Foto: Akorda.kz
Prezident Qasym-Jomart Toqaev «Ortalyq Aziia + Shyǵanaqtaǵy arab memleketteriniń yntymaqtastyǵy keńesiniń» birinshi sammitine qatysty, dep habarlaidy "Ult aqparat" Aqordanyń resmi saityna silteme jasap.
Prezident óz sózinde Ortalyq Aziia men Shyǵanaqtaǵy arab memleketteri basshylarynyń búgingi kezdesýi, eń aldymen, ýaqyt talaby jáne kópjaqty yntymaqtastyqty múlde jańa deńgeige kóterý jolynda ózara túsinistik bar ekenin kórsetetinine nazar aýdardy. Onyń aitýynsha, bizdiń elderimiz ekijaqty formatta berik ári úilesimdi memleketaralyq qatynas ornatty. Senimdi ári belsendi saiasi dialog, saýda-ekonomikalyq yntymaqtastyq damyp, mádeni-gýmanitarlyq bailanystardy turaqty túrde nyǵaiyp keledi.
– Jahandyq ornyqty damý máselesi boiynsha memleketterimizdiń halyqaralyq arenadaǵy kózqarastary – ortaq nemese jaqyn. Jalpy, qaýipsizdik pen turaqtylyqty qamtamasyz etý jónindegi maqsattary da bir. Tarihi bailanystar, ortaq rýhani qundylyqtar, dostyq pen baýyrlastyq – qarym-qatynasymyzdyń berik negizi ekeni sózsiz. Qazaqstan búgingi kezdesýge erekshe mán beredi. Shyǵanaq elderiniń saiasi yqpaly, ekonomikalyq jáne investitsiialyq áleýeti zor. Olar – kóptegen negizgi baǵyttar boiynsha bizdiń eń mańyzdy seriktesimiz. Ortalyq Aziia memleketteriniń ishki aimaqtyq yntymaqtastyǵyn jandandyryp, óńirdiń jahandyq mańyzdylyǵyn kúsheitý qajet dep sanaimyz. Bul kópjaqty yqpaldastyqty tereńdetý úshin jańa múmkindikterge jol ashady. Osy iske «Ortalyq Aziia +» dialog formaty eleýli úles qosatyny sózsiz, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Prezident Ortalyq Aziia memleketteriniń áleýeti men Shyǵanaq elderiniń orasan zor múmkindigi kópjaqty seriktestikti biik beleske shyǵara alatynyna senim bildirip, osy dialog formatyndaǵy yntymaqtastyqtyń basym baǵyttaryna qatysty óz pikirin ortaǵa saldy.
– Eń aldymen, saýda-ekonomikalyq bailanystardy keńeitý mańyzdy. Sońǵy jyldary bizdiń aimaqtyń Yntymaqtastyq keńeske múshe eldermen saýda-sattyǵy qarqyndy dami bastady. Muny erekshe atap ótken jón. Biraq kórsetkishter bizdiń áleýetimizdiń tolyq paidalanylmai otyrǵanyn kórsetedi. Taýar ainalymyn aitarlyqtai arttyrý úshin bizde barlyq múmkindik bar. Ol úshin ózara saýda nomenklatýrasyn ulǵaitý qajet. Mysaly, Qazaqstan qysqa merzimde quny shamamen 400 million dollar bolatyn 100 túrli taýar eksporttaýǵa daiyn, – dedi Memleket basshysy.
Prezident investitsiialyq yntymaqtastyqty jandandyrý máselesin ekinshi basym baǵyt retinde atady. UNCTAD baiandamasyna sáikes byltyr Ortalyq Aziiaǵa tartylǵan taza investitsiia 40 paiyzǵa artyp, 10 milliard dollardy qurady. Onyń 60 paiyzy Qazaqstanǵa tiesili.
– Táýelsizdik jyldary Shyǵanaq elderi Qazaqstan ekonomikasyna 3,6 milliard dollarǵa jýyq qarjy saldy. Sondyqtan biz investitsiialyq bailanystardy odan ári nyǵaitýǵa múddelimiz. Osyǵan orai ekonomikany ártaraptandyrýǵa baǵyttalǵan aýqymdy reformalar júrgizilýde. Sheteldik kapital úshin barynsha qolaily jaǵdai jasap jatyrmyz. Jýyrda Qazaqstan men Saýd Arabiiasy arasynda Iskerlik keńes quryldy. Ol eki eldiń saýda jáne investitsiialyq áleýetin arttyrýǵa arnalǵan mańyzdy alań bolmaq. Biz Keńeske múshe memleketterdiń barlyǵymen osyndai yntymaqtastyq ornatýǵa daiynbyz. Seriktesterimizdi «Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵynyń múmkindikterin belsendi paidalanýǵa shaqyramyz, – dedi Prezident.
Memleket basshysynyń pikirinshe, kólik-tranzit salasyn damytý mańyzdy. Qazirgi tańda memleketterimiz kólik baǵyttaryn ártaraptandyrý úshin belsendi sharalar qabyldap jatyr. Túrli infraqurylymdyq jáne logistikalyq jobalar qolǵa alynýda. Atap aitqanda, Qazaqstan Transkaspii halyqaralyq kólik dálizin odan ári damytýǵa basa mán beredi.
– Biz bul baǵyt arqyly júk tasymalyn dáiekti túrde ulǵaitýǵa niettimiz. 2030 jylǵa qarai jyl saiyn 500 myń konteinerge deiin júk jetkizýdi josparlap otyrmyz. Budan bólek, Qazaqstan «Soltústik – Ońtústik» halyqaralyq kólik dálizin damytý sharalaryn qabyldaýda, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Prezident energetika salasyndaǵy yntymaqtastyqty nyǵaitýdy kelesi basym baǵyt retinde atap ótti. Ortalyq Aziia memleketteriniń aýmaǵynda 30 milliard tonnadan astam barlanǵan munai qory jáne 20 trillion tekshe metrden astam gaz qory bar. Bul aimaqtyń munai men gaz kólemi jaǵynan álemde Arab túbeginen keiin ekinshi orynda ekenin kórsetedi.
– Qazaqstan OPEK+ kelisiminiń qatysýshysy retinde osy uiymǵa múshe eldermen yntymaqtastyqty joǵary baǵalaidy. Biz jan-jaqty qarym-qatynasty tereńdete túsýge daiynbyz. Elimizde energiia resýrstaryn tasymaldaý baǵyttaryn ártaraptandyrý úshin aýqymdy jumys júrgizilip jatyr. Sonymen birge Qazaqstan óndirýshi jańa qýat kózderin damytýǵa jáne jańǵyrtýǵa basa mán beredi. Geologiialyq barlaý jáne óndirý isine ozyq tájiribe men tehnologiiany engizýge airyqsha kóńil bóledi. Sondai-aq zamanaýi munai-himiia ónerkásibin órkendetýge basymdyq beredi. Qazaqstan Shyǵanaq elderiniń iri energetikalyq kompaniialarymen tyǵyz qarym-qatynas jasaýǵa daiyn. Ásirese, «jasyl energetika» salasynda birlesip jumys isteýge nietti. Mysaly, Saýdiianyń «ACWA Power», Ámirlikterdiń «Masdar» jáne Qatar kompaniialary jobalarynyń keleshegi zor. Jýyrda Shanhai yntymaqtastyq uiymyna múshe memleketter basshylarynyń keńesi ótti. Sol jiynda men Qazaqstanda Halyqaralyq energetikalyq forým ótkizýdi usyndym. Yntymaqtastyq keńesine múshe elderdiń munai men gaz eksporttaityn kásiporyndaryn osy is-sharaǵa qatysýǵa shaqyramyz, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Memleket basshysy azyq-túlik qaýipsizdigine qatysty máselege arnaiy toqtaldy. Sondai-aq Qazaqstan Arab elderine aýyl sharýashylyǵy taýarlaryn eksporttaý kólemin ulǵaityp, olardyń qurylymyn ártaraptandyrýǵa múddeli ekenin aitty.
– Elimiz – álemde bidai men un óndiretin eń iri on memlekettiń biri. Arab áriptesterimizdiń «organik» jáne «halal» ónimderin óndirý, óńdeý jáne sertifikattaý tájiribesi men múmkindigi mol. Sondyqtan olarǵa suranys joǵary. Osy oraida standarttardy, tehnikalyq retteý jáne sertifikattaý júiesin úilestirý mańyzdy. Bul baǵyttaǵy jumysty jalǵastyrý qajet dep sanaimyz. Azyq-túlik qaýipsizdigi jónindegi islam uiymynyń áleýetin paidalanyp, bul mindetterdi tiimdi iske asyra alamyz. Uiymnyń qazirgi Tóraǵasy retinde belsendi jumys júrgizip jatqany úshin Qatar basshylyǵyna shynaiy rizashylyǵymdy bildiremin. Sondai-aq onyń qyzmetin jandandyrýǵa Saýd Arabiiasynyń zor úles qosqanyn airyqsha atap ótkim keledi. Jahandyq azyq-túlik qaýipsizdigin nyǵaityp, osy saladaǵy yntymaqtastyqty damytý úshin Aýyl sharýashylyǵy ministrleriniń kezdesý tetigin qurýdy usynamyn, – dedi Prezident.
Budan bólek, Prezident aimaqaralyq týrizmdi damytýdy yntymaqtastyqtyń kelesi basym baǵyty retinde atady.
– Ortalyq Aziianyń týristik áleýeti zor. Muny tiimdi paidalaný qajet. Sondai-aq týrizm indýstriiasy – aimaq ekonomikasynyń tez damyp kele jatqan salasynyń biri. Osyǵan orai týrizmniń mádeni-tanymdyq, ekologiialyq, sporttyq, saýyqtyrý jáne iskerlik salalaryn birlese damytýǵa daiynbyz. Bul týristik baǵytty ilgeriletýge yqpal etedi. Búginde Qazaqstan Yntymaqtastyq keńesine múshe barlyq memleket úshin vizasyz rejim engizdi. Sonymen qatar sizderdiń astanalaryńyzben tikelei áýe qatynastaryn jolǵa qoidy, – dedi Memleket basshysy.
Prezident sóziniń sońynda usynylǵan bastamalar Qazaqstannyń ózara ornyqty damý men órkendeýdi qamtamasyz etýge baǵyttalǵan yntymaqtastyqty nyǵaitýǵa degen umtylysyn rastaitynyn jetkizdi.
Sonymen qatar «Ortalyq Aziia + Shyǵanaqtaǵy arab memleketteriniń yntymaqtastyq keńesiniń» birinshi sammitine Saýd Arabiiasynyń Taq murageri, Premer-ministri Muhammed ben Salman ben Ábdelaziz Ál Saýd, Bahrein Koroliniń gýmanitarlyq jumys jáne jastar isi jónindegi ókili, Hanzada sheih Naser ben Hamad Ál Halifa, Qatar Ámiri sheih Támim ben Hamad Ál Táni, Kýveittiń Taq murageri sheih Meshal ál-Ahmed ál-Djaber as-Sabah, BAÁ Vitse-prezidenti, Premer-ministri, Dýbai Ámirliginiń Bileýshisi sheih Muhammed ben Rashid Ál Maktým, Oman Sultanaty Premer-ministriniń orynbasary, Hanzada Asad ben Tariq Ál Said, Qyrǵyzstan Prezidenti Sadyr Japarov, Tájikstan Prezidenti Emomali Rahmon, Túrikmenstan Prezidenti Serdar Berdimuhamedov, Ózbekstan Prezidenti Shavkat Mirziioev, Shyǵanaqtaǵy arab memleketteri yntymaqtastyq keńesiniń bas hatshysy Jassem Muhammed ál-Býdaýi qatysty.
«Ortalyq Aziia + Shyǵanaqtaǵy arab memleketteriniń yntymaqtastyǵy keńesi» birinshi sammitiniń qorytyndysy boiynsha Birlesken málimdeme qabyldandy.
