فوتو: Akorda.kz
پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ «ورتالىق ازييا + شىعاناقتاعى اراب مەملەكەتتەرٸنٸڭ ىنتىماقتاستىعى كەڭەسٸنٸڭ» بٸرٸنشٸ سامميتٸنە قاتىستى, دەپ حابارلايدى "ۇلت اقپارات" اقوردانىڭ رەسمي سايتىنا سٸلتەمە جاساپ.
پرەزيدەنت ٶز سٶزٸندە ورتالىق ازييا مەن شىعاناقتاعى اراب مەملەكەتتەرٸ باسشىلارىنىڭ بٷگٸنگٸ كەزدەسۋٸ, ەڭ الدىمەن, ۋاقىت تالابى جەنە كٶپجاقتى ىنتىماقتاستىقتى مٷلدە جاڭا دەڭگەيگە كٶتەرۋ جولىندا ٶزارا تٷسٸنٸستٸك بار ەكەنٸن كٶرسەتەتٸنٸنە نازار اۋداردى. ونىڭ ايتۋىنشا, بٸزدٸڭ ەلدەرٸمٸز ەكٸجاقتى فورماتتا بەرٸك ەرٸ ٷيلەسٸمدٸ مەملەكەتارالىق قاتىناس ورناتتى. سەنٸمدٸ ەرٸ بەلسەندٸ ساياسي ديالوگ, ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق دامىپ, مەدەني-گۋمانيتارلىق بايلانىستاردى تۇراقتى تٷردە نىعايىپ كەلەدٸ.
– جاھاندىق ورنىقتى دامۋ مەسەلەسٸ بويىنشا مەملەكەتتەرٸمٸزدٸڭ حالىقارالىق ارەناداعى كٶزقاراستارى – ورتاق نەمەسە جاقىن. جالپى, قاۋٸپسٸزدٸك پەن تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ جٶنٸندەگٸ ماقساتتارى دا بٸر. تاريحي بايلانىستار, ورتاق رۋحاني قۇندىلىقتار, دوستىق پەن باۋىرلاستىق – قارىم-قاتىناسىمىزدىڭ بەرٸك نەگٸزٸ ەكەنٸ سٶزسٸز. قازاقستان بٷگٸنگٸ كەزدەسۋگە ەرەكشە مەن بەرەدٸ. شىعاناق ەلدەرٸنٸڭ ساياسي ىقپالى, ەكونوميكالىق جەنە ينۆەستيتسييالىق ەلەۋەتٸ زور. ولار – كٶپتەگەن نەگٸزگٸ باعىتتار بويىنشا بٸزدٸڭ ەڭ ماڭىزدى سەرٸكتەسٸمٸز. ورتالىق ازييا مەملەكەتتەرٸنٸڭ ٸشكٸ ايماقتىق ىنتىماقتاستىعىن جانداندىرىپ, ٶڭٸردٸڭ جاھاندىق ماڭىزدىلىعىن كٷشەيتۋ قاجەت دەپ سانايمىز. بۇل كٶپجاقتى ىقپالداستىقتى تەرەڭدەتۋ ٷشٸن جاڭا مٷمكٸندٸكتەرگە جول اشادى. وسى ٸسكە «ورتالىق ازييا +» ديالوگ فورماتى ەلەۋلٸ ٷلەس قوساتىنى سٶزسٸز, – دەدٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ.
پرەزيدەنت ورتالىق ازييا مەملەكەتتەرٸنٸڭ ەلەۋەتٸ مەن شىعاناق ەلدەرٸنٸڭ وراسان زور مٷمكٸندٸگٸ كٶپجاقتى سەرٸكتەستٸكتٸ بيٸك بەلەسكە شىعارا الاتىنىنا سەنٸم بٸلدٸرٸپ, وسى ديالوگ فورماتىنداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ باسىم باعىتتارىنا قاتىستى ٶز پٸكٸرٸن ورتاعا سالدى.
– ەڭ الدىمەن, ساۋدا-ەكونوميكالىق بايلانىستاردى كەڭەيتۋ ماڭىزدى. سوڭعى جىلدارى بٸزدٸڭ ايماقتىڭ ىنتىماقتاستىق كەڭەسكە مٷشە ەلدەرمەن ساۋدا-ساتتىعى قارقىندى دامي باستادى. مۇنى ەرەكشە اتاپ ٶتكەن جٶن. بٸراق كٶرسەتكٸشتەر بٸزدٸڭ ەلەۋەتٸمٸزدٸڭ تولىق پايدالانىلماي وتىرعانىن كٶرسەتەدٸ. تاۋار اينالىمىن ايتارلىقتاي ارتتىرۋ ٷشٸن بٸزدە بارلىق مٷمكٸندٸك بار. ول ٷشٸن ٶزارا ساۋدا نومەنكلاتۋراسىن ۇلعايتۋ قاجەت. مىسالى, قازاقستان قىسقا مەرزٸمدە قۇنى شامامەن 400 ميلليون دوللار بولاتىن 100 تٷرلٸ تاۋار ەكسپورتتاۋعا دايىن, – دەدٸ مەملەكەت باسشىسى.
پرەزيدەنت ينۆەستيتسييالىق ىنتىماقتاستىقتى جانداندىرۋ مەسەلەسٸن ەكٸنشٸ باسىم باعىت رەتٸندە اتادى. UNCTAD بايانداماسىنا سەيكەس بىلتىر ورتالىق ازيياعا تارتىلعان تازا ينۆەستيتسييا 40 پايىزعا ارتىپ, 10 ميلليارد دوللاردى قۇرادى. ونىڭ 60 پايىزى قازاقستانعا تيەسٸلٸ.
– تەۋەلسٸزدٸك جىلدارى شىعاناق ەلدەرٸ قازاقستان ەكونوميكاسىنا 3,6 ميلليارد دوللارعا جۋىق قارجى سالدى. سوندىقتان بٸز ينۆەستيتسييالىق بايلانىستاردى ودان ەرٸ نىعايتۋعا مٷددەلٸمٸز. وسىعان وراي ەكونوميكانى ەرتاراپتاندىرۋعا باعىتتالعان اۋقىمدى رەفورمالار جٷرگٸزٸلۋدە. شەتەلدٸك كاپيتال ٷشٸن بارىنشا قولايلى جاعداي جاساپ جاتىرمىز. جۋىردا قازاقستان مەن ساۋد ارابيياسى اراسىندا ٸسكەرلٸك كەڭەس قۇرىلدى. ول ەكٸ ەلدٸڭ ساۋدا جەنە ينۆەستيتسييالىق ەلەۋەتٸن ارتتىرۋعا ارنالعان ماڭىزدى الاڭ بولماق. بٸز كەڭەسكە مٷشە مەملەكەتتەردٸڭ بارلىعىمەن وسىنداي ىنتىماقتاستىق ورناتۋعا دايىنبىز. سەرٸكتەستەرٸمٸزدٸ «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعىنىڭ مٷمكٸندٸكتەرٸن بەلسەندٸ پايدالانۋعا شاقىرامىز, – دەدٸ پرەزيدەنت.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ پٸكٸرٸنشە, كٶلٸك-ترانزيت سالاسىن دامىتۋ ماڭىزدى. قازٸرگٸ تاڭدا مەملەكەتتەرٸمٸز كٶلٸك باعىتتارىن ەرتاراپتاندىرۋ ٷشٸن بەلسەندٸ شارالار قابىلداپ جاتىر. تٷرلٸ ينفراقۇرىلىمدىق جەنە لوگيستيكالىق جوبالار قولعا الىنۋدا. اتاپ ايتقاندا, قازاقستان ترانسكاسپيي حالىقارالىق كٶلٸك دەلٸزٸن ودان ەرٸ دامىتۋعا باسا مەن بەرەدٸ.
– بٸز بۇل باعىت ارقىلى جٷك تاسىمالىن دەيەكتٸ تٷردە ۇلعايتۋعا نيەتتٸمٸز. 2030 جىلعا قاراي جىل سايىن 500 مىڭ كونتەينەرگە دەيٸن جٷك جەتكٸزۋدٸ جوسپارلاپ وتىرمىز. بۇدان بٶلەك, قازاقستان «سولتٷستٸك – وڭتٷستٸك» حالىقارالىق كٶلٸك دەلٸزٸن دامىتۋ شارالارىن قابىلداۋدا, – دەدٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ.
پرەزيدەنت ەنەرگەتيكا سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋدى كەلەسٸ باسىم باعىت رەتٸندە اتاپ ٶتتٸ. ورتالىق ازييا مەملەكەتتەرٸنٸڭ اۋماعىندا 30 ميلليارد توننادان استام بارلانعان مۇناي قورى جەنە 20 تريلليون تەكشە مەتردەن استام گاز قورى بار. بۇل ايماقتىڭ مۇناي مەن گاز كٶلەمٸ جاعىنان ەلەمدە اراب تٷبەگٸنەن كەيٸن ەكٸنشٸ ورىندا ەكەنٸن كٶرسەتەدٸ.
– قازاقستان وپەك+ كەلٸسٸمٸنٸڭ قاتىسۋشىسى رەتٸندە وسى ۇيىمعا مٷشە ەلدەرمەن ىنتىماقتاستىقتى جوعارى باعالايدى. بٸز جان-جاقتى قارىم-قاتىناستى تەرەڭدەتە تٷسۋگە دايىنبىز. ەلٸمٸزدە ەنەرگييا رەسۋرستارىن تاسىمالداۋ باعىتتارىن ەرتاراپتاندىرۋ ٷشٸن اۋقىمدى جۇمىس جٷرگٸزٸلٸپ جاتىر. سونىمەن بٸرگە قازاقستان ٶندٸرۋشٸ جاڭا قۋات كٶزدەرٸن دامىتۋعا جەنە جاڭعىرتۋعا باسا مەن بەرەدٸ. گەولوگييالىق بارلاۋ جەنە ٶندٸرۋ ٸسٸنە وزىق تەجٸريبە مەن تەحنولوگييانى ەنگٸزۋگە ايرىقشا كٶڭٸل بٶلەدٸ. سونداي-اق زاماناۋي مۇناي-حيمييا ٶنەركەسٸبٸن ٶركەندەتۋگە باسىمدىق بەرەدٸ. قازاقستان شىعاناق ەلدەرٸنٸڭ ٸرٸ ەنەرگەتيكالىق كومپانييالارىمەن تىعىز قارىم-قاتىناس جاساۋعا دايىن. ەسٸرەسە, «جاسىل ەنەرگەتيكا» سالاسىندا بٸرلەسٸپ جۇمىس ٸستەۋگە نيەتتٸ. مىسالى, ساۋدييانىڭ «ACWA Power», ەمٸرلٸكتەردٸڭ «Masdar» جەنە قاتار كومپانييالارى جوبالارىنىڭ كەلەشەگٸ زور. جۋىردا شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا مٷشە مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ كەڭەسٸ ٶتتٸ. سول جيىندا مەن قازاقستاندا حالىقارالىق ەنەرگەتيكالىق فورۋم ٶتكٸزۋدٸ ۇسىندىم. ىنتىماقتاستىق كەڭەسٸنە مٷشە ەلدەردٸڭ مۇناي مەن گاز ەكسپورتتايتىن كەسٸپورىندارىن وسى ٸس-شاراعا قاتىسۋعا شاقىرامىز, – دەدٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ.
مەملەكەت باسشىسى ازىق-تٷلٸك قاۋٸپسٸزدٸگٸنە قاتىستى مەسەلەگە ارنايى توقتالدى. سونداي-اق قازاقستان اراب ەلدەرٸنە اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارلارىن ەكسپورتتاۋ كٶلەمٸن ۇلعايتىپ, ولاردىڭ قۇرىلىمىن ەرتاراپتاندىرۋعا مٷددەلٸ ەكەنٸن ايتتى.
– ەلٸمٸز – ەلەمدە بيداي مەن ۇن ٶندٸرەتٸن ەڭ ٸرٸ ون مەملەكەتتٸڭ بٸرٸ. اراب ەرٸپتەستەرٸمٸزدٸڭ «ورگانيك» جەنە «حالال» ٶنٸمدەرٸن ٶندٸرۋ, ٶڭدەۋ جەنە سەرتيفيكاتتاۋ تەجٸريبەسٸ مەن مٷمكٸندٸگٸ مول. سوندىقتان ولارعا سۇرانىس جوعارى. وسى ورايدا ستاندارتتاردى, تەحنيكالىق رەتتەۋ جەنە سەرتيفيكاتتاۋ جٷيەسٸن ٷيلەستٸرۋ ماڭىزدى. بۇل باعىتتاعى جۇمىستى جالعاستىرۋ قاجەت دەپ سانايمىز. ازىق-تٷلٸك قاۋٸپسٸزدٸگٸ جٶنٸندەگٸ يسلام ۇيىمىنىڭ ەلەۋەتٸن پايدالانىپ, بۇل مٸندەتتەردٸ تيٸمدٸ ٸسكە اسىرا الامىز. ۇيىمنىڭ قازٸرگٸ تٶراعاسى رەتٸندە بەلسەندٸ جۇمىس جٷرگٸزٸپ جاتقانى ٷشٸن قاتار باسشىلىعىنا شىنايى ريزاشىلىعىمدى بٸلدٸرەمٸن. سونداي-اق ونىڭ قىزمەتٸن جانداندىرۋعا ساۋد ارابيياسىنىڭ زور ٷلەس قوسقانىن ايرىقشا اتاپ ٶتكٸم كەلەدٸ. جاھاندىق ازىق-تٷلٸك قاۋٸپسٸزدٸگٸن نىعايتىپ, وسى سالاداعى ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋ ٷشٸن اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلەرٸنٸڭ كەزدەسۋ تەتٸگٸن قۇرۋدى ۇسىنامىن, – دەدٸ پرەزيدەنت.
بۇدان بٶلەك, پرەزيدەنت ايماقارالىق تۋريزمدٸ دامىتۋدى ىنتىماقتاستىقتىڭ كەلەسٸ باسىم باعىتى رەتٸندە اتادى.
– ورتالىق ازييانىڭ تۋريستٸك ەلەۋەتٸ زور. مۇنى تيٸمدٸ پايدالانۋ قاجەت. سونداي-اق تۋريزم يندۋستريياسى – ايماق ەكونوميكاسىنىڭ تەز دامىپ كەلە جاتقان سالاسىنىڭ بٸرٸ. وسىعان وراي تۋريزمنٸڭ مەدەني-تانىمدىق, ەكولوگييالىق, سپورتتىق, ساۋىقتىرۋ جەنە ٸسكەرلٸك سالالارىن بٸرلەسە دامىتۋعا دايىنبىز. بۇل تۋريستٸك باعىتتى ٸلگەرٸلەتۋگە ىقپال ەتەدٸ. بٷگٸندە قازاقستان ىنتىماقتاستىق كەڭەسٸنە مٷشە بارلىق مەملەكەت ٷشٸن ۆيزاسىز رەجيم ەنگٸزدٸ. سونىمەن قاتار سٸزدەردٸڭ استانالارىڭىزبەن تٸكەلەي ەۋە قاتىناستارىن جولعا قويدى, – دەدٸ مەملەكەت باسشىسى.
پرەزيدەنت سٶزٸنٸڭ سوڭىندا ۇسىنىلعان باستامالار قازاقستاننىڭ ٶزارا ورنىقتى دامۋ مەن ٶركەندەۋدٸ قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋعا دەگەن ۇمتىلىسىن راستايتىنىن جەتكٸزدٸ.
سونىمەن قاتار «ورتالىق ازييا + شىعاناقتاعى اراب مەملەكەتتەرٸنٸڭ ىنتىماقتاستىق كەڭەسٸنٸڭ» بٸرٸنشٸ سامميتٸنە ساۋد ارابيياسىنىڭ تاق مۇراگەرٸ, پرەمەر-مينيسترٸ مۇحاممەد بەن سالمان بەن ەبدەلازيز ەل ساۋد, باحرەين كورولٸنٸڭ گۋمانيتارلىق جۇمىس جەنە جاستار ٸسٸ جٶنٸندەگٸ ٶكٸلٸ, حانزادا شەيح ناسەر بەن حاماد ەل حاليفا, قاتار ەمٸرٸ شەيح تەميم بەن حاماد ەل تەني, كۋۆەيتتٸڭ تاق مۇراگەرٸ شەيح مەشال ەل-احمەد ەل-دجابەر اس-ساباح, باە ۆيتسە-پرەزيدەنتٸ, پرەمەر-مينيسترٸ, دۋباي ەمٸرلٸگٸنٸڭ بيلەۋشٸسٸ شەيح مۇحاممەد بەن راشيد ەل ماكتۋم, ومان سۇلتاناتى پرەمەر-مينيسترٸنٸڭ ورىنباسارى, حانزادا اساد بەن تاريق ەل سايد, قىرعىزستان پرەزيدەنتٸ سادىر جاپاروۆ, تەجٸكستان پرەزيدەنتٸ ەمومالي راحمون, تٷرٸكمەنستان پرەزيدەنتٸ سەردار بەردٸمۇحامەدوۆ, ٶزبەكستان پرەزيدەنتٸ شاۆكات ميرزييوەۆ, شىعاناقتاعى اراب مەملەكەتتەرٸ ىنتىماقتاستىق كەڭەسٸنٸڭ باس حاتشىسى جاسسەم مۇحاممەد ەل-بۋداۋي قاتىستى.
«ورتالىق ازييا + شىعاناقتاعى اراب مەملەكەتتەرٸنٸڭ ىنتىماقتاستىعى كەڭەسٸ» بٸرٸنشٸ سامميتٸنٸڭ قورىتىندىسى بويىنشا بٸرلەسكەن مەلٸمدەمە قابىلداندى.
