Memleket basshysy Abai oblysynyń jurtshylyǵymen kezdesti, dep habarlaidy "Ult aqparat" Aqordaǵa silteme jasap.
Prezident jergilikti jurtshylyqpen kezdesýinde Semei qalasynyń, Abai oblysynyń Qazaqstan tarihyndaǵy orny erekshe ári tól shejiremizde airyqsha orny bar ólke ekenin atap ótti.
– Bul – qazaqqa Abai, Shákárim, Muhtar Áýezov siiaqty birtýar perzentterdi syilaǵan ulylar mekeni. Abai týǵan topyraqqa kelgen adam bul jerdiń kiesin sezinedi, qasietin uǵady. Semei – uly dalanyń ulaǵatty ólkesi. Bul – Alash arystarynyń izi qalǵan, ziialylarymyz eldiń bolashaǵy úshin kúresken qasterli óńir. Semei – ulttyq ǵylym men bilimniń, óner men mádeniettiń tarihi ortalyǵy. Elimizdegi muǵalimder daiarlaityn alǵashqy oqý orny budan 120 jyl buryn osy qalada ashylǵany belgili. Onda Muhtar Áýezov, Júsipbek Aimaýytov, Qanysh Sátbaev, Álkei Marǵulan, Sháken Aimanov syndy ult ziialylary bilim alǵan. Al Semeidegi mýzykalyq drama teatr – qazaqtyń teatr óneriniń berekeli bastaýy. Ult fýtbolynyń tusaýy da osy jerde kesilgen. Elimizdegi tarihi-ólketaný mýzeii, qoǵamdyq kitaphana, arhiv, telegraf alǵash ret osynda ashylǵan. Sondyqtan bul jerdi halqymyz qazaq rýhaniiaty tamyr jaiǵan jer dep erekshe qadirleidi, – dedi Memleket basshysy.
Qasym-Jomart Toqaev 2020 jyly óziniń sheshimimen Semei qalasyna tarihi ortalyq mártebesi berilgenin aitty.
– Jalpy, óńirdiń tynys-tirshiligi árdaiym meniń jiti nazarymda. Osydan shirek ǵasyr buryn oblys taratylyp, Shyǵys Qazaqstanǵa qosyldy. Sodan beri ólkege burynǵy mártebesin qaitarý máselesi qoǵamda talai ret kóterildi. Semei óńirinde irgesi bólek oblys qurý týraly birneshe hat-habar, usynys aldym. Biz halyq únine qulaq asatyn memleket quryp jatyrmyz. Sondyqtan men biyl halyqtyń qalaýyn eskere otyryp, osy aimaqta jeke oblys qurý týraly sheshim qabyldadym. Atalǵan qadam óńirdiń áleýmettik-ekonomikalyq máselelerin jedel sheship, turǵyndardyń ál-aýqatyn arttyrýǵa yqpal etedi. Investitsiianyń kelýine, ónerkásip pen jumys oryndarynyń ashylýyna, shaǵyn jáne orta biznestiń damýyna jaǵdai jasaidy. Aimaqty respýblikalyq biýdjetten tikelei qarjylandyrý júiesi júzege asady. Bul sheshim – shyn máninde, tarihi ádildiktiń saltanat qurýy. Biz jańadan qurylǵan oblysty ulttyń uly tulǵasyna degen erekshe qurmet belgisi retinde Abai dep atadyq. Óitkeni Abai – ult pen jurttyń simvolyna ainalǵan uly tulǵa. Semei men Abai – bir-birinen eshqashan ajyramaityn uǵymdar. Osy múmkindikti paidalanyp, barshańyzdy Abai oblysynyń qurylýymen taǵy da quttyqtaimyn! – dedi Prezident.
Memleket basshysy Semeidiń halyqaralyq tranzittik saýdanyń mańyzdy ortalyǵy bolǵanyna nazar aýdaryp, búginde oblys eki iri kórshimiz Reseimen jáne Qytaimen shektesip jatqanyn atap ótti.
– Osy orasan zor kólik-logistikalyq, saýda-ekonomikalyq áleýetti tolyq paidalaný qajet. Bolashaqta Semei ózine Astana, Almaty, Shymkent jáne Aqtóbe qalalarymen qatar eńbek adamdaryn, innovatsiia men investitsiia tarta otyryp, elimizdiń qarqyndy damýyna úles qosatyn shaharǵa ainalady dep sanaimyn. Abai oblysy elimizdiń damýyna serpin beretin qýatty aimaq bolaryna senemin. Biz qaita shańyraq kótergen oblystyń kórkeiýi úshin barlyq jaǵdaidy jasaimyz, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Budan keiin Prezident Abai óńirin damytýdyń basym baǵyttary men ózekti máselelerine toqtaldy. Atap aitqanda, Abai oblysyndaǵy mektepterde 9 myńǵa jýyq balaǵa oryn jetispeidi. Aldaǵy ýaqytta 11 mektep pen 14 balabaqsha salý josparlanǵan. Alaida Qasym-Jomart Toqaev munyń ózi jetkiliksiz ekenin aitty.
– Úkimet pen ákimdikke oblys mektepterindegi oryn tapshylyǵy máselesin birjola sheshýdi tapsyramyn. Biz ustazdy qurmet tutqan elmiz. Bul sózimiz naqty ispen bekitilip jatyr. Arnaiy Oqý-aǵartý ministrligi quryldy. Biz buǵan deiin «Pedagogtardyń mártebesi týraly» Zań qabyldap, onyń aiasynda muǵalimderdiń jalaqysyn ósirdik. «Álippeni» qaitardyq. Orta bilimdi damytýǵa baǵyttalǵan birqatar jaǵymdy ózgerister bar. Osyndai igi sharalar arqyly biz qoǵamda muǵalimniń mártebesin odan ári biiktetemiz. Ustaz bizdiń qoǵamda árdaiym syily tulǵa bolady. Semei bilim berý salasynda kósh basynda júrýi qajet. Batystyń ozyq ýniversitetteriniń biri Semeide óz filialyn ashsa nemese Semeidiń joǵary oqý ornymen bailanys ornatsa, jaqsy bolar edi, – dedi Memleket basshysy.
Semeide elimizdegi negizgi meditsina ýniversitetteriniń biri ornalasqan. Qasym-Jomart Toqaevtyń tapsyrmasymen bilim ordasy janynan kópbeiindi aýrýhana salý máselesi qarastyrylyp jatyr.
– Meniń tapsyrmam boiynsha Semeide onkologiialyq dispanserdiń radiologiialyq ortalyǵy paidalanýǵa berildi. Balalardy ońaltý ortalyǵy salynyp jatyr. «Aýyldyq densaýlyq saqtaýdy jańǵyrtý» ulttyq jobasy aiasynda aimaqta 65 nysan salynady. Biz iadrolyq synaqtardan zardap shekken azamattarymyzdy ońaltý máselesine basa mán berýimiz kerek, – dedi Prezident.
Prezidenttiń pikirinshe, Semei zaman talabyna sai, yńǵaily qalaǵa ainalýǵa tiis. Oblys ortalyǵy ónerkásipter men kólikterge emes, qala turǵyndaryna qolaily mekenge ainalýy qajet. Semeidi damytý jumysyn josparlaǵan kezde joǵary standarttarǵa sai tyń ýrbanistikalyq tujyrym kerek. Ásirese, «jasyl qala» ideiasyna erekshe nazar aýdarǵan jón.
Sondai-aq Memleket basshysy Semei qalasynyń infraqurylymy ábden tozǵanyn aitty. Jazda ystyq sý joq, al qysta úiler jylynbaidy. Qaladaǵy Jylý elektr ortalyǵynan shyǵatyn ziiandy qaldyqtar aýany shekten tys lastap jatyr. Bul máselelerdi túpkilikti sheshetin ýaqyt jetti.
Abai oblysy toǵyz joldyń torabynda Reseimen, Qytaimen shektesip jatyr. Prezident osy múmkindikti utymdy paidalaný úshin joldarymyz sapaly ári qaýipsiz bolýy qajet ekenine toqtaldy.
– Elimizdiń kólik áleýetin damytý úshin Baqty arqyly Qytaiǵa baratyn temirjol jelisin salýdy josparlap otyrmyz. Bul temirjoldy mindetti túrde salýymyz kerek. Úkimet osy máselemen ainalysady. Óńirde «qurǵaq port», «logistikalyq park» salyp, kólik dálizin damytý asa mańyzdy. Halyqaralyq mańyzy bar kúre jol Semei arqyly ótedi. Sondyqtan, eń aldymen, qaladaǵy eki kópirdi jóndeý qajet, – dedi Memleket basshysy.
Qasym-Jomart Toqaev Abai oblysynyń agrarlyq aimaq ekenine erekshe nazar aýdardy.
– Kezinde Semei óńiri búkil respýblikaǵa, tipti, alys-jaqyn shetelderge et, sút, teri, jún jáne basqa da ónimder shyǵaratyn. Oblystyń osy áleýetin qalpyna keltirý qajet. Aýyl sharýashylyǵy ónimderin óńdeitin kásiporyndardyń jumysyn jandandyrý kerek. Bul – asa mańyzdy mindet. Taǵy bir ózekti másele – bos jatqan jerlerdi memleketke qaitarý. Men bul jumysty búkil el aýmaǵynda júrgizýdi tapsyrdym. Abai oblysynda qazirdiń ózinde osyndai 200 myń gektar jer anyqtaldy. Sonyń 62 myń gektary qaitaryldy. Qaitarylǵan jerlerdi jergilikti sharýalarǵa ádil úlestirip, el igiligine tiimdi paidalaný asa mańyzdy. Jalpy, bul jumys odan ári jalǵasady, – dedi Prezident.
Óńirdiń jer qoinaýy poligonnyń kesirinen jyldar boiy igerilgen joq. Sol sebepti Memleket basshysy oblys aýmaǵynda aýqymdy geologiialyq zertteý jumysyn júrgizý qajet ekenin aitty. Prezidenttiń pikirinshe, qazba bailyqtar tabylady. Taý-ken ónerkásibi oblys ekonomikasyn jandandyryp, jańa jumys oryndaryn ashýǵa múmkindik beredi.
Qasym-Jomart Toqaev Abai oblysynyń kúrdeli ekologiiasy halyqtyń densaýlyǵy men turmys sapasyna áser etip otyrǵanyn atap ótip, Semei poligonyndaǵy iadrolyq synaqtardan keiin júzdegen myń gektar jerge zalal kelgenine toqtaldy. Sonymen qatar Ertis ózeniniń lastanýyna, shoqqaraǵaidy saqtaýǵa nazar aýdaryldy. Memleket basshysy ákimdikke óńirdiń ekologiialyq máselesin únemi nazarda ustaýdy tapsyrdy.
– Túrli ekologiialyq bastamalardy júzege asyrý úshin biz tutas qoǵam bolyp jumylýymyz qajet. Halyqaralyq standartqa jáne ekologiialyq normalarǵa sai keletin qoqys jinaityn jańa poligon salý kerek. Bul jumys oblys ákiminiń jeke baqylaýynda bolýǵa tiis. Energetika ministrligi Semei iadrolyq qaýipsizdik aimaǵy týraly zań jobasyn ázirledi. Biylǵy sáýir aiynda bul jobany Májilis maquldady. Endi ony tezirek qabyldap, taza jerdi aýyl sharýashylyǵy úshin paidalanýǵa berý kerek, – dedi Prezident.
Qasym-Jomart Toqaev óńirde mádeni-tanymdyq týrizmdi damytý máselesine de toqtaldy. Memleket basshysynyń aitýynsha, teńizge shyǵatyn joly joq eń úlken memleket Qazaqstan úshin Jerdiń kontinenttik poliýsiniń bizdiń territoriiada ornalasýynyń simvoldyq máni bar. Prezident bul núkte Abai aýdanynda, Jidebaida Abaidyń murajai-úiiniń janynda ornalasqanyn atap ótti.
– Semeidiń biregei murasy men sáýlettik kelbetin saqtaý óte mańyzdy. Oblystyń týristik áleýetin nyǵaitýdyń negizgi sharttarynyń biri – infraqurylymdy damytý. Eń aldymen jol máselesin sheshý kerek. Týrister úshin tartymdy jerlerge kedergisiz jáne yńǵaily qoljetimdilikti qamtamasyz etý kerek. Sondai-aq mádeni nysandardyń kommýnaldy jelilerge qatysty máselelerin sheshý qajet. Ertis ózeniniń jaǵalaýyn abattandyrýǵa erekshe nazar aýdarý kerek. Semei qalasynyń jańa mártebesin eskere otyryp, ony damytýdyń bas josparyn jańartý qajet, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Prezident jańa oblys qurý ońai sharýa emes ekenin aita kelip, barlyq salada jan-jaqty jáne muqiiat oilastyrylǵan jumys júrgizýdiń mańyzyna toqtaldy.
– Úkimetke jaqyn arada Abai oblysyn damytýdyń keshendi josparyn ázirleýdi tapsyramyn. Keleshekte oblys ózin-ózi tolyqqandy qamtamasyz ete alatyn, órkendegen aimaqqa ainalýǵa tiis. Qasiretke shaldyqsa da, qasietin joǵaltpaǵan ólkeni barynsha damytý – ortaq paryz. Bul meniń Prezident retindegi paryzym dep aitsam, artyq emes. Osy oraida, bir máselege arnaiy toqtalǵym keledi. Shyn máninde, ultty jańǵyrtýdyń negizi saiasat pen ekonomikadan góri bilim men mádeniette jatyr deýge bolady. Semei ótken ǵasyrdyń basynda qazaqtyń rýhani astanasy sanalǵan. Abai bastap, Alash arystary jalǵaǵan uly jol ultymyzdy eseitip, múlde jańa deńgeige kóterdi. Olar qazaqtyń bolashaǵy qandai bolýy kerektigin aiqyndap berdi, – dedi Memleket basshysy.
Prezident sondai-aq qoǵamdyq sanany túbegeili jańǵyrtýmen ainalysýymyz qajet ekeni de aitty.
– Joǵary mádeniet, ozyq bilim jáne adal eńbek siiaqty qundylyqtar bul jumystyń ózegine ainalady. «Talap, eńbek, tereń oi, Qanaǵat, raqym, oilap qoi» degen hakim Abaidyń ósieti jas urpaqqa úlgi-ónege bolýǵa tiis. Uly aqynnyń atap kórsetken bes asyl qasieti bizdiń búgingi maqsatymyzben tolyq úndesedi. Uly Abai «Tolyq adam» degen uǵymdy qazaq qoǵamyna usynǵan edi. Tolyq adam, bul – bolmysy kemel, kózqarasy tereń, kókiregi oiaý, eńbekshil adam degen sóz. Ózderińizge málim, men qoǵamda jańa qundylyqtar ornyqtyrý qajettigi jóninde únemi aityp júremin. Ulttyq quryltaida, «Jastar rýhynyń» sezinde jáne Túrkistanda jurtshylyqpen kezdeskende buǵan arnaiy toqtaldym. Taǵy da qaitalap aitamyn. Jastarymyz úsh nárseniń airyqsha mańyzdy ekenin túsinýi kerek. Bul – tereń bilim, eńbekqorlyq jáne otanshyldyq qasiet, – dedi Prezident.
Memleket basshysy Eýraziia qurlyǵynyń ortasynda ornalasqan elimizdiń qazirgi halyqaralyq ahýalǵa qatysty ustanymyn taǵy da aiqyndap ótti.
– Búginde álemde buryn-sońdy bolmaǵan geostrategiialyq shielenis baiqalady. Álemniń túkpir-túkpirindegi saiasatkerler men sarapshylar iadrolyq qarýdyń qoldanylý qaýpin qyzý talqylap jatyr. Semei iadrolyq poligonyndaǵy sońǵy jarylystan beri 33 jylǵa jýyq ýaqyt ótti. Bul aimaqtyń turǵyndary «Qyrǵi-qabaq soǵystaǵy» iadrolyq áleýetpen aqylǵa qonymsyz básekelestiktiń barlyq qiyndyǵyn bastan ótkerdi. Jaqynda men bul týraly Niý-Iorktegi BUU-nyń joǵary minberinen aittym. Adamdardyń densaýlyǵyna, jergilikti ekojúiege orasan zor zalal keldi. Tuńǵysh Prezident Nursultan Nazarbaevtyń Jarlyǵymen poligondy jaýyp, álemdegi tórtinshi iadrolyq arsenaldan óz erkimen bas tarta otyryp, bizdiń elimiz iadrolyq qarýsyz álem úshin jahandyq qozǵalys kóshbasshylarynyń birine ainaldy, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Prezident qazir qoǵamda adamdardyń bir-birine degen qurmeti men senimi azaiyp bara jatqanyn erekshe atap ótti.
– Bul – óte qaýipti. Qatigezdik pen senimsizdik, nemqurailylyq pen enjarlyq – halyqty jarǵa jyǵatyn jaǵymsyz ádetter. Biz el bolamyz desek, eń aldymen, jastardyń boiyna adamgershilik qasietterdi sińirýimiz kerek. Sondai-aq, ózara tilektestik pen baýyrmaldyqty árdaiym dáripteýimiz kerek. Muny Abaidan artyq aitqan eshkim joq. Ol «Birińdi qazaq biriń dos, kórmeseń istiń bári bos» degenin bilesizder. Uly oishyldyń osy ósietin umytpaiyq, aǵaiyn! – dedi Memleket basshysy.
Qasym-Jomart Toqaev aimaqtardy damytýǵa memleket qana emes, biznes ókilderi de atsalysýy qajet ekenin jetkizdi.
– Men osy óńirden shyqqan isker azamattardy Abai oblysyn birge kórkeitýge shaqyramyn. Mektep, emhana jáne basqa da áleýmettik nysandardy memleket pen jeke sektordyń seriktestigi aiasynda salýǵa múmkindik bar. Aýyl-aimaqty órkendetýge árbir azamat paidasyn tigize alady. Aǵash otyrǵyzý, kóshelerdi, tipti, aýlany qoqystan tazartý siiaqty qarapaiym jumystar – týǵan jerge degen janashyrlyqtyń kórinisi. Jastarymyz uqypty, belsendi, bilimdi, óz isine jaýapty bolýy kerek. Eń bastysy, izgi niet, ortaq iske degen tilektestikke adal bolýymyz qajet. Men árdaiym aityp júrmin. Taǵy da qaitalap ótkim keledi. Otanshyldyq qur sózden emes, naqty isten kórinedi, – dedi Prezident.
Kezdesý sońynda Memleket basshysy Abai oblysynyń birqatar azamatyn memlekettik nagradalarmen marapattady. «Abai atyndaǵy teatr» KMQK artisi Imahanov Beken jáne eńbek ardageri Muqataev Amantai «Parasat» ordenimen, «Semei tsement zaýyty» ÓK» JShS kran mashinisi Ponomareva Svetlana «Qurmet» ordenimen marapattaldy. Sondai-aq «Qainar Agro» ShQ sýarý mashinalarynyń operatory Lebedev Mihailge «Eren eńbegi úshin» medali, Kókpekti joldary» JShS-niń direktory Gúlnaz Nurǵalievaǵa «Shapaǵat» medali tabys etildi.
