلٸمٸزدٸڭ ەرتە زاماننان بەرٸ بٸر ورتالىقتان باسقارىلعان بٸرتۇتاس مەملەكەت بولعانىن كٶرسەتەدٸ. سونداي-اق قازاق مەملەكەتتٸلٸگٸنٸڭ تامىرى تىم تەرەڭدە جاتقانىن بٸلدٸرەدٸ.
ۇلى دالا تٶرٸندە جوشى حان ەۋلەتٸ كەنەسارى حانعا دەيٸن 6 عاسىردان استام ۋاقىت ەل باسقاردى. تٸپتٸ, ەلەم تاريحىندا مۇنداي مىسالدار كٶپ ەمەس.
بٸز قازٸر بابالارىمىز كەڭەس قۇرعان ەيگٸلٸ كٷلتٶبەنٸڭ ٸرگەسٸندە وتىرمىز. ەبٸش كەكٸلباەۆ «قازاق رۋحىنىڭ قاعباسى» دەپ اتاعان ورداباسى وسى جەرگە تيٸپ تۇر. وسىناۋ ەيگٸلٸ تٶبەلەردە حالقىمىزدىڭ يگٸ جاقسىلارى سان رەت باس قوسقان. ۇلت تاعدىرى سىنعا تٷسكەن سەتتەردە بەرٸ اقىلداسىپ, ەلدٸڭ بولاشاعىن ايقىنداعان. قالىڭ جۇرت ساليقالى سٶزگە توقتاپ, ەل باستاعان ەرلەرٸنە كٶش تٸزگٸنٸن ۇستاتقان. بٸر ەل, بٸر حالىق بولىپ, سىرتقى قاتەرگە قارسى تۇرعان. قازاقتىڭ بٸرلٸگٸ مەن تۇتاستىعىنىڭ ورداسى بولعان كيەلٸ تٷركٸستان بولاشاقتا دا وسى مەرتەبەلٸ ميسسيياسىن اتقارا بەرەدٸ. سوندىقتان وسى ايماقتى باسقارىپ وتىرعان باسشىلارعا زور جاۋاپكەرشٸلٸك جٷكتەلەدٸ. قانشا دەۋٸر ٶتسە دە, ۇرپاقتار ساباقتاستىعى ٷزٸلمەيدٸ.
بيىلعى قۇرىلتايدىڭ سيپاتى – ٶزگەشە, مازمۇنى دا – اۋقىمدى. كەشەدەن بەرٸ بٸرنەشە تاقىرىپ بويىنشا جان-جاقتى, قىزۋ تالقىلاۋ بولدى. قۇرىلتايعا قاتىسۋشىلار ٷكٸمەت مٷشەلەرٸمەن پٸكٸر الماستى, ويلارىن ورتاعا سالدى. تىڭ باستامالار كٶتەردٸ. پرەزيدەنت ەكٸمشٸلٸگٸ سونىڭ بەرٸن مۇقييات زەردەلەيدٸ. ورتاق بٸر تۇجىرىمدى ەزٸرلەيدٸ. سالماقتى ۇسىنىستار الداعى جۇمىس كەزٸندە مٸندەتتٸ تٷردە ەسكەرٸلەدٸ.
پٸكٸرتالاسقا بەلسەنە قاتىسقان بارشا ازاماتتارعا ريزاشىلىعىمدى بٸلدٸرەمٸن.
ارداقتى اعايىن!
بٸرٸنشٸ قۇرىلتاي جالپىۇلتتىق رەفەرەندۋمنان كەيٸن شاقىرىلدى. سودان بەرٸ, مٸنە, بٸر جىل ٶتتٸ. بۇل ەدٸلەتتٸ قازاقستاندى قۇرۋ جولىندا ايرىقشا ماڭىزى بار تاريحي كەزەڭ بولدى. بٸز اتا زاڭىمىزعا ەدٸلدٸك رۋحىن سٸڭٸرە وتىرىپ, كونستيتۋتسييالىق رەفورما جاسادىق. بۇل ٶزگەرٸستەر مەملەكەتتٸگٸمٸزدٸڭ تۇعىرىن بەكٸتە تٷستٸ. سونىمەن قاتار ەلٸمٸزدٸڭ ۇزاق مەرزٸمگە ارنالعان دەموكراتييالىق باعدارىن ايقىنداپ بەردٸ.
بيلٸكتٸڭ باستى ينستيتۋتتارى قىسقا مەرزٸم ٸشٸندە مٷلدە باسقاشا سيپاتقا يە بولدى. شەشٸم قابىلداۋ ٷدەرٸسٸنە ازاماتتاردىڭ قاتىسۋ مٷمكٸندٸگٸ ەدەۋٸر كەڭەيدٸ. ادام قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋ جٷيەسٸ نىعايدى. وسىنىڭ بەرٸ ەلٸمٸزدٸڭ ساياسي قۇرىلىمىن ورنىقتى جەنە تيٸمدٸ ەتٸپ قايتا قۇرۋعا سەپتٸگٸن تيگٸزدٸ. بارىنشا ەدٸل, اشىق ەرٸ بەسەكەگە لايىق جٷيە قالىپتاستى.
كەيبٸر ادامدار رەفورمالاردىڭ تابىستى بولارىنا كٷمەنمەن قاراعان ەدٸ. بٸراق بٸزدٸڭ باعدارىمىز ٶزگەرگەن جوق. اۋقىمدى ساياسي جاڭعىرۋ جوسپارىن رەت-رەتٸمەن جٷزەگە اسىردىق. بەرٸمٸز بٸر ەل بولىپ وراسان زور جۇمىس اتقاردىق.
قازاقستان وسىدان 2-3 جىل بۇرىنعى, تٸپتٸ, بٸر جىل بۇرىنعى قالپىنان ايتارلىقتاي ٶزگەردٸ. بٸز از ۋاقىتتا زور سەرپٸلٸس جاسادىق. بۇعان ىنتىماق-بٸرلٸكتٸڭ جەنە سىندارلى قوعامدىق ديالوگتىڭ ارقاسىندا قول جەتكٸزدٸك. قازاقستان – وسى گەوساياسي ايماقتا ساياسي جٷيەسٸن قىسقا مەرزٸم ٸشٸندە تٷبەگەيلٸ ٶزگەرتكەن بٸردەن-بٸر مەملەكەت. تىڭ ٶزگەرٸستەردٸڭ ارقاسىندا ساياسي رەفورمالاردىڭ قازاقستانعا عانا تەن ەرەكشە ٷلگٸسٸ قالىپتاستى. كەلەشەكتە دە ونىڭ مەن-ماڭىزى ارتا بەرمەك. الايدا قولدا بار جەتٸستٸككە توقمەيٸلسٸپ وتىرۋعا بولمايدى. الدا ۇزاق جول, اۋقىمدى جۇمىس بار. جالپى, ەدٸلەتتٸ قازاقستاندى قۇرۋ مينيسترلەر مەن ەكٸمدەردٸڭ عانا مٸندەتٸ ەمەس. وعان بٷكٸل قوعام بولىپ جۇمىلۋىمىز كەرەك.
ال تٷپكٸ ماقساتىمىزعا جەتۋ ٷشٸن ساياسي-ەكونوميكالىق رەفورما جاساۋ جەتكٸلٸكسٸز. ەڭ باستىسى, ەر ازاماتتىڭ سانا-سەزٸمٸ جاڭعىرۋى قاجەت. حالقىمىزدىڭ دٷنيەتانىمى جەنە ٶمٸرلٸك ۇستانىمدارى ٶزگەرۋگە تيٸس. ەيتپەسە, باسقا رەفورمانىڭ بەرٸ بەكەر. بٸر سٶزبەن ايتساق, پيعىل ٶزگەرمەسە, ەشتەڭە دە ٶزگەرمەيدٸ.
بٸز قازٸر حالىقارالىق احۋالدىڭ بۇرىن-سوڭدى بولماعان دەڭگەيدە شيەلەنٸسكەنٸنە كۋە بولىپ وتىرمىز. كەيبٸر ٸرٸ ەلدەر ٶزٸنە قاجەتتٸ كٷن تەرتٸبٸن باسقالارعا تاڭۋعا, ولاردى ٶز تالابىنا يكەمدەۋگە تىرىسۋدا. بٸر-بٸرٸنە مٷلدەم قايشى كەلەتٸن تٷرلٸ يدەيالار مەن ۇستانىمدار قاقتىعىسى بەلەڭ الدى. بۇل قاقتىعىس گەوساياساتتا نەمەسە ەكونوميكادا عانا بولىپ جاتقان جوق. تٸپتٸ, مەدەنيەت پەن رۋحانيياتتى, قۇندىلىقتار جٷيەسٸن, باسقاشا ايتقاندا, يدەولوگييا سالاسىن دا شارپۋدا. مۇنىڭ بەرٸ تۇتاس مەملەكەتتەردٸڭ جەنە حالىقتاردىڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸنە زور كەسٸرٸن تيگٸزۋٸ مٷمكٸن. حالىقارالىق احۋالدىڭ بەتالىسى كٶڭٸل كٶنشٸتپەيدٸ. سوندىقتان قازاقستان رەسپۋبليكاسى بۇرىن-سوڭدى بولماعان دەڭگەيدە بٸرتۇتاس بولۋى كەرەك.
بٸزدٸڭ ەلەمدەگٸ ورنىمىز, ەڭ الدىمەن, ۇلتىمىزدىڭ ساپاسىنا بايلانىستى بولماق. قۋاتتى ەل بولامىز دەسەك, بٸرلەسە وتىرىپ, بٸرقاتار ماڭىزدى ساۋالعا جاۋاپ بەرۋگە تيٸسپٸز.
بٸز بولاشاعى قانداي مەملەكەت قۇرىپ جاتىرمىز? ۇلتىمىز نەنٸ ارماندايدى? قازاقستان ازاماتى قانداي بولۋى كەرەك? ەلٸمٸزدٸڭ باستى تٸرەگٸ نە? ميسسيياسى قانداي? مەن بٷگٸن وسىعان قاتىستى وي-پٸكٸرٸمدٸ ورتاعا سالعىم كەلەدٸ.
بٸز قولعا العان ساياسي-ەكونوميكالىق رەفورمالاردى قوعامداعى تەرەڭ ەلەۋمەتتٸك-مەدەني ٶزگەرٸستەرمەن قاتار ٸسكە اسىرۋىمىز كەرەك. بۇل – ماڭىزدى مٸندەت. بٸز العا ٷزدٸكسٸز قادام باسۋىمىز كەرەك. ەلدٸ دامىتۋعا كەدەرگٸ كەلتٸرەتٸن نەرسەنٸڭ بەرٸنەن ارىلىپ, قۇندىلىقتارىمىزدى نىعايتا تٷسۋٸمٸز قاجەت. سوندا عانا ۇلتتىڭ جاڭا ساپاسىن قالىپتاستىرامىز, سان عاسىرلىق مەملەكەتتٸلٸگٸمٸزدٸڭ تۇعىرىن بەكەمدەيمٸز. ولاي بولماسا, دامۋ كٶشٸنٸڭ سوڭىندا قالىپ, اقىرىندا قۇردىمعا كەتەمٸز.
جالپى, قانداي دا بٸر قۇندىلىقتى جارلىقپەن نەمەسە زاڭمەن ورنىقتىرۋ مٷمكٸن ەمەس. مەن مۇنى ٶتە جاقسى تٷسٸنەمٸن. كەز كەلگەن تۇجىرىمداما نەمەسە دوكترينا قاراپايىم ەرٸ تٷسٸنٸكتٸ بولۋى كەرەك. ەيتپەسە, بەرٸ جاساندى بولىپ شىعادى. ونداي يدەيانى حالىق قابىلدامايدى.
ٶمٸرشەڭ, كەلەشەگٸ زور يدەولوگييالار مەملەكەت پەن قوعامنىڭ ورتاق ٸزدەنٸسٸنٸڭ ارقاسىندا عانا پايدا بولادى. بٸز دەستٷرلٸ قۇندىلىقتارىمىزدى قازٸرگٸ مەدەني ٷردٸستەرمەن ٷيلەستٸرۋٸمٸز كەرەك.
ەلٸمٸزدە وتانشىل, جاسامپاز, باتىل, دارىندى, بٸلٸمدٸ, وزىق ەرٸ ەڭبەكقور جاندار ٶتە كٶپ. مەن وسىنداي ازاماتتاردى كٶرگەندە بولاشاعىمىزدىڭ جارقىن بولارىنا زور سەنٸممەن قارايمىن. تەۋەلسٸز قازاقستاندا رۋحى ازات, كٶزٸ اشىق, كٶكٸرەگٸ وياۋ ۇرپاق ٶسٸپ كەلەدٸ. ولار عىلىم-بٸلٸم, مۋزىكا, كينو, سپورت جەنە باسقا دا سالالاردا تابىسقا جەتٸپ, بٷكٸل ەلەمگە تانىمال بولا باستادى. جاستارىمىز تۋعان جەردٸڭ قايتالانباس ەرەكشەلٸگٸن جەنە تۋعان ەلدٸڭ بٸرەگەي بولمىسىن جەر جٷزٸنە تانىتىپ جٷر. جاس ۇرپاق تاريح تاعىلىمىن جەنە ەلدٸڭ جارقىن بولاشاققا ۇمتىلىسىن بٸر ارناعا توعىستىرىپ جاتىر. وسىلايشا, ولار ۇلتتىڭ رۋحىن جاڭعىرتۋدا. وسى سەرپٸلٸستٸڭ قارقىنىن ساقتاي وتىرىپ, ونى كٷشەيتە تٷسۋ – مەملەكەتتٸڭ مٸندەتٸ. بۇل مٸندەتتٸ ابىرويمەن اتقارساق, قازاقتىڭ رەنەسسانس دەۋٸرٸ, ياعني تٷبەگەيلٸ ٶزگەرٸستەر زامانى كەلەدٸ.
بٸز, اعا بۋىن ٶكٸلدەرٸ, ەڭبەكقورلىق, ٸسكەرلٸك سيياقتى قۇندىلىقتاردى ٶزٸمٸز ٷلگٸ كٶرسەتۋ ارقىلى دەرٸپتەۋٸمٸز كەرەك. جاستارىمىز كٶپ سٶزگە قۇمار, جاعىمپاز, جالقاۋ, ەنجار, ماسىل بولماۋعا تيٸس. ولاردى وسىنداي تەرٸس ەدەتتەردەن قاشىق بولۋعا ٷيرەتۋٸمٸز كەرەك.
بٸزدٸڭ قوعام ٶزگەرٸستٸ بٸرەۋدەن ماداق ەستۋ ٷشٸن ەمەس, ەڭ الدىمەن, ٶزٸ ٷشٸن جاساۋعا تيٸس. مۇنى ەلدٸڭ ەرتەڭٸ, ۇرپاقتىڭ بولاشاعى جارقىن بولۋى ٷشٸن قولعا الۋىمىز كەرەك. اشىعىن ايتساق, بٸز كەيدە ٶز ٶمٸرٸمٸزدەن گٶرٸ جۇرتتىڭ پٸكٸرٸنە كٶبٸرەك مەن بەرەمٸز. تٸپتٸ, بۇل ەدەت قانىمىزعا سٸڭگەن دەۋگە بولادى. ەرينە, قازاقتىڭ قوناقجايلىعى – جاقسى قاسيەت. بٸراق ٷيدٸڭ ٸشٸ-سىرتىن قوناق كەلگەندە عانا رەتكە كەلتٸرۋ دۇرىس ەمەس. تازالىق پەن ۇقىپتىلىق كٷندەلٸكتٸ ٶمٸر سالتىمىزعا اينالۋى قاجەت.
قالالار مەن اۋىلداردىڭ سەۋلەتتٸ, ساياباقتار مەن اۋلانىڭ تازا بولۋى, ەڭ الدىمەن, باسقا بٸرەۋگە ەمەس, ٶزٸمٸزگە كەرەك. جۇرتتىڭ بەرٸ ٶز ٷيٸنٸڭ جايلى ەرٸ ەدەمٸ بولعانىن قالايدى. بۇل – دۇرىس. ازاماتتارىمىز قوعامدىق ورىندار مەن قورشاعان ورتاعا دا دەل سونداي جاناشىر كٶزبەن قاراۋعا تيٸس. قازاقستان – بەرٸمٸزگە ورتاق, ونىڭ قانداي بولاتىنى تەك بٸزگە بايلانىستى. ياعني, بٸز ٸشٸ دە, سىرتى دا بٷتٸن ەل بولۋىمىز كەرەك.
جاقىندا ٸرٸ قالالارىمىزدا سۋ تاپشىلىعى پايدا بولدى, تۇرعىندار نارازىلىعىن بٸلدٸرٸپ جاتىر. بۇل دا – ورىندى. وسى تٷيتكٸل – ەكٸمدەردٸڭ جۇمىسىنداعى ناعىز ولقىلىق. ونى تەز ارادا تٷزەتۋ كەرەك. ەكٸمدەردٸڭ قولىنان كەلمەسە, تيٸستٸ شەشٸمدەردٸ قابىلدايمىن. نەگٸزگٸ ماقسات – تابىستى بولىپ كٶرٸنۋ ەمەس, شىن مەنٸندە تابىستى مەملەكەت بولۋ. بۇل مىزعىماس قاعيدا بولۋعا تيٸس.
ەلٸمٸزدە جاڭا قوعامدىق ەتيكا قالىپتاسۋى كەرەك. وندا ەلدٸڭ بٸرلٸگٸ جەنە تۇراقتىلىعى, ازاماتتاردىڭ ٶزارا تٸلەكتەستٸگٸ, ەدٸلدٸك, زاڭ مەن تەرتٸپ, سەنٸم جەنە جاۋاپكەرشٸلٸك سيياقتى قۇندىلىقتار ٷستەمدٸك قۇرۋى قاجەت.
وتانشىلدىق, ادامگەرشٸلٸك, بٸلٸمپازدىق, ناعىز مامان بولۋ, ٷنەمشٸلدٸك, ەڭبەكقورلىق, ەل مەن جەرگە جاناشىرلىق سيياقتى اسىل قاسيەتتەر بەرٸنەن بيٸك تۇرۋعا تيٸس. وسىنداي ٸزگٸ قاسيەتتٸڭ بەرٸن بويىنا سٸڭٸرگەن جاندى ادال ازامات دەگەن بٸر اۋىز سٶزبەن سيپاتتاۋعا بولادى.
شىن مەنٸندە, بٸز ايتىپ جٷرگەن ەدٸلەتتٸ قازاقستاندى ادال ازاماتتار قۇرادى. بۇل – بٸر-بٸرٸمەن ٶتە تىعىز بايلانىستى ۇعىمدار. وتانعا, وتباسىنا ادالدىق – پاراساتتىلىق پەن ادامگەرشٸلٸكتٸڭ بەلگٸسٸ. ادال ەڭبەك ەتٸپ, ادال تابىس تاپقان ادام جەتٸستٸككە جەتەدٸ, قۇرمەتكە يە بولادى. ۇلى اباي «ادال ەڭبەكپەن مال ٸزدەمەك – ارلى ادامنىڭ ٸسٸ» دەگەن. ال ارلى ادام ەدٸلەتسٸزدٸك جاسامايدى. ەر سالادا ادالدىق باستى ورىندا تۇرسا, ەدٸل قوعام ورنايدى. جەمقورلىققا جول بەرٸلمەيدٸ, ەل مٷددەسٸنە ساي شەشٸم قابىلدانادى. بٸر سٶزبەن ايتساق, قوعامداعى ٸزگٸلٸكتٸڭ بەرٸ ادالدىقتان باستاۋ الادى. ەندەشە, ەدٸلەتتٸ قازاقستان جەنە ادال ازامات ۇعىمدارى ەل تٸرەگٸ بولاتىن ەگٸز قۇندىلىق رەتٸندە ەردايىم قاتار تۇرۋعا تيٸس.
ەدٸلەتتٸ قازاقستاندى قۇرۋ ٷشٸن ەربٸر وتانداسىمىز ادال ازامات بولۋعا ۇمتىلۋى قاجەت. سونىمەن بٸرگە جاس ۇرپاقتى ادال ازامات ەتٸپ تەربيەلەۋٸمٸز كەرەك. ۇلتتىق بٸرەگەيلٸگٸمٸزدٸ نىعايتىپ, ەلٸمٸزدٸڭ جاڭا قۇندىلىقتارىن ورنىقتىرۋ ٷشٸن جٷيەلٸ جۇمىس جاسالۋعا تيٸس. ەندٸ وسى جۇمىستىڭ ناقتى باعىتتارىنا توقتالايىن.
بٸرٸنشٸ. مەملەكەتتٸك نىشانداردى جەتٸلدٸرۋ قاجەت.
قازٸر كەز كەلگەن ەلدٸڭ ىقپالدى بولۋىنا ۇلتتىق برەندتٸڭ ەسەرٸ مول. سوندىقتان ونىڭ تانىمالدىعىن ارتتىرا تٷسۋ كەرەك. ول ٷشٸن بٸرىڭعاي ديزاين-كودتى, ورتاق ستاندارتتى ساقتاۋ ٶتە ماڭىزدى. نىشاندارىمىز بٸرەگەي ۇلتتىق كودىمىزدى ناقتى ەرٸ ايقىن كٶرسەتۋٸ كەرەك.
مەن جاقىندا اسسامبلەيا سەسسيياسىندا ەلٸمٸزدٸڭ گەرالديكا بەلگٸلەرٸن جەتٸلدٸرۋ قاجەتتٸگٸ تۋرالى ايتتىم. الدىمەن ايماقتاردىڭ جەنە قالالاردىڭ تاڭباسىن بٸرىڭعاي ٷلگٸگە كەلتٸرۋ كەرەك دەپ سانايمىن. قازٸر ولاردىڭ كٶبٸنٸڭ مازمۇنى جەنە پٸشٸنٸ ەركەلكٸ. سوعان بايلانىستى قوعامدا جيٸ سىن دا ايتىلادى. بۇل سالاعا مۇقييات تالداۋ جاساپ, ورتاق ۇستانىمدار ەزٸرلەۋ قاجەت. ايماقتىق نىشانداردى ەزٸرلەۋ جەنە بەكٸتۋ تەرتٸبٸن بارلىق ٶڭٸرگە بٸردەي ەتٸپ, رەتكە كەلتٸرگەن جٶن.
ەندٸ مەملەكەتتٸك ناگرادالار مەسەلەسٸنە جەكە توقتالعىم كەلەدٸ. بۇل سالانىڭ قالىپتاسقان ٶزٸندٸك دەستٷرٸ بار. ەلٸمٸزدە كٷندەلٸكتٸ قاجىرلى ەڭبەگٸمەن مەملەكەتٸمٸزدٸ ٶركەندەتۋگە جەنە ازاماتتاردىڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸن قامتاماسىز ەتۋگە مول ٷلەس قوسىپ جٷرگەن جاندار از ەمەس. ولاردىڭ قاتارىندا مۇعالٸم, دەرٸگەر, عالىم, كەسٸپكەر, تەرتٸپ ساقشىسى, ەسكەري قىزمەتشٸ, قۇتقارۋشى جەنە باسقا دا ماماندىق يەلەرٸ بار. قوعامعا ٷلگٸ بولاتىن وسىنداي جاسامپاز ەرٸ وتانشىل جانداردى مەملەكەت ەردايىم قولداۋعا تيٸس. مەن ٶزٸم بۇل مەسەلەگە ايرىقشا مەن بەرەمٸن. سول سەبەپتٸ ەربٸر وردەن-مەدالدٸڭ تەرەڭ ماعىنالى ەرٸ ەرەكشە بولۋى, جۇرت كٶڭٸلٸنەن شىعاتىنداي بولۋى ٶتە ماڭىزدى. سول ٷشٸن مەملەكەتتٸك ماراپاتتار جٷيەسٸن حالىقتىڭ جانىنا جاقىن ەرٸ تٷسٸنٸكتٸ ەتٸپ جاساۋ قاجەت.
جۋىردا بٸز مەملەكەتتٸك سىيلىقتارعا حالقىمىزدىڭ بٸرتۋار پەرزەنتتەرٸنٸڭ ەسٸمٸن بەردٸك. ەل-فارابي, اباي, احمەت بايتۇرسىنۇلى اتىنداعى سىيلىقتار بار. مۇنداي ۇستانىم ۇلى تۇلعالارىمىزدىڭ ەسٸمٸن ەل جادىندا ساقتاۋ ٷشٸن قاجەت. سول ارقىلى بٸز ولاردىڭ وزىق ويلارى مەن ٶنەگەلٸ ٸستەرٸن دەرٸپتەيمٸز.
شىن مەنٸندە, ۇلتتىق يدەولوگييا وسىنداي ماڭىزدى شەشٸمدەر ارقىلى قالىپتاسادى. بٸز مەملەكەتتٸك ناگرادالار جٷيەسٸن دە وسى تەسٸلمەن ٶزگەرتۋٸمٸز كەرەك. كٶپتەگەن مەملەكەتتٸڭ وردەن-مەدالدارىنا كٶرنەكتٸ تۇلعالاردىڭ ەسٸمٸ بەرٸلگەن. مۇنداي قادامدار وتانشىلدىق رۋحتى اسقاقتاتۋ ٷشٸن قاجەت. سونداي-اق تاريحتا ٶشپەس ٸز قالدىرعان ەيگٸلٸ ادامداردىڭ ەسٸمٸن ۇرپاق ساناسىنا سٸڭٸرۋ ٷشٸن كەرەك. مەملەكەتتٸك ناگرادالار جٷيەسٸن جەتٸلدٸرۋ كەزٸندە بۇل تەجٸريبەنٸ بايىپپەن پايدالانعان جٶن.
قولدانىستاعى كەيبٸر وردەندەردٸ حالقىمىزدىڭ بٸرتۋار پەرزەنتتەرٸنٸڭ ەسٸمٸمەن اتاۋ مەسەلەسٸن ويلاستىرۋ قاجەت. مىسالى, بەيبارىس سۇلتان جەنە باسقا دا تاريحي تۇلعالار اتىنداعى وردەننٸڭ يەگەرٸ اتانۋ كٸم-كٸمگە دە زور مەرتەبە بولار ەدٸ.
مەن بۇعان دەيٸن «ەل بٸرلٸگٸ» اتتى جاڭا مەملەكەتتٸك ناگرادا ەزٸرلەپ, بەكٸتۋدٸ تاپسىردىم. الداعى رەسپۋبليكا كٷنٸندە بۇل ماراپات العاش رەت تاپسىرىلادى. كەلەسٸ جىلعى رەسپۋبليكا كٷنٸندە تاريحي تۇلعالاردىڭ اتىمەن اتالعان وردەندەردٸ تابىستايمىز. جىل سوڭىنا دەيٸن وسى مەسەلەنٸ مۇقييات ساراپتاپ, ناقتى ۇسىنىس ەنگٸزۋ قاجەت. پرەزيدەنت ەكٸمشٸلٸگٸ بۇل جۇمىستى قۇزىرلى مەملەكەتتٸك ورگاندارمەن, عالىمدارمەن جەنە ساراپشىلارمەن بٸرگە اتقارادى.
ەكٸنشٸ. ۇلتىمىزدىڭ تاريحي سانا-سەزٸمٸن جاڭعىرتۋ ٶتە ماڭىزدى.
دامىعان مەملەكەتتٸڭ بەرٸ تولىق زەرتتەلگەن تٶل شەجٸرەسٸن دەرٸپتەۋگە ايرىقشا مەن بەرەدٸ. بۇل ٸستە ەل تاريحىنىڭ كٶپ تومدىق جيناعى باستى رٶل اتقارادى. قازاقستان تاريحىنىڭ جاڭا عىلىمي ۇستانىمدارعا ساي ەزٸرلەنگەن كٶپ تومدىق جيناعى ەلٸ كٷنگە دەيٸن جارىققا شىققان جوق. ٶكٸنٸشكە قاراي, ستراتەگييالىق ماڭىزى بار وسى مەسەلە تەۋەلسٸزدٸك جىلدارىندا تولىق شەشٸمٸن تاپپادى. سوندىقتان مەن «تەۋەلسٸزدٸك بەرٸنەن قىمبات» اتتى ماقالامدا وسىعان ارنايى توقتالدىم. قازاقستاننىڭ اكادەمييالىق ٷلگٸدەگٸ جاڭا تاريحىن جازۋ تۋرالى باستاما كٶتەردٸم. بۇل جۇمىسقا ەلٸمٸزدٸڭ جەنە شەتەلدٸڭ بٸر توپ عالىمدارى جۇمىلا كٸرٸستٸ. ەجەلگٸ زاماننان بٷگٸنگە دەيٸنگٸ ارالىقتى قامتيتىن جەتٸ تومدىق جيناقتى ەزٸرلەۋ ٷشٸن بٸراز شارۋا اتقارىلدى. جينالعان ماتەريالعا ەندٸ ستيليستيكالىق جەنە عىلىمي رەداكتسييا جاسالۋى كەرەك. سونداي-اق جيناقتى بٸرىڭعاي ٷلگٸدە بەزەندٸرگەن جٶن.
ەڭبەكتە وسىعان دەيٸن جٸبەرٸلگەن تۇجىرىمدامالىق قاتەلٸكتەر مەن كەمشٸلٸكتەر قايتالانباۋى قاجەت. وعان سوڭعى كەزدە اشىلعان تاريحي جاڭالىقتار تٷگەل ەنگٸزٸلۋٸ كەرەك. قاراما-قايشى مەلٸمەتتەر بولماۋعا تيٸس. قازاقستان اۋماعىندا ٶتكەن تاريحي وقيعالاردىڭ ەلەمدٸك ٷدەرٸستەرمەن تىعىز بايلانىستا سيپاتتالۋى ماڭىزدى. بٸر سٶزبەن ايتساق, جەتٸ تومدىق ەڭبەكتە ەلٸمٸزدٸڭ شىنايى شەجٸرەسٸ تولىعىمەن جازىلۋى قاجەت. كٶپتومدىقتىڭ تٸلٸ – جەڭٸل, مەتٸنٸ – كەز كەلگەن جاستاعى وقىرمانعا تٷسٸنٸكتٸ بولۋى كەرەك. بۇل – اسا ماڭىزدى مەسەلە.
قازاقستان تاريحىنىڭ كٶپتومدىق جيناعىن كەلەسٸ جىلدىڭ ورتاسىنا دەيٸن ەزٸرلەۋدٸ تاپسىرامىن. سودان سوڭ ول عىلىمي ورتادا كەڭٸنەن تالقىلانۋى كەرەك. بۇل ەڭبەك ۇلتتىڭ تاريحي سانا-سەزٸمٸن جاڭعىرتۋعا, مەملەكەتتٸلٸگٸمٸزدٸ نىعايتۋعا زور ٷلەس قوسارى سٶزسٸز.
بٸز سان عاسىرلىق تاريحىمىزدى ماقتان ەتەمٸز. تامىرى تەرەڭ تٶل شەجٸرەمٸز – حالقىمىزدىڭ مەدەني كودىنىڭ ٶزەگٸ. ونى جان-جاقتى زەرتتەپ, وي ەلەگٸنەن ٶتكٸزۋگە جەنە بارىنشا دەرٸپتەۋگە قاجەتتٸ جاعداي جاساۋىمىز كەرەك. بۇل – مەملەكەتتٸڭ نەگٸزگٸ مٸندەتٸنٸڭ بٸرٸ.
تاريحي تانىمدى كەڭەيتۋگە زور ٷلەس قوساتىن تاعى بٸر ماڭىزدى سالا – ارحەولوگييا. الماتىداعى ارحەولوگييا ينستيتۋتى – ەلٸمٸزدٸڭ بٸرەگەي تاريحي مۇراسىن جٷيەلٸ زەرتتەۋمەن اينالىساتىن باستى عىلىمي مەكەمە. ٶكٸنٸشكە قاراي, ونىڭ قازٸرگٸ جاعدايى مٷشكٸل. مەكەمەنٸ جاڭعىرتىپ, ونىڭ جۇمىسىنا تىڭ سەرپٸن بەرۋ ٷشٸن ينستيتۋتقا بارىنشا جاعداي جاساۋ قاجەت. ونى تيٸستٸ رەسۋرستارمەن قامتاماسىز ەتۋ كەرەك. ينستيتۋت جانىنان تاريحي جەدٸگەرلەردٸڭ ارنايى قورىن جاساقتاعان جٶن. مۇنداي تەجٸريبە ەلەم ەلدەرٸندە كەڭٸنەن تارالعان.
سونداي-اق تٶل تاريحىمىزدا ەرەكشە ورنى بار تۇلعالاردىڭ بٸرىڭعاي تٸزٸمٸن ەزٸرلەۋ قاجەت. بۇل تٸزٸم ەلٸمٸزدٸڭ ٸشٸندە جەنە شەتەلدە جالپىۇلتتىق بٸرەگەيلٸگٸمٸزدٸ ايشىقتايتىن باستى ۇستىنعا اينالماق.
ونوماستيكا سالاسى تاريحي سانا-سەزٸمدٸ جاڭعىرتۋدىڭ ماڭىزدى يدەولوگييالىق قۇرالى ەكەنٸ بەلگٸلٸ. كەيبٸر ادامداردىڭ قالاۋىمەن جالعان ٶمٸربايانى ەدەيٸ قولدان جازىلعان كەڭەس دەۋٸرٸنٸڭ قايراتكەرلەرٸ بار. ونداي جاساندى تۇلعالاردىڭ ەسٸمٸن تٷرلٸ نىساندارعا بەرۋدٸ دوعارۋ قاجەت. جالپى, ونوماستيكا سالاسىن تەرتٸپكە كەلتٸرگەن جٶن. بۇل شارۋا كەشەندٸ جەنە دەيەكتٸ تٷردە بٸر ورتالىقتان اتقارىلۋعا تيٸس. ونوماستيكا بۇل – اتا-بابالارىمىزعا بايلانىستى يا بەلگٸلٸ تۇلعالاردىڭ تۋىسقاندارىنىڭ ٸسٸ ەمەس. بۇل – مەملەكەتتٸڭ شارۋاسى. وسى سالاداعى بارلىق رەسٸمدەردٸ ٸس جٷزٸندە رەتتەۋ ماڭىزدى. وندا ايماقتاردىڭ ەرەكشەلٸگٸمەن قاتار, جالپىۇلتتىق باسىمدىقتار دا ەسكەرٸلۋٸ كەرەك.
ٷشٸنشٸ. بٸز مەدەني مۇرامىزدى جان-جاقتى دەرٸپتەۋٸمٸز قاجەت.
ەلٸمٸزدٸ جاڭعىرتۋ ٷشٸن «جۇمساق كٷشتٸڭ» مٷمكٸندٸكتەرٸن تيٸمدٸ پايدالانعان جٶن. سىرتقى ٸستەر مينيسترلٸگٸ جانىنداعى «كazAID» حالىقارالىق دامۋ اگەنتتٸگٸ وسى جۇمىسقا ۇيىتقى بولۋعا تيٸس. كٶپتەگەن مەملەكەتتە مۇنداي ۇيىمدار ۇلتتىق برەندتٸ, تاريحتى جەنە مەدەنيەتتٸ ناسيحاتتايدى. سول ارقىلى مەملەكەتتٸڭ جاعىمدى يميدجٸن قالىپتاستىرۋعا ىقپال ەتەدٸ. سىرتقى ساياسي باستامالاردى جٷزەگە اسىرۋعا قولايلى جاعداي جاسايدى. كەسٸپكەرلەردٸڭ ەلەمدەگٸ بەدەلٸن ارتتىرۋعا كٶمەكتەسەدٸ.
جاڭا عانا مەجٸلٸس دەپۋتاتى جۇلدىز سٷلەيمەنوۆا ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى دەرٸپتەيتٸن كەسٸپكەرلەردٸ قولداۋ قاجەتتٸگٸن اتاپ ٶتتٸ. بۇل دا – ٶتە ورىندى باستاما.
شىن مەنٸندە, قازاقتىڭ مەدەنيەتٸ سان تٷرلٸ سالانى قامتيدى. حالقىمىزدىڭ اتا-بابادان ميراس بولعان مول مۇراسى بار. ونى زامان تالابىنا ساي جاڭعىرتىپ, جەر جٷزٸنە ناسيحاتتاۋ كەرەك.
مىسالى, ٶزٸمٸز ٸرگەسٸندە وتىرعان قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسٸ باي تاريحىمىزدىڭ سيمۆولى سانالادى. ونىڭ ۇلت رۋحانيياتىنداعى ورنى ەرەكشە ەكەنٸن بٸلەسٸزدەر. وسى كەسەنەگە ۇلتتىق مەدەني-تاريحي ەسكەرتكٸش مەرتەبەسٸن بەرۋ تۋرالى ۇسىنىس ەنگٸزٸلگەن. مەن مۇنى قولدايمىن.
تٷركٸستاندى ياساۋيسٸز ەلەستەتۋ مٷمكٸن ەمەس. ەيگٸلٸ عۇلاما تۇتاس تٷركٸ دٷنيەسٸندە يسلام دٸنٸنٸڭ ورنىعۋىنا زور ٷلەس قوستى. ياساۋيدەن باستاۋ الاتىن قازاق جەرٸندەگٸ رۋحاني ساباقتاستىق قازٸرگە دەيٸن ٷزدٸكسٸز جالعاسىپ كەلەدٸ. بيىل قوجا احمەت ياساۋيدٸڭ تۋعانىنا 930 جىل تولىپ وتىر. وسى ورايدا عۇلامانىڭ ەڭبەكتەرٸن جان-جاقتى زەرتتەپ, دەرٸپتەۋ ماڭىزدى. «ياساۋيتانۋ» عىلىمي ورتالىعىن نەمەسە ينستيتۋتىن قۇرۋ مەسەلەسٸن ويلاستىرۋعا بولادى.
ەلٸمٸزدە رۋحاني قۇندىلىعى جوعارى ٶزگە دە دٷنيەلەرٸمٸز جەتكٸلٸكتٸ. ونىڭ ٸشٸندە ادامزاتتىڭ اسىل قازىناسى اتانۋعا ەبدەن لايىق مۇرالارىمىز بار. قازٸر بٸرنەشە نىساندى ترانسۇلتتىق اتالىمدار بويىنشا يۋنەسكو تٸزٸمٸنە ەنگٸزۋ ٷشٸن ٶتٸنٸش بەرٸلدٸ. بۇل شارۋا كٶرشٸ ەلدەرمەن بٸرلەسٸپ اتقارىلىپ جاتىر.
جاقىندا يۋنەسكو-نىڭ باس ديرەكتورى ودرە ازۋلە حانىم مەنٸڭ شاقىرۋىممەن قازاقستاندا بولدى. ول تٷركٸستانعا ەدەيٸ ات باسىن بۇردى. بۇل – بەدەلدٸ حالىقارالىق ۇيىم باسشىسىنىڭ سوڭعى 10 جىلدا ەلٸمٸزگە جاساعان العاشقى ساپارى. مەن ازۋلە حانىممەن ارنايى كەزدەستٸم. ول ماعان بۋراباي, مارقاكٶل قورىقتارى جەنە «ورتەكە» ٶنەرٸ يۋنەسكو تٸزٸمٸنە ەنگٸزٸلگەنٸن راستايتىن قۇجاتتى تابىستادى. مۇنىڭ بەرٸ قازاقستاننىڭ تابيعي جەنە مەدەني مۇراسىن ەلەمگە تانىتۋعا سەپتٸگٸن تيگٸزەرٸ سٶزسٸز. بٸرەگەي سالت-دەستٷرٸمٸزدٸ ماتەريالدىق ەمەس مۇرالار تٸزٸمٸنە قوسۋعا قاتىستى جۇمىستى جالعاستىرۋ قاجەت.
ەلٸمٸزدە ۇلتتىق كودىمىزبەن بارىنشا ٷيلەسٸم تاپقان تٷرلٸ مەدەنيەتتەر توعىسقان. بٸز تٶل تاريحىمىزعا كٶپتەگەن حالىقتاردىڭ كٶرنەكتٸ تۇلعالارىنىڭ ەسٸمٸ جازىلعانىن ماقتان تۇتامىز. مىسالى, قازاقستاندا الەكساندر پۋشكين, تاراس شەۆچەنكو, فەدور دوستوەۆسكيي, ميحايل شولوحوۆ سىندى ەلەمگە ەيگٸلٸ اقىن-جازۋشىلاردىڭ مۇراجايلارى بار. سان قىرلى ۇلتتىق مەدەنيەتٸمٸزدٸ ايشىقتايتىن وسىنداي مول مۇرانى ساقتاپ, زەردەلەۋ قاجەت.
قازاقتىڭ تاعى بٸر ەرەكشەلٸگٸ – كٶنە دەۋٸردەن بەرٸ كەلە جاتقان ٶمٸر سالتى. ٶزگە ەلدەر بٸزدٸ كٶشپەندٸلەردٸڭ ۇرپاعى رەتٸندە بٸلەدٸ. بۇل دا – حالقىمىزدىڭ باستى برەندٸنٸڭ بٸرٸ. كەلەسٸ جىلى مەنٸڭ شاقىرۋىممەن قازاقستاندا V دٷنيەجٷزٸلٸك كٶشپەندٸلەر ويىندارى ٶتەدٸ. بۇل قادام ۇلتتىق سپورتتى دامىتا تٷسۋگە زور مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. سوندىقتان بايراقتى بەسەكەنٸ جوعارى دەڭگەيدە ٶتكٸزۋٸمٸز كەرەك.
تٶرتٸنشٸ. ٶسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ تەربيەسٸ – ٶتە ماڭىزدى مەسەلە.
بٸز ۇلتتىق بٸرەگەيلٸگٸمٸزدٸ نىعايتۋىمىز قاجەت. جالپى, دٷنيە جٷزٸندەگٸ ەر ۇلت – بٸرەگەي. مۇنى دۇرىس تٷسٸنۋٸمٸز كەرەك. ۇلتىمىزدىڭ بٸرەگەيلٸگٸ بۇل – ونىڭ تابىستى بولۋى دەگەن سٶز. تابىسقا جەتۋ ٷشٸن جوسپارىمىز قول جەتپەس قييالعا نە بولماسا جالاڭ سٶزگە ەمەس, ناقتى ٸسكە نەگٸزدەلۋٸ كەرەك. سوندا عانا ونىڭ بەرٸ جۇرتقا تٷسٸنٸكتٸ, انىق بولادى. ياعني, «قايتسەك تابىستى ەلگە اينالامىز?» دەگەن سۇراقتىڭ جاۋابى ايقىن بولۋعا تيٸس.
ادال ازاماتقا تەن قاسيەتتەر ەربٸر جاستىڭ بويىنان تابىلۋى كەرەك. ۇلتتىڭ جاڭا بولمىسى بٸلٸم, عىلىم جەنە مەدەنيەت سالاسىن دامىتۋ ارقىلى قالىپتاسادى. وسى ٷش باعىتتى رۋحاني دامۋ سالاسىنداعى جۇمىستىڭ مىزعىماس ٷشتاعانى دەۋگە بولادى.
بٸز ۇرپاق تەربيەسٸنە باسا مەن بەرٸپ, جاستاردى جاقسىلىققا جەتەلەۋٸمٸز كەرەك. بٷگٸنگٸ ينتەرنەت دەۋٸرٸندە بۇل وڭاي شارۋا ەمەس. اشىعىن ايتساق, قازٸر جاس ۇرپاق ەلەۋمەتتٸك جەلٸ ارقىلى تەربيە الىپ جاتىر. بالانى دۇرىس باعىتقا بۇرىپ, جول كٶرسەتٸپ وتىرماساق, بۇل – ٶتە قاۋٸپتٸ ٷردٸس. عالامتور ارقىلى جات دٸني اعىمداردىڭ قۇرىعىنا تٷسكەن جاستار دا بار. ۇرپاقتىڭ بويىندا جامان ەدەت بولسا, بۇل – ەڭ الدىمەن, ٷلكەندەردٸڭ كٸنەسٸ.
بٸز جاستاردى جاھاندانۋدىڭ قاتەرلٸ ىقپالىنان بارىنشا ساقتاۋعا مٸندەتتٸمٸز. ۇرپاق تەربيەسٸنە ىقپال ەتەتٸن شارالارعا باسا مەن بەرۋٸمٸز كەرەك. بۇل سالادا كەمشٸلٸكتەر كٶپ ەكەنٸ جاسىرىن ەمەس. مەكتەپتەگٸ تەربيە جۇمىسى اقساپ تۇر. سوڭعى كەزدە وقۋشىلاردىڭ بٸر-بٸرٸنە قىسىم, زورلىق-زومبىلىق, ەلٸمجەتتٸك كٶرسەتۋٸ جيٸ بولىپ كەتتٸ. ونى, تٸپتٸ, بەينەتاسپاعا تٷسٸرٸپ, ەلەۋمەتتٸك جەلٸگە سالۋ «سەنگە» اينالدى. كەيدە بالالاردىڭ قاتىگەزدٸگٸ جان تٷرشٸكتٸرەدٸ.
وتباسىنداعى زورلىق-زومبىلىق قوعامداعى تاعى بٸر كەلەڭسٸز جەنە ٶزەكتٸ مەسەلە بولىپ تۇر. مۇنداي زاڭسىز ەرەكەت جاساعاندار مٸندەتتٸ تٷردە زاڭ اياسىندا تيٸستٸ جازاسىن الۋى كەرەك. ەلٸمٸزدٸڭ بولاشاعى وتباسىندا قالىپتاسادى. ال وتباسى باقىتتى بولسا, ەلٸمٸزدٸڭ كەلەشەگٸ دە جارقىن بولادى.
شىعىستىڭ ۇلى عۇلاماسى ەل-فارابي تەربيەسٸز بەرٸلگەن بٸلٸم – ادامزاتتىڭ قاس جاۋى ەكەنٸن ايتقان. بالا تەربيەسٸ – ەڭ الدىمەن, اتا-انانىڭ مٸندەتٸ. الايدا كەيدە اتا-انالار دۇرىس تەربيە بەرۋدٸڭ ورنىنا ٶزدەرٸ جاعىمسىز ٷلگٸ كٶرسەتەدٸ. بالالاردىڭ تەرتٸبٸنە بەيتاراپ, سەلقوس قارايدى, تٸپتٸ, جاۋاپكەرشٸلٸكتٸڭ بەرٸن مەكتەپكە, مۇعالٸمدەرگە جٷكتەيدٸ.
مەملەكەتتٸڭ ەڭ باستى بايلىعى – ادام, ياعني ازاماتتار. بۇل – انىق نەرسە. دەسەك تە, اتا-انالار بالانى, ەڭ الدىمەن, مەملەكەت, ٷكٸمەت نە قوعام ٷشٸن ەمەس, ٶزٸ ٷشٸن دٷنيەگە ەكەلەدٸ. ەربٸر اتا-انا سانالى ۇرپاق ٶسٸرۋگە باسا مەن بەرۋگە تيٸس.
سول سيياقتى مەكتەپ تە – بٸلٸمنٸڭ عانا ەمەس, تەلٸم-تەربيەنٸڭ ورداسى. بالانىڭ بويىنا بٸلٸممەن قاتار ادامگەرشٸلٸك قۇندىلىقتاردى سٸڭٸرۋ – ۇستازدىڭ مٸندەتٸ. وسىعان وراي بالاباقشاداعى جەنە مەكتەپتەگٸ تەربيە ٸسٸنە بەرٸمٸز قوعام بولىپ مەن بەرۋٸمٸز كەرەك, سونداي-اق بەلسەنە اتسالىسۋىمىز قاجەت.
بالالار اراسىندا جالپىادامزاتتىق جەنە ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى دەرٸپتەگەن ابزال. وقۋشىلار مەكتەپ بٸتٸرگەندە, ەڭ الدىمەن, ادال ازامات بولىپ شىعۋى كەرەك. وتانشىلدىق جەنە مەملەكەتشٸلدٸك قاسيەت ەر بالانىڭ بويىنان تابىلۋى قاجەت. بالالار مەن جاسٶسپٸرٸمدەردٸ تەربيەلەيتٸن پاتريوتتىق ۇيىمداردىڭ جۇمىسىن جانداندىرعان جٶن.
وتانعا دەگەن سٷيٸسپەنشٸلٸك بۇل – ٷلكەن جيىنداردا ۇران تاستاۋ نەمەسە تەك ەن شىرقاۋ ەمەس. وتانشىلدىق بۇل – شىنايى پاتريوتتىق سەزٸم. تۇراتىن ٷيٸڭدٸ, اۋلاڭدى, قالاڭدى تازا ۇستاۋ, قوعامدىق ورىنداردى بٷلدٸرمەۋ, ۇقىپتى بولۋ, ياعني ەر جەرگە قوقىس لاقتىرماۋ, تٷكٸرمەۋ دەگەن سٶز. ٶكٸنٸشكە قاراي, قازٸرگٸ تاڭدا ەلوردامىزدىڭ ٶزٸندە ازاماتتارىمىز قورشاعان ورتاعا بەيقام قاراپ, ەسٸرەسە, جاز كەزٸندە ساياباقتاردى قوقىسقا تولتىرىپ كەتٸپ جاتادى. مۇنى جاساپ جاتقان بٶتەن بٸرەۋ ەمەس, ٶز ازاماتتارىمىز. استاناعا كەلگەن شەتەلدٸكتەر, كٶپتەگەن قوناقتار سونىڭ بەرٸن كٶرەدٸ, تاڭعالادى. ەرينە, بۇل – ۇيات نەرسە. ٶيتكەنٸ ٶز وتانىن شىن سٷيەتٸن ادام ونىڭ تابيعاتىن قورعايدى, ەر گٷلٸنە, ەر اعاشىنا جاناشىرلىقپەن قارايدى, بٸر سٶزبەن ايتقاندا, ناعىز پاتريوت ەكەنٸن ناقتى ٸس-ەرەكەتٸمەن كٶرسەتەدٸ.
مەن ەرٸكتٸلەر تۋرالى ٷنەمٸ ايتىپ جٷرمٸن. سەبەبٸ ەرٸكتٸلەر – ەڭ الدىمەن, پاتريوت جاندار. ولار ەلٸمٸزدٸڭ دامۋىنا, ونىڭ كەلبەتٸن جاقسارتۋعا زور ٷلەس قوسىپ جاتىر. بٸز بٷكٸل قوعام بولىپ ەرٸكتٸلەردٸ قولداۋىمىز كەرەك, ولاردىڭ ەڭبەگٸن باعالاپ, ماراپاتتاپ وتىرۋ قاجەت.
سونىمەن بٸرگە بالالارعا ەكولوگييالىق تەربيە بەرۋ ماڭىزدى. ولاردى تابيعاتقا جاناشىرلىقپەن قاراۋعا ٷيرەتكەن جٶن. مەدەني مۇرالارىمىزدى تانىپ-بٸلۋگە, قورعاۋعا داعدىلاندىرۋ كەرەك.
وقۋشىلار تەاترعا, مۇراجايعا جەنە تاريحي ورىندارعا جيٸ بارىپ, رۋحاني جاعىنان دامۋى قاجەت. مۇنداي شارۋا بٷكٸل ەلٸمٸز بويىنشا تۇراقتى تٷردە جٷرگٸزٸلۋگە تيٸس. وقۋ-اعارتۋ مينيسترلٸگٸ مەن مەدەنيەت جەنە سپورت مينيسترلٸگٸ وسى مەسەلەمەن بٸرلەسٸپ شۇعىلدانۋى كەرەك.
مەن ۇرپاقتى ەڭبەكقورلىققا, بيزنەس جٷرگٸزۋ شەبەرلٸگٸنە باۋلۋ مەسەلەسٸ جٶنٸندە ٷنەمٸ ايتىپ جٷرمٸن. مەسەلەن, كەيبٸر كٶرشٸ ەلدەردٸڭ جاستارى شەتەلدەرگە بارىپ, بەلسەندٸ تٷردە كەسٸپپەن اينالىسادى, دٷكەن اشادى, ۇلتتىق تاعامدارىن دەرٸپتەيدٸ, قىسقاسى, نەپاقاسىن تابادى. وسىنداي ەرەكەتتەردەن بٸزدٸڭ جاستارىمىز دا ٷلگٸ السا, جامان بولمايدى. ەرينە, بۇل – ەلدەن كەتٸپ, ەڭبەك ەت دەگەن سٶز ەمەس, بۇل – ەڭ باستىسى, ەڭبەكتٸڭ جاقسى-جامانى جوق دەگەن سٶز. ەر مەسەلەنٸ ەبدەن ساياسيلاندىرىپ, بوس سٶز قۋماي, قول قۋسىرىپ قاراپ وتىرا بەرمەي, ناقتى جۇمىسپەن, قاراجات ەكەلەتٸن زاڭدى ٸسپەن شۇعىلدانۋ كەرەك دەگەن سٶز.
مەن بىلتىرعى قۇرىلتايدا ۇرپاقتى ەڭبەككە باۋلۋعا قاتىستى بٸرقاتار تاپسىرما بەردٸم. سونىڭ نەگٸزٸندە مەكتەپتەرگە ەڭبەك ساباعى قايتارىلدى. وسى باعىتتاعى جۇمىستى ودان ەرٸ جالعاستىرۋىمىز كەرەك. سونداي-اق بٸز ەل بولىپ قاراپايىم ەڭبەك ادامىن قادٸرلەي بٸلۋٸمٸز قاجەت. قاجەتسٸز ماماندىق بولمايدى, بٸلٸكسٸز مامان بولادى. ەرٸنبەي ەڭبەك ەتكەن جان ٶز ٸسٸنٸڭ مايتالمانى اتانادى. ال كەسٸبٸن تولىق مەڭگەرگەن ادام قاشاندا سۇرانىسقا يە بولادى.
بٸز ەڭبەك ادامىنىڭ مەرتەبەسٸن كٶتەرۋگە باسا مەن بەرەمٸز. ەلٸمٸزدە تٷرلٸ سالانىڭ كەسٸبي مەرەكەسٸ بار. كٶبٸنەسە مۇنداي مەيرامدار نازاردان تىس قالىپ جاتادى. مەنٸڭ ويىمشا, «ەڭبەك كٷنٸنە» وراي ەڭ ٷزدٸك مامانداردى مەملەكەتتٸك دەڭگەيدە ۇلىقتاعان جٶن. بۇل قادام قوعامدا ەڭبەك كۋلتٸن ورنىقتىرۋعا جول اشادى. شىن مەنٸندە, قانداي جۇمىس ٸستەپ جٷرگەنٸڭ ەمەس, ونى قالاي ٸستەپ جٷرگەنٸڭ ەلدەقايدا ماڭىزدى. مينيستر نەمەسە ەكٸم بولسىن, قۇرىلىسشى, دەرٸگەر, مۇعالٸم بولسىن, ەڭ باستىسى, ەركٸم ٶز مٸندەتٸن ادال اتقارۋى كەرەك. نانىن ادال ەڭبەكپەن تابۋى قاجەت. قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرٸ ۆاديم باسين ەڭبەك ادامىن ناسيحاتتاۋ تۋرالى جاقسى وي ايتتى.
ناعىز ەڭبەك ادامى دەگەنٸمٸز كٸم? بۇل, ەڭ الدىمەن, ٶزٸنە جٷكتەلگەن مٸندەتتٸ ورىنداۋ ٷشٸن بارىن سالىپ ەڭبەك ەتەتٸن بٸلٸكتٸ مامان. ناعىز ەڭبەك ادامى بۇل – ٸستٸڭ ادامى, ياعني ەر ٸسٸنە, ەر قادامىنا جاۋاپكەرشٸلٸكپەن قارايتىن ادال ازامات. ال جاۋاپسىزدىقتىڭ سالدارى نەگە اپارىپ سوقتىراتىنى كەشەگٸ ٶرت كەزٸندە ايقىن كٶرٸندٸ. وسىنداي كەلەڭسٸز جاعدايلار تەك ورمان شارۋاشىلىعىندا ەمەس, باسقا دا سالادا بار.
ەربٸر ادام جاۋاپسىز قادامنىڭ ارتى بٷكٸل ەلگە قاسٸرەت ەكەلۋٸ مٷمكٸن ەكەنٸن تەرەڭ تٷسٸنۋگە تيٸس. بارلىق سالادا, بارلىق دەڭگەيدە جاۋاپكەرشٸلٸك بولسا عانا, ٸسٸمٸز وڭعا باسادى. شىن مەنٸندە, سىن ساعاتتا كٸمنٸڭ كٸم ەكەنٸ انىق كٶرٸنەدٸ. ەلگە جانى اشيتىن ادام قيىن جاعدايعا تاپ بولعان جۇرتقا ناقتى ٸسپەن كٶمەكتەسۋگە دايىن بولادى.
ٶكٸنٸشكە قاراي, قازٸر قوعامدى ٸشٸنەن ٸرٸتەتٸن جاعىمسىز دٷنيەلەر كٶبەيٸپ بارا جاتىر. ٶزدەرٸن, تٸپتٸ, الپامىس باتىر سيياقتى ەل قورعانى سانايتىن قىلمىس ەلەمٸنٸڭ سەركەلەرٸ, ياعني كريمينالدىق توپ باسشىلارى بار. كٶپتەگەن ادامدار, ەسٸرەسە, جاستار سولارعا قاتتى ەلٸكتەيتٸن بولدى. ەل ٸشٸندە ارزان بەدەل جيناپ جٷرگەن الاياقتار از ەمەس. ولاردىڭ بەرٸ – حالىقتىڭ ساناسىن ۋلايتىن سەكتا ٶكٸلدەرٸ. بٸر قاراعاندا ولار ەلگە جاناشىر بولىپ كٶرٸنەدٸ. ال, تٷپتەپ كەلگەندە, پسيحولوگييالىق ايلا-تەسٸلدەرمەن جۇرتتى اداستىرادى. قوعامعا جالعان قۇندىلىقتار تاراتىپ, كٶپشٸلٸكتٸ تۋرا جولدان تايدىرادى.
مۇنىڭ بەرٸن يدەولوگييالىق قوقىس نەمەسە مٷلدەم قاجەتٸ جوق اقپارات دەۋگە بولادى. بٸز ٶركەنيەتتٸ ەل رەتٸندە حالقىمىزدىڭ دٷنيەتانىمىنا جات نەرسەلەرگە قارسى تۇرۋعا تيٸسپٸز. ول ٷشٸن, ەڭ الدىمەن, وقۋ-اعارتۋ جۇمىسىن كٷشەيتۋٸمٸز كەرەك. جاس ۇرپاقتىڭ, ەسٸرەسە, قازٸرگٸ قۇبىلمالى زاماندا سىني تۇرعىدان ويلاي بٸلۋٸ ماڭىزدى. بالالارىمىزدىڭ تانىمى كەڭ بولۋىنا جاعداي جاساۋىمىز قاجەت. بۇل تۋرالى بەلگٸلٸ قوعام قايراتكەرٸ جاقسىبەك قۇلەكەەۆ ٶتە ورىندى پٸكٸر ايتتى.
مەكتەپتە وقۋشىلاردىڭ تۇلعا رەتٸندە قالىپتاسۋىنا ىقپال ەتەتٸن دەرٸستەر وقىتىلۋعا تيٸس. جاستار اقپاراتتى قورىتا بٸلۋدٸ, ۋاقىتىن دۇرىس پايدالانۋدى, قارجى ساۋاتتىلىعىن مەكتەپ قابىرعاسىنان بٸلە باستاۋى قاجەت.
ٶسكەلەڭ ۇرپاقتى تٷرلٸ ويىندارعا قۇمار بولۋدان ساقتاندىرۋ كەرەك. بۇل مەسەلە بويىنشا قۇرىلتايدىڭ بٸرقاتار مٷشەسٸ, سونىڭ ٸشٸندە بەلگٸلٸ سپورتشى يسلام بايرامۋكوۆ جاقسى ايتتى. جەڭٸل جولمەن پايدا تابۋ جاقسىلىققا اپارمايتىنىن ٷنەمٸ تٷسٸندٸرٸپ وتىرعان جٶن. ادال تابىس ادال ەڭبەكپەن كەلەدٸ.
مەن تاعى بٸر نەرسەگە باسا نازار اۋدارعىم كەلەدٸ. بۇل – ناشاقورلىق. بۇل – ۇلت ساۋلىعىنا زور قاۋٸپ تٶندٸرەتٸن كەسەل. ەسٸرتكٸ جاستاردىڭ جانىن دا, تەنٸن دە ۋلاپ جاتىر. بٸز ەسٸرتكٸنٸ قولدانۋدىڭ, دايىنداۋدىڭ جەنە تاراتۋدىڭ جولىن كەسٸپ, تامىرىنا بالتا شابۋعا تيٸسپٸز. ەيتپەسە, بٷكٸل ەلٸمٸزدٸڭ بولاشاعى بۇلىڭعىر بولادى. بۇل مەسەلە مەنٸ قاتتى الاڭداتادى. حيمييالىق ەسٸرتكٸلەر نارىقتا كەڭ اۋقىمدا ساتىلۋدا. كريمينالدىق توپتار جاستاردى وسىنداي زاڭسىز ەرەكەتتەرگە تارتىپ جاتىر.
ۇلت ساۋلىعىنا زييانىن تيگٸزەتٸن تاعى بٸر كەسەل – ۆەيپ جەنە تٷرلٸ ەلەكتروندى تەمەكٸلەر. ٶكٸنٸشكە قاراي, ونى تارتۋ جاسٶسپٸرٸمدەر اراسىندا سەنگە اينالىپ بارادى. سەبەبٸ ەلەكتروندى تەمەكٸ بەرٸنە قولجەتٸمدٸ, ونىڭ زييانسىزدىعى تۋرالى تٷرلٸ جارنامالار دا كٶبەيٸپ كەتتٸ. ٸس جٷزٸندە, جاستارىمىز ٶزٸنە زور قاۋٸپ تٶندٸرۋدە. سەبەبٸ بۇل – شىن مەنٸندە, زيياندى نەرسە. ۆەيپ پەن ەسٸرتكٸنٸڭ اراسى بٸر-اق قادام. وسى قاۋٸپتٸ ٷردٸسپەن كٷرەسۋ ٷشٸن جٷيەلٸ جەنە شۇعىل شارالار قابىلداۋ قاجەت. تىيىم سالۋمەن عانا مەسەلەنٸ شەشۋ مٷمكٸن ەمەس. پوليتسييا ٶز جۇمىسىن بەلسەندٸ جەنە تيٸمدٸ جٷرگٸزۋٸ كەرەك. مەن بۇعان ەرەكشە مەن بەرەمٸن.
ەلٸمٸزدە 2016 جىلدان بەرٸ ەسٸرتكٸمەن كٷرەس جۇمىستارىن رەتتەيتٸن ارناۋلى قۇجات بولعان جوق. سوندىقتان بىلتىرعى جولداۋىمدا كەشەندٸ جوسپار ەزٸرلەۋدٸ تاپسىردىم. ٷكٸمەت تاياۋ كٷندەرٸ وسى مەسەلە بويىنشا ارنايى جوسپاردى قابىلدايدى. بۇل – ٶتە ماڭىزدى قۇجات. وسى قۇجاتتىڭ اياسىندا جان-جاقتى جۇمىس اتقارىلادى.
بٸلٸكتٸ زاڭگەر سەرٸك اقىلباي اتاپ ٶتكەن قۇقىقتىق سانانى قالىپتاستىرۋ مەسەلەسٸ دە ٶتە ٶزەكتٸ. جاستاردىڭ قۇقىقتىق ساۋاتىن ارتتىرۋ اسا ماڭىزدى. سوندا ەركٸم ٶزٸنٸڭ قۇقىعىن قورعاي بٸلەدٸ جەنە ٶزگەنٸڭ قۇقىعىن تاپتامايدى. زاڭ مەن تەرتٸپ ٷستەمدٸك قۇرعان مەملەكەتتٸڭ تۇعىرى قاشاندا مىقتى بولادى.
بەسٸنشٸ. اقپارات ساياساتىنىڭ تيٸمدٸلٸگٸن ارتتىرۋ, كرەاتيۆتٸ يندۋسترييانى دامىتۋ.
ماسس-مەديا – ەلٸمٸزدٸ جاڭعىرتۋ ٸسٸنە ەرەكشە ىقپال ەتەتٸن سالا. سونداي-اق بيلٸك پەن قوعام اراسىنداعى پەرمەندٸ بايلانىس قۇرالى. اقپارات قۇرالدارىندا تٷرلٸ كٶزقاراستار توعىسادى. ونى قوعام تىنىسىنىڭ بارومەترٸ دەۋگە بولادى. وسى سالاداعى ٶزەكتٸ مەسەلەلەردٸ شەشۋ ٷشٸن اقپارات ساياساتىن تٷبەگەيلٸ قايتا قاراۋ قاجەت.
كرەاتيۆتٸ يندۋسترييانى جاڭا دەڭگەيگە كٶتەرۋٸمٸز كەرەك. قازٸر مەديا سالاسى, كينو جەنە سەريال, مۋلتفيلم, سپورت جەنە مۋزىكا شوۋلارى, كومپيۋتەر ويىندارى مەن كٸتاپتار – بەرٸ بٸرٸگٸپ, بٸرتۇتاس جٷيەگە اينالدى. بۇل جٷيە وزىق قۇندىلىقتار مەن قاسيەتتەردٸ قالىپتاستىرۋعا ىقپال ەتەدٸ. بٸزدٸڭ بۇل سالاداعى ەلەۋەتٸمٸز وراسان زور. ونى تولىققاندى جٷزەگە اسىرۋ ٷشٸن ناقتى شارالار قابىلداۋ قاجەت.
كەلەسٸ مەسەلە. يدەولوگييا جۇمىسىنداعى باستى باعىتتىڭ بٸرٸ – كٸتاپ باسىپ شىعارۋ ٸسٸ. قازاقستان نارىعىندا شەتەل ٶنٸمدەرٸ باسىم ەكەنٸ جاسىرىن ەمەس. ەدەبي كٸتاپتاردىڭ 90 پايىزعا جۋىعى سىرتتان كەلەدٸ. بۇل ٷردٸستٸڭ سالدارى قانداي بولاتىنى ايتپاسا دا تٷسٸنٸكتٸ. ۇلتتىق مٷددەگە ساي كەلەتٸن كٸتاپتاردى كٶپتەپ باسىپ شىعارۋ ٶتە ماڭىزدى. سمارتفون بالانىڭ قولىنداعى كٸتاپتىڭ ورنىن باسپاۋى قاجەت.
قازٸر ەلٸمٸزدەگٸ مەكتەپ كٸتاپحانالارىندا 130 ميلليوننان استام كٸتاپ بار. بٸراق ونداعى كٶركەم ەدەبيەتتٸڭ ٷلەسٸ ماردىمسىز. شىن مەنٸندە, كٸتاپ وقيتىن ەل زييالى ۇلتقا اينالادى. بٸز جاس ۇرپاقتىڭ كٸتاپقا قۇشتارلىعىن وياتۋىمىز كەرەك. بۇل قيىن مەسەلە ەكەنٸن تٷسٸنەمٸن. ەسٸرەسە, ولاردىڭ بار نازارى ەلەۋمەتتٸك جەلٸدە بولعان كەزدە, تٸپتٸ, قيىن. بٸراق بۇل مەسەلەمەن اينالىسۋ كەرەك. باسقا جول جوق. سوندىقتان «بالالار كٸتاپحاناسى» اتتى جاڭا باعدارلامانى قولعا الۋدى تاپسىرامىن. قازاق ەدەبيەتٸنٸڭ تٷرلٸ كەزەڭدەرٸن جەنە جانرلارىن قامتيتىن ارنايى تٸزٸم جاسالۋعا تيٸس. سول تٸزٸمدەگٸ كٸتاپتار بارلىق بالاعا قولجەتٸمدٸ بولۋى كەرەك.
مارتين ليۋتەر كينگ سيياقتى مەنٸڭ دە كٶكەيٸمدە جٷرگەن بٸر ارمان بار, بۇل – تەۋلٸك بويى جۇمىس ٸستەيتٸن پرەزيدەنت كٸتاپحاناسىن اشۋ. مەن مۇنداي كٸتاپحانانى انكارادا كٶردٸم. ونىڭ وقىرماندارى ەلەمنٸڭ ەر تٷكپٸرٸندە باسىلىپ شىققان كٶركەم شىعارمالاردى, ارناۋلى ەدەبيەتتٸ وقي الادى. مۇنداي كٸتاپحانانى ەلٸمٸزدە دە سالۋعا بولادى دەپ ويلايمىن.
جاقىندا مەجٸلٸس دەپۋتاتى ەرلان سايروۆ قازاق مەدەنيەتٸن Tik-Tok پلاتفورماسىندا ناسيحاتتاۋ جولدارى قاراستىرىلىپ جاتقانىن ايتتى. مەن مۇنى قولدايمىن. جاستار جيٸ پايدالاناتىن ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەردە ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدى دەرٸپتەۋ – دۇرىس قادام.
قازٸر باتىس ەلدەرٸندە «انتي-ينفليۋەنسەر» دەگەن قوزعالىس بٸرتە-بٸرتە قالىپتاسىپ جاتىر. بۇل قوزعالىس ينتەرنەت باسىلىمدار ارقىلى ازاماتتارعا, جاستارعا تارايتىن بارلىق اقپاراتقا, دەرەكتەرگە, ەسٸرەسە, جالعان ماعلۇماتتارعا, ياعني, fake news-قا زور كٷمەنمەن قارايدى, ياعني ادامداردىڭ ساناسىن جاۋلاپ جاتقان, تٸپتٸ, ولارعا يمانداي سەنۋگە بولاتىن يدەولوگييا سەكٸلدٸ قۇبىلىستاردى جوققا شىعارادى. بٸزدٸڭ ەلٸمٸزدە دە جالعان اقپارات تاراتاتىن باسىلىم-سىماقتار بار. بۇل – قۇپييا ەمەس. ولاردىڭ ارتىندا ناقتى قالتالى ادامدار, تٸپتٸ, ىقپالدى ەلدەر بار. ال جاڭا قوزعالىستىڭ نەگٸزگٸ ماقساتى – دەستٷرلٸ قۇندىلىقتاردى دەرٸپتەۋ, ەڭ الدىمەن, بۇل ەدەبيەتتەگٸ, سونداي-اق اقپارات سالاسىنداعى دەستٷردٸ ساقتاۋ. سوندىقتان بٸز دە ەلەمدە بولىپ جاتقان وسى جاڭا ٷردٸسكە نازار اۋدارعانىمىز جٶن. بۇل ٷردٸستەر بٷگٸندە تٷرلٸ اقپاراتپەن يدەولوگييالىق تۇرعىدان ۋلانىپ جاتقان قوعامدى ساۋىقتىراتىن كٷشكە اينالۋى ەبدەن مٷمكٸن. جالپى, وسىنداي ماڭىزدى ٸستەرگە, سونىڭ ٸشٸندە كٸتاپ شىعارۋ ٸسٸنە قازاقستان جازۋشىلار وداعى بەلسەنە اتسالىسۋى كەرەك. بٸر اي بۇرىن ۇيىمنىڭ كەزەكتٸ قۇرىلتايى ٶتتٸ, جاڭا تٶراعا سايلاندى. بۇل – كٶرنەكتٸ قالامگەر مەرەكە قۇلكەنوۆ. جاقىندا مەن ونىمەن كەزدەستٸم, قازاق ەدەبيەتٸنٸڭ بولاشاعى, دامۋى تۋرالى ەڭگٸمە بولدى.
جالپى, مەن مەملەكەت باسشىسى جەنە ازامات رەتٸندە قازاق ەدەبيەتٸن ەردايىم قولدايمىن. تۋىندىلار وقىرماندارعا قولجەتٸمدٸ بولۋى كەرەك دەپ ويلايمىن. ال جازۋشىلارىمىزدىڭ شىعارمالارى حالىق اراسىندا, ەسٸرەسە, جاستار اراسىندا سۇرانىسقا يە بولۋى كەرەك. مۇنىڭ بەرٸ – مەملەكەتتٸڭ عانا ەمەس, جازۋشىلارىمىزدىڭ دا مٸندەتٸ. وقىرمان قاۋىم قالامگەرلەردەن حالىققا رۋحاني ازىق بولاتىن تىڭ دٷنيەلەر كٷتەدٸ. جازۋشىلار وداعى وسى جۇمىسقا ۇيىتقى بولادى دەپ سەنەمٸن. وسىعان بايلانىستى, مەن مەرەكە قۇلكەنوۆتٸڭ «قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى» اتاعىن قايتارۋ تۋرالى ۇسىنىسىن قولدايمىن. بۇل اتاق اتىنا – زاتى ساي, لايىقتى, تۋىندىلارى ارقىلى حالىق سٷيگەن جازۋشىلارعا عانا بەرٸلۋٸ كەرەك دەپ سانايمىن.
قازٸرگٸ زاماندا ەل بولامىز دەسەك, ەكراندى دا تٷزەۋٸمٸز كەرەك. سەبەبٸ كينو قوعامنىڭ سانا-سەزٸمٸنە ەرەكشە ىقپال ەتەدٸ. ەلٸمٸزدە كينو ٶندٸرٸسٸ جاقسى دامىعان دەپ ايتۋ قيىن. جاڭا عانا بەلگٸلٸ ٶنەر قايراتكەرٸ ازامات ساتىبالدى كينو سالاسىن دامىتۋ تۋرالى تۇشىمدى وي ايتتى. مەن قولدايمىن. راسىندا, بٷگٸندە كينو سالاسىندا داۋ-داماي كٶبەيٸپ كەتتٸ. بٸرنەشە كەلەڭسٸز مىسالدار بار. قازٸر كينوتەاتر يەلەرٸ وتاندىق فيلمدەردٸ ەكراننان كٶرسەتۋ ٷشٸن قوماقتى قارجى تالاپ ەتەدٸ. بيلەتتەن تٷسكەن قارجىنىڭ ەدەۋٸر بٶلٸگٸ تاعى دا كينوتەاترلاردىڭ جەنە جەكە كومپانييالاردىڭ قالتاسىنا كەتەدٸ. بۇعان قوسا, كينوگەرلەر فيلمدٸ ناقتى قانشا ادام كٶرگەنٸن انىقتاي المايدى. قىسقاسى, كينوعا بٷكٸل بٸلٸمٸن, كٷش-قايراتى مەن ۋاقىتىن سارپ ەتكەن ماماندارعا تابىستىڭ از عانا بٶلٸگٸ تيەدٸ.
كينو ماماندارى پايدا تابۋ ٷشٸن ٶتە ارزان فيلمدەر تٷسٸرۋگە مەجبٷر. سوندىقتان قۇنى ارزان, مازمۇنى ارزان فيلمدەر پايدا بولۋدا. وتاندىق كينونىڭ دامۋىنا جاڭاشا كٶزقاراس, تىڭ سەرپٸن كەرەك. مىسالى, كينوعا بارعان كٶرەرمەن سانىن ەسەپتەيتٸن تسيفرلىق جٷيە ەنگٸزۋگە بولادى. مەدەنيەت جەنە سپورت مينيسترلٸگٸنە جۋىق ارادا وسى جٷيەنٸ دايىنداپ, قولدانىسقا ەنگٸزۋدٸ تاپسىرامىن.
جالپى, كينويندۋسترييانى ەكونوميكانىڭ جەكە تارماعى رەتٸندە قاراستىرىپ, مەسەلەلەردٸ ناقتى شەشكەن جٶن. ەسٸرەسە, كينوگەرلەر مەن كينوتەاترلاردىڭ اراسىنداعى قارىم-قاتىناستا ەكٸ جاقتىڭ دا مٷددەسٸن تەڭدەي ەسكەرۋ قاجەت. سوندا جاڭا كەيٸپكەر, تاريحي قاھارمان, ماڭىزدى وقيعالار جايلى فيلمدەردٸ تەك «قازاقفيلم» ەمەس, جەكە كومپانييالار دا تٷسٸرەدٸ. ٶسكەلەڭ ۇرپاق شەتەلدٸڭ كەيٸپكەرٸنە ەمەس, ٶز باتىرلارىمىزعا قاراپ بوي تٷزەيتٸن بولادى.
كەزٸندە شىققان «قىز جٸبەك», «وتىراردىڭ كٷيرەۋٸ», «اتاماننىڭ اقىرى» سيياقتى كلاسسيكالىق فيلمدەر تٷسٸرٸلۋٸ كەرەك دەپ سانايمىن. سول كەزدە شىعارماشىلىق ەركٸندٸك, مول قاراجات جەنە كومپيۋتەرلٸك گرافيكا دا بولعان جوق. دەگەنمەن فيلمدەر تٷسٸرٸلدٸ, ەلٸ كٷنگە دەيٸن حالىقتىڭ جٷرەگٸنەن ويىپ تۇرىپ ورىن الادى.
شىنىن ايتۋىمىز كەرەك, سوڭعى كەزدە تٷسٸرٸلگەن تاريحي فيلمدەردٸڭ ولقىلىقتارى كٶپ. سول ٷشٸن ماماندارمەن اقىلداسىپ, جالپى كينو سالاسىن رەفورمالاۋ كەرەك.
التىنشى. مەملەكەتتٸك ساياساتتا تالداۋ, ساراپتاما جاساۋ قىزمەتٸ ساپالى جٷرگٸزٸلۋگە تيٸس.
قوعام تىنىسى ەردايىم نازاردا بولۋى ٶتە ماڭىزدى. شەشٸم قابىلداعاندا جۇرتتىڭ ۇسىنىس-تٸلەكتەرٸن, پٸكٸرٸن ەسكەرۋ قاجەت. بارلىق قۇزىرلى ورگاندار وسىنداي تەسٸلمەن جۇمىس ٸستەۋگە مٸندەتتٸ. مەن مۇنى ٷنەمٸ ايتىپ جٷرمٸن. تٷپتەپ كەلگەندە, بۇل – تۇراقتىلىق پەن تىنىشتىقتىڭ, ٶسٸپ-ٶركەندەۋدٸڭ كەپٸلٸ. «حالىق ٷنٸنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» تۇجىرىمداماسىنىڭ مەن-ماڭىزى, ٶزەگٸ – وسىندا.
قازٸر ەلەۋمەتتٸك زەرتتەۋ جٷرگٸزۋ ٷشٸن تٷرلٸ مەكەمەلەرگە قىرۋار قارجى بٶلٸنەدٸ. بٸراق جۇمىس جٷيەلٸ ەمەس, سوندىقتان نەتيجەسٸ كٷمەندٸ بولىپ شىعادى. بۇل جۇمىستى بٸر جەردەن ۇيىمداستىرىپ, كەشەندٸ تٷردە جٷرگٸزۋ كەرەك.
جالپى, تالداۋ قىزمەتٸ ساپالى جٷرگٸزٸلسە, مەملەكەتتٸك باسقارۋدىڭ تيٸمدٸلٸگٸ ارتا تٷسەرٸ سٶزسٸز. مەملەكەتكە كەشەندٸ تٷردە جٷرگٸزٸلگەن زەرتتەۋلەر مەن ۇسىنىمدار ٶتە قاجەت. بۇل ماڭىزدى ەلەۋمەتتٸك مەسەلەلەردٸ شەشٸپ, ەلدٸڭ جان-جاقتى دامۋىن قامتاماسىز ەتۋ ٷشٸن ايرىقشا ماڭىزدى. الايدا قۇزىرلى ورگانداردىڭ وتاندىق «اقىل-وي ورتالىقتارىمەن» جەنە كونسالتينگ كومپانييالارىمەن قارىم-قاتىناسىنىڭ تيٸمدٸلٸگٸ تٶمەن. ولاردىڭ قىزمەتٸنە قاجەت بولعاندا عانا جٷگٸنەدٸ.
مەملەكەتتٸك «اقىل-وي ورتالىقتارىنىڭ» دا قىزمەتٸ كٶڭٸل كٶنشٸتپەيدٸ. ولار ناقتى بٸر مەسەلەمەن تيياناقتى اينالىسپايدى. كٶبٸنەسە بٸر-بٸرٸنٸڭ جۇمىسىن قايتالايدى.
بٸزگە ساراپتاۋ-تالداۋ قىزمەتٸن تيٸمدٸ جٷرگٸزەتٸن مىقتى ورتالىقتار جەلٸسٸ قاجەت. بۇل قۇرىلىمدار ساپالى ەرٸ سۇرانىسقا يە ينتەللەكتۋالدى ٶنٸم ۇسىنۋعا تيٸس. ەلٸمٸز يدەولوگييالىق دەربەستٸگٸن ساقتاۋ ٷشٸن مۇنىڭ ايرىقشا مەن-ماڭىزى بار. ساراپتاما ورتالىقتارى ەلٸمٸز ەگەمەندٸك كەزەڭٸندە جٷرٸپ ٶتكەن جولدىڭ ەر باعىتىن زەرتتەۋگە تيٸس. كەمشٸلٸكتەردٸڭ سەبەپ-سالدارىن انىقتاۋ قاجەت. ٷكٸمەت جاڭا جوسپار جاساعاندا وسى فاكتورلار ەسكەرٸلۋٸ كەرەك. عىلىم مەن زەرتتەۋگە نەگٸزدەلگەن ساياسات تابىستى بولادى.
جەتٸنشٸ. ەلٸمٸز ٷشٸن ستراتەگييالىق ماڭىزى بار تاعى بٸر مەسەلە – شەكارالاس ايماقتاردى دامىتۋ.
جەر – باستى بايلىعىمىز. تۋىڭدى تٸگەر توقىمداي جەرٸڭ بولماسا, ٶز مەملەكەتٸڭ دە بولمايدى. بابالارىمىز بٸزگە ۇلان-عايىر اۋماقتى ميراس ەتتٸ. ونى شاشاۋ شىعارماي ساقتاپ, كٶركەيتۋ – بٸزدٸڭ قاسيەتتٸ بورىشىمىز. وسى ورايدا «جەرٸمٸز شەتەلدٸكتەرگە ساتىلىپ جاتىر» دەگەن سٶز ارا-تۇرا ايتىلىپ جاتادى. بۇل – جالعان اقپارات. ەلٸمٸزدە جەرگە قاتىستى تٷبەگەيلٸ شەشٸم ەلدەقاشان قابىلدانعان. ول شەشٸم زاڭمەن بٸرجولا بەكٸتٸلگەن. تٷرلٸ داقپىرتقا سەنٸپ, جۇرتتى دٷرلٸكتٸرەتٸن جالعان اقپارات تاراتۋدى دوعارۋ كەرەك. بٸز بابالار اماناتىنا ەردايىم ادال بولامىز. شەتەلدٸكتەرگە قازاقتىڭ بٸر قارىس جەرٸن دە, بٸر ۋىس توپىراعىن دا بەرمەيمٸز. ونى كٶزدٸڭ قاراشىعىنداي ساقتايمىز.
شەكارا ماڭىنداعى ەلدٸ مەكەندەردٸڭ احۋالى جەرٸمٸزدٸڭ تۇتاستىعىنا جەنە ەلٸمٸزدٸڭ اماندىعىنا تٸكەلەي ىقپال ەتەدٸ. شىن مەنٸندە, بۇل – ستراتەگييالىق ماڭىزى بار مەسەلە. ٶكٸنٸشكە قاراي, شەكارا شەتٸندەگٸ كەيبٸر ەلدٸ مەكەندە حالىق سانى كٷرت ازايىپ كەتتٸ. بۇعان بٸر كەزدەگٸ اۋدانداردى بٸرٸكتٸرۋ جٶنٸندەگٸ شەشٸمدەر دە ىقپال ەتكەنٸ سٶزسٸز.
وبلىستاردىڭ ٸشكٸ اۋماقتىق-ەكٸمشٸلٸك قۇرىلىمىندا ويلاناتىن تۇستار بار. بٸز بىلتىر اباي, ۇلىتاۋ جەنە جەتٸسۋ وبلىستارىن قۇردىق. بۇل شەشٸم ايماقتاردىڭ دامۋىنا تىڭ سەرپٸن بەردٸ.
«امانات» پارتيياسى بٸرقاتار شەكارالاس اۋداندى قالپىنا كەلتٸرۋ تۋرالى باستاما كٶتەرگەنٸن بٸلەسٸزدەر. ٷكٸمەت مەنٸڭ تاپسىرماممەن بۇل مەسەلەنٸ پىسىقتادى. مەن سوعان سەيكەس قاتون-قاراعاي, مارقاكٶل جەنە ماقانشى اۋداندارىن قالپىنا كەلتٸرۋ تۋرالى نەگٸزگٸ شەشٸمدٸ قابىلدادىم. ەرينە, بۇعان ارنايى دايىندىق كەرەك. قاجەتتٸ ەسەپ-قيسابىن جاساپ, قاراجاتىمىزعا, بيۋدجەتتٸڭ مٷمكٸندٸگٸنە قاراۋىمىز كەرەك. تيٸستٸ جۇمىستىڭ بەرٸن بيىل اياقتاپ, الداعى ەكٸ جىلدىڭ ٸشٸندە وسى ٷش اۋداندى قالپىنا كەلتٸرە باستايمىز. بۇل – ۇلتتىق قاۋٸپسٸزدٸكتٸ قامتاماسىز ەتۋ تۇرعىسىنان قاراساق تا, ٶتە ماڭىزدى مەسەلە. وسى مەسەلەنٸ كٶپكە سوزباي, شەشۋٸمٸز قاجەت.
جالپى, اۋدانداردى قوسۋ نەمەسە تاراتۋ ونداعى جۇرتتىڭ كٷندەلٸكتٸ ٶمٸرٸنە تٸكەلەي ەسەر ەتەدٸ. شەشٸم قابىلداعان كەزدە حالىق سانى, ەكونوميكالىق ەلەۋەتٸ, ينفراقۇرىلىمى تٷگەل ەسكەرٸلۋگە تيٸس.
مەن ايماقتاردى, ونىڭ ٸشٸندە اۋىلدى ٶركەندەتۋ ٸسٸنە ەرەكشە مەن بەرەمٸن. بىلتىر پرەزيدەنت سايلاۋىنان كەيٸن, ەڭ الدىمەن, اۋىلدى دامىتۋ مەسەلەسٸنە ارنالعان جارلىققا قول قويدىم. ٷكٸمەت الداعى 5 جىلدا اۋىلدى دامىتۋعا ايرىقشا كٷش سالاتىن بولادى.
اۋىل – قازاقتىڭ التىن بەسٸگٸ. ەلگە ەڭبەگٸ سٸڭگەن كٶرنەكتٸ تۇلعالاردىڭ باسىم كٶپشٸلٸگٸ اۋىلدان شىققان. بٸز ەلٸمٸزدٸ ٶركەندەتەمٸز دەسەك, اۋىل مەكتەبٸنٸڭ جاي-كٷيٸن جاقسارتۋدى مىقتاپ قولعا الۋىمىز كەرەك. بۇل جۇمىستى «اۋىل – ەل بەسٸگٸ» ارنايى جوباسىنىڭ اياسىندا كەشەندٸ تٷردە جٷزەگە اسىرۋ قاجەت. ياعني, مەكتەپ سالۋ, كٷردەلٸ جٶندەۋ جٷرگٸزۋ جەنە ونى جابدىقتاۋ جۇمىسىن تيٸستٸ دەڭگەيدە اتقارۋ ماڭىزدى.
قوعامدا جيٸ كٶتەرٸلەتٸن تاقىرىپتىڭ بٸرٸ – مەملەكەتتٸك تٸل. وسى مەسەلە بويىنشا پٸكٸرٸمدٸ تاعى دا ايتايىن. جالپى, ەلٸمٸزدە تٸل ساياساتى بايىپپەن جٷرگٸزٸلٸپ جاتىر. تٷرلٸ ەتنوس ٶكٸلدەرٸنٸڭ ٶز تٸلٸندە سٶيلەۋٸنە بارلىق جاعداي جاسالعان. وسى ۇستانىم ٶزگەرمەيدٸ. بۇل – ٸشكٸ تۇراقتىلىقتىڭ نەگٸزگٸ فاكتورلارىنىڭ بٸرٸ
مەن مەملەكەتتٸك تٸلدٸ دامىتۋعا باسا مەن بەرٸپ وتىرمىن. قازاق تٸلٸن قولدانۋ اياسى بارلىق سالادا كەڭەيٸپ جاتىر. قازٸر تٸلٸمٸز دامىماي جاتىر دەپ الاڭداۋعا ەشبٸر نەگٸز جوق. بولاشاقتا مەملەكەتتٸك تٸلدٸڭ تۇعىرىن نىعايتا تٷسۋ ٷشٸن باسقا دا ماڭىزدى شارالار قابىلدايمىز.
مەملەكەتتٸك تٸلدٸڭ جاعدايىن ايتىپ, شۋ كٶتەرەتٸن كەيبٸر ادامدار بۇل مەسەلەنٸ ساياسي قۇرال رەتٸندە پايدالانادى. حالىق اراسىندا داۋ شىعارعىسى كەلەدٸ. اقىرىندا, وسىنداي كەلەڭسٸز, ويسىز ەرەكەتتەر مەملەكەتٸمٸزدٸڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸنە زييان كەلتٸرەدٸ. مۇنى اشىق ايتۋ كەرەك. سەبەبٸ تٸل – بٸزدٸڭ گەوساياسي كەڭٸستٸكتە «ساياسي سەبەپ, ساياسي سىلتاۋعا» اينالۋدا. ال ناقتى قازٸرگٸ احۋالعا قارايتىن بولساق, تٸلدٸڭ جاعدايى بۇرىنعىدان ەلدەقايدا جاقسى. مەسەلە تٸلگە كەلگەندە, داۋ-داماي, داڭعازا جاساماي, تٸلٸمٸزدٸ دامىتا تٷسۋ ٷشٸن ناقتى ٸس-ەرەكەتكە كٶشۋٸمٸز كەرەك. سوندا عانا بٸز تابىسقا جەتەمٸز.
بٷگٸندە قازاق تٸلٸ كرەاتيۆتٸ يندۋسترييانىڭ تٸلٸنە اينالدى. مىسالى, «اۆاتار» سيياقتى ەلەمگە بەلگٸلٸ فيلمدەر قازاقشا سٶيلەپ جاتىر. سونداي-اق قازاقستاننىڭ اتىن بٷكٸل ەلەمگە تانىتىپ جٷرگەن تالانتتى جاستارىمىز دا قازاق تٸلٸن دٷنيە جٷزٸنە پاش ەتۋدە, تٸلٸمٸزدٸ ٶنەرٸمەن, ەڭبەگٸمەن, ياعني ناقتى ٸسٸمەن دەرٸپتەپ جٷر. بۇل – بٸزدٸڭ جاستارىمىزدىڭ سانالى تاڭداۋى.
قازاق تٸلٸ – ازاماتتىق بٸرەگەيلٸگٸمٸزدٸڭ جەنە رۋحاني بٸرلٸگٸمٸزدٸڭ نىشانى. بٸز ونى كٷندەلٸكتٸ قارىم-قاتىناستىڭ عانا ەمەس, ناعىز عىلىم مەن بٸلٸمنٸڭ تٸلٸ ەتۋگە تيٸسپٸز. بۇل مٸندەت جٶنٸندە بۇرىن دا ايتىلدى, وسى ماقساتتى كٷشپەن, ايقاي-شۋمەن ەمەس, اقىلمەن, پاراساتپەن ٸسكە اسىرۋىمىز كەرەك. بۇل – بٷكٸل قوعامنىڭ ورتاق مٸندەتٸ.
قازاق تٸلٸ بارشا قازاقستان حالقىن ۇيىستىراتىن باستى قۇندىلىقتىڭ بٸرٸ رەتٸندە دامي بەرەدٸ. بۇعان ەشقانداي كٷمەن بولماۋعا تيٸس. ەڭ باستىسى, تٸل سالاسىنداعى بٸزدٸڭ باعدارىمىز – ايقىن, بارشاعا تٷسٸنٸكتٸ.
سونداي-اق شەتەلدەگٸ قانداستارىمىزبەن تىعىز قارىم-قاتىناس ورناتىپ, رۋحاني بايلانىستى نىعايتا بەرەمٸز. بۇل مەسەلە – مەنٸڭ جەكە نازارىمدا. جالپى, وسى ايتىلعان جۇمىستىڭ بەرٸن رەت-رەتٸمەن جاساساق, كٶزدەگەن ماقساتىمىزعا مٸندەتتٸ تٷردە جەتەمٸز.
سەگٸزٸنشٸ. مەن قوعامدا مەملەكەتتٸك اپپاراتتىڭ جۇمىسىنا قاتىستى بٸراز سىن-پٸكٸرلەر بار ەكەنٸن بٸلەمٸن.
ولاردىڭ باسىم كٶپشٸلٸگٸ ورىندى. قازٸرگٸ تاڭدا بٸز مەملەكەتتٸك باسقارۋ جٷيەسٸن جاڭعىرتۋ ٷشٸن ناقتى شارالار قابىلداپ جاتىرمىز. نەگٸزگٸ مٸندەت – جەرگٸلٸكتٸ ٶزٸن-ٶزٸ باسقارۋدى كٷشەيتٸپ, مەملەكەتتٸك قىزمەتشٸلەرگە كٶبٸرەك دەربەستٸك بەرۋ.
بۇدان بٶلەك, اۋدان جەنە اۋىل ەكٸمدەرٸن سايلادىق. وبلىستىق مەسليحاتتارعا سايلاۋ ارالاس جٷيە ارقىلى, ال اۋدان مەسليحاتتارىنا تەك بٸر مانداتتىق قاعيدات بويىنشا ٶتەدٸ. الداعى جۇمىس – اۋقىمدى. بٸراز ۋاقىت قاجەت ەكەنٸ تٷسٸنٸكتٸ.
ەڭ باستىسى, بٸز مەملەكەتتٸك اپپارات ٶكٸلدەرٸنٸڭ سانا-سەزٸمٸن ٶزگەرتۋگە باسا مەن بەرۋٸمٸز قاجەت. ولار تۋعان-تۋىستارىنىڭ اراسىندا نە بولماسا قوعامدا ابىروي-بەدەلگە يە بولۋدى ەمەس, ەڭ الدىمەن, حالىققا, ەلگە ادال قىزمەت ەتۋدٸ ماقسات تۇتۋعا تيٸس. «ادال ازامات» دەگەنٸمٸز – وسى.
سوڭعى كەزدەرٸ مەن بٸرقاتار كادرلىق ٶزگەرٸستەر جاسادىم. بۇل رەتتە ەشقانداي ناۋقانشىلدىققا, مەملەكەتتٸك قىزمەتشٸلەردٸ, جوعارى لاۋازىمدى تۇلعالاردى جاپپاي قىزمەتتەن بوساتۋعا جول بەرٸلگەن جوق. ەڭ الدىمەن, ولاردىڭ ٸسكەرلٸك قابٸلەتٸ مەن تەجٸريبەسٸ ەسكەرٸلدٸ. سونداي-اق جاس, بٸلٸكتٸ ازاماتتار بٸرقاتار ماڭىزدى مينيسترلٸكتٸڭ تٸزگٸنٸن ۇستادى. ەرينە, ولاردىڭ تەجٸريبەسٸ, سونىڭ ٸشٸندە ٶمٸرلٸك تەجٸريبەسٸ از ەكەنٸ سٶزسٸز. بٸراق بۇل – ۋاقىتقا بايلانىستى مەسەلە. باستىسى, ولاردىڭ بويىندا ەلٸمٸزدٸڭ جارقىن بولاشاعى ٷشٸن ادال قىزمەت ەتۋگە قاجەتتٸ بٸلٸم, ەرٸك-جٸگەر بار.
باسشىلىق قۇرامدى جاڭارتۋ جۇمىسى جالعاسىن تابادى. مەملەكەت باسشىسى رەتٸندە ايتارىم, مينيسترلەردٸڭ, ەكٸمدەردٸڭ جەنە باسقا دا مەملەكەتتٸك قىزمەتشٸلەردٸڭ بويىندا نەگٸزگٸ ەكٸ قاسيەت بولۋى كەرەك. بۇل – پروفەسسيوناليزم, ياعني ناعىز مامان بولۋ جەنە وتانشىلدىق. ال ولاردىڭ پرەزيدەنتتٸڭ جەكە باسىنا ادالدىعى مەن ٷشٸن ماڭىزدى ەمەس.
مەملەكەت باسشىسىن ماداقتاۋدان گٶرٸ جۇمىستى ادال اتقارىپ, حالىقتىڭ الدىندا ابىرويلى بولۋ ەلدەقايدا ماڭىزدى. بارلىق مەملەكەتتٸك قىزمەتشٸلەرگە وسىنى ايتقىم كەلەدٸ.
سونداي-اق جاسالعان رەفورمالاردان كەيٸن قازاقستان پرەزيدەنتٸ مەملەكەتتٸك باسقارۋشى, ياعني كونستيتۋتسييادا كٶرسەتٸلگەن 7 جىلدىق مەرزٸمگە حالىقپەن ٶزارا كەلٸسٸمشارتقا وتىراتىن مەنەدجەر رەتٸندە قىزمەت ەتەدٸ. پرەزيدەنت – ەۋليە ەمەس, حالىقتان بيٸك تۇلعا ەمەس.
الايدا قوعامىمىز مەملەكەت باسشىسىنا, باسشىلىق قىزمەتتەگٸ ادامدارعا قۇرمەتپەن قاراۋى كەرەك, ياعني ساياسي تۇرعىدان كٶزٸ اشىق, جاۋاپكەرشٸلٸگٸ جوعارى ازاماتتار رەتٸندە ولارعا وي-پٸكٸرٸن, ۇسىنىستارىن ايتىپ وتىرۋى قاجەت. وسىلايشا, ەلٸمٸزدە ساياسي مەدەنيەتتٸڭ, ٶركەنيەتتٸ قوعامنىڭ وزىق ٷلگٸسٸ قالىپتاسادى. بٷگٸن ٶتٸپ جاتقان ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ نەگٸزگٸ ماقساتى دا – وسى.
دەل وسىنداي فورۋمدا قازاقستاننىڭ دامۋىنا بايلانىستى سالماقتى, ٸرگەلٸ ۇسىنىستار ايتىلۋى كەرەك. بٸز بٸرگە بولساق, الىنبايتىن قامال جوق.
* * *
بٷگٸن مەن ۇسىنعان باستامالار – الداعى اۋقىمدى جۇمىستىڭ بٸر بٶلٸگٸ عانا. جاڭا يدەولوگييالىق تۇجىرىمدى ورنىقتىرۋ ٷشٸن مەملەكەتتٸك اپپارات, ساراپشىلار, عالىمدار, تٸلشٸلەر, ازاماتتىق قوعام ٶكٸلدەرٸ – بەرٸ جۇمىلۋى قاجەت. پرەزيدەنت ەكٸمشٸلٸگٸ جۇمىس جوسپارىن ەزٸرلەپ, ايتىلعان مەسەلەلەردٸ تٷگەل قاتاڭ باقىلاۋعا الادى.
بٸز ەدٸلەتتٸ قازاقستاندى قۇرىپ جاتىرمىز. بۇل – ٶتە جاۋاپتى ەرٸ ابىرويلى مٸندەت. بٸز وتانشىلدىعىمىزدى جەنە ەلگە جاناشىرلىعىمىزدى ناقتى ٸسپەن كٶرسەتۋٸمٸز كەرەك. ادال ازامات بولۋعا ۇمتىلۋىمىز قاجەت. سوندا ەرقايسىمىز وتانىمىزدى ٶركەندەتۋگە ٷلەس قوسامىز.
مەن ٷشٸن ۇلتتىق قۇرىلتاي جۇرتشىلىقپەن كەزدەسٸپ, جاي عانا پٸكٸر الماساتىن جەر ەمەس. ونى ەلٸمٸزدٸڭ مەدەني-رۋحاني ٶرلەۋٸنە جول اشاتىن شامشىراق دەۋگە بولادى. ياعني, قۇرىلتاي الاڭىندا قوعامنىڭ جاڭا ەتيكاسىن جەنە ونىڭ جاڭا دامۋ ٷلگٸسٸن قالىپتاستىرۋ مەسەلەسٸ قارالادى. ەرينە, بۇل – بٸر كٷندە بٸتەتٸن شارۋا ەمەس. ول ٷشٸن كٷن سايىن تىنىمسىز ەڭبەك ەتۋٸمٸز كەرەك. بٸر سٶزبەن ايتقاندا, مەملەكەت پەن قوعام بٸرگە جۇمىلىپ جۇمىس ٸستەۋٸ قاجەت. بۇل ۇلتىمىزدىڭ بويىنا وراسان زور كٷش-قۋات دارىتادى, ٶزگەرٸسكە دەگەن قۇلشىنىسىن وياتادى. سوندا عانا ەلٸمٸز كٶزدەگەن ماقساتىنا جەتەدٸ. وسىلايشا, الداعى ونجىلدىق ەلٸمٸزدٸڭ ناعىز ٶرلەۋ دەۋٸرٸنە اينالماق. مەن بۇعان كەمٸل سەنەمٸن.
قادٸرلٸ قاۋىم!
بارشاڭىزعا مەلٸم, قازٸر قۋعىن-سٷرگٸن قۇرباندارىن تولىق اقتاۋ جٶنٸندەگٸ مەملەكەتتٸك كوميسسييا جۇمىس ٸستەپ جاتىر. وسىعان بايلانىستى كٶپتەگەن ارحيۆ ماتەريالدارى زەرتتەلۋدە. بۇرىن حالقىمىزعا بەيمەلٸم بولعان تىڭ مەلٸمەتتەر جارىققا شىعىپ جاتىر. جاقىندا سول قۇجاتتاردىڭ ٸشٸنەن «اۆتورى جٷسٸپبەك ايماۋىتۇلى» دەپ كٶرسەتٸلگەن شىعارما تابىلدى. مۇنى ەكٸ دەرەك كٶزٸ راستاپ وتىر. ٶلەڭمەن جازىلعان تۋىندىنى سول كەزدە تەركٸلەنگەن الاش زييالىلارى ەڭبەكتەرٸنٸڭ بٸر بٶلٸگٸ دەۋگە نەگٸز بار. وندا ۇلتتىڭ جانى ەشقاشان ٶلمەيتٸنٸ جىرلانعان.
شىن مەنٸندە, قازاقتىڭ قايسار رۋحى ەشقاشان سىنباعان. كەرٸسٸنشە, ەربٸر قيىندىق جۇرتىمىزدىڭ جٸگەرٸن جانىپ, حالىقتى شىڭداي تٷسكەن. الاش رۋحى قازاق مەملەكەتٸمەن بٸرگە مەڭگٸ جاسايدى. ۇلتتىڭ جاڭا ساپاسىن قالىپتاستىرىپ, ەلەمدەگٸ ٶز ورنىمىزدى ايقىندايمىز. قازاق ەلٸنٸڭ ادال ازاماتتارى بولىپ, ەدٸلەتتٸ قازاقستاندى بٸرگە قۇرامىز.
ارداقتى اعايىن!
جيىننىڭ سوڭىندا ەلدٸڭ رۋحىن كٶتەرەتٸن تاعى بٸر جاقسى جاڭالىقتى سٸزدەرمەن بٶلٸسكٸم كەلەدٸ.
ەيگٸلٸ مارال يشاننىڭ كەنەسارى حانعا سىيلاعان قۇرانى تابىلدى. بۇل – ەلٸمٸزدٸڭ رۋحاني ٶمٸرٸندەگٸ ەلەۋلٸ وقيعا.
مارال يشان بارشا قازاققا تانىمال ادام بولعان. ول – تٶل تاريحىمىزدا ەرەكشە ورنى بار كەنەسارى حاننىڭ ٷزەڭگٸلەس سەرٸگٸ.
بۇل قۇران ەكٸ عاسىر بويى قولدان قولعا ٶتٸپ, اقىرى شەتەلگە شىعارىلعان ەكەن. ونى جاناشىر ازاماتتاردىڭ, مەتسەناتتاردىڭ كٶمەگٸمەن قازاقستانعا قايتارىپ الدىق. قۇراندا مارال يشاننىڭ جەنە كەنەسارى حاننىڭ مٶرٸ بار. جەدٸگەرگە جان-جاقتى ساراپتاما جاسالدى. وتاندىق جەنە شەتەلدٸك عالىمدار قۇراندى مۇقييات زەرتتەدٸ. قۇراننىڭ, راسىندا, مارال يشانعا تيەسٸلٸ بولعانى جەنە كەنەسارى حانعا بەرٸلگەنٸ انىقتالدى.
كەز كەلگەن ٶركەنيەتتٸ ەل ٶزٸنٸڭ تاريحي مۇرالارىنا زور قۇرمەتپەن قارايدى. ونى قاستەرلەپ, مۇراجايعا نەمەسە باسقا دا ارنايى ورىندارعا قويادى. بٸز دە بابالاردان ميراس بولعان ەربٸر جەدٸگەردٸ قادٸرلەپ, ساقتاي بٸلۋٸمٸز كەرەك. وسى قۇراندى جاقىندا قازاقستان مۇسىلماندارىنىڭ دٸني باسقارماسىنا تابىس ەتەمٸز. ٶيتكەنٸ بۇل – بٷكٸل ەلگە ورتاق قازىنا. قۇندى مۇرانىڭ بارشا حالقىمىز ٷشٸن قاستەرلٸ ورىندا تۇرعانى ابزال. سوندىقتان قۇراندى قالپىنا كەلتٸرٸپ, قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسٸنە قويعان جٶن دەپ سانايمىن.
كەزٸندە تايقازاننىڭ ەلگە ورالۋىن جۇرت جاقسى ىرىمعا بالاعان ەدٸ. كٶپ ۇزاماي قازاقستان تەۋەلسٸز مەملەكەت بولدى. ۇلت ازاتتىعى ٷشٸن كٷرەسكەن كەنەسارىنىڭ قولىندا بولعان قۇران كٸتابىنىڭ ەلگە كەلۋٸ دە جاقسى ىرىم دەپ ويلايمىن. بۇل وقيعا قازاقستاننىڭ جاڭا دەۋٸرٸنٸڭ بەرەكەلٸ باستاۋى بولسىن دەپ تٸلەيٸك.
وسىمەن, ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ ەكٸنشٸ وتىرىسىن قورىتىندىلايىق. بىلتىر ۇلىتاۋدا, بيىل كيەلٸ تٷركٸستاندا باس قوسىپ, ەلدٸك مەسەلەلەردٸ تالقىلادىق. ەل تاريحىندا ايرىقشا ورنى بار تاعى بٸر ايماق – اتىراۋ وبلىسى. ونداعى ەيگٸلٸ سارايشىق قالاسىندا اتاقتى حاندارىمىز ورداسىن تٸككەن. مەن ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ كەلەسٸ وتىرىسىن وسى شەجٸرەلٸ ايماقتا ٶتكٸزۋدٸ ۇسىنامىن.
ەلٸمٸزدە لايىم جاقسىلىق كٶپ بولسىن!
بارشاڭىزعا اماندىق تٸلەيمٸن!
