Foto: Akorda.kz
Memleket basshysy Niý-Iork qalasyna saparynda BUU Bas Assambleiasynyń 78-sessiiasy aiasynda ótken Jalpy debatqa qatysty, dep habarlaidy "Ult aqparat" Aqordanyń resmi saityna silteme jasap.
Eń biik halyqaralyq minberde sóz alǵan Qazaqstan Prezidenti adamzat balasy buryn-sońdy basynan ótkermegen asa úlken syn-qaterlermen betpe-bet kelip otyrǵanyn jáne geosaiasi qaqtyǵystardyń jańa kezeńine ótkenin málimdedi.
– Buǵan BUU Jarǵysyndaǵy halyqaralyq quqyqtyń negizgi printsipteriniń bir mezette buzylýy sebep bolyp otyr. Quqyqtyq temirqazyqtyń joiylýy qazirgi halyqaralyq qatynastar júiesine ýaqyt ótken saiyn aýyrtpalyq túsirip, túrli qarama-qaishylyq týdyrady. Basty halyqaralyq quqyqtyq qujattardyń tártibin saqtamaý, toqtatyp qoiý jáne ony tárk etý tájiribesi – óte alańdatarlyq jaǵdai. Óitkeni munyń sońy adamzattyń arazdyǵyna ákelýi múmkin. Bul jaǵdai saýda júiesin buzady, ekonomikanyń ózegi sanalatyn tasymal tizbegin álsiretedi, sondai-aq azyq-túlik qaýipsizdigine zardabyn tigizip, infliatsiianyń qarqynyn kúsheitedi. Qazirgi qalyptasqan keri úderis adamdardyń qaiǵysyn qalyńdata túsedi. Álemde 108 million adam májbúrli túrde bosqynǵa ainaldy, 1 milliardtan astam adam kedeilikte ómir súrip jatyr, 2 milliard adam negizgi dári-dármekterge qol jetkize almai otyr. Aqyr sońynda adamzat bolashaqta álemniń turaqty damýyna senimin joǵaltýy yqtimal. Óskeleń urpaq ózderine mura bolyp qalatyn álemniń endi jaqsaratynyna senbeidi. Sondyqtan Qazaqstan BUU Jarǵysynyń qaǵidattaryna óziniń myzǵymas adal ekenin taǵy bir ret málimdeidi, – dedi Prezident.
Memleket basshysynyń aitýynsha, BUU Bas Asasambleiasyna jinalǵan kóshbasshylar adamzattyń taǵdyry men bolashaǵyna jaýapty.
– Dialog – jańa printsipter men normalar boiynsha kelisimge qol jetkizýge múmkindik berip, qolaily orta qalyptastyrýdyń jalǵyz joly. Qabyldanyp jatqan barlyq sheshimge qaramastan, álemniń kóptegen aimaǵynda qaqtyǵystar jalǵasyp jatyr. Biz barlyq tarapty BUU Jarǵysy men halyqaralyq quqyqtyń jalpyǵa birdei normalaryn negizge ala otyryp, qaqtyǵystardy retteýdiń diplomatiialyq jolyn izdeýge shaqyramyz. Osy oraida Qazaqstan Ýkraina daǵdarysyn saiasi retteýdi qoldaityn túrli memleketter men elder toptary usynǵan barlyq bastamalar men josparlardy joǵary baǵalaidy. Halyqaralyq daýlardy sheshýde árqashan diplomatiia men dialog basshylyqqa alynýy kerek. Sondyqtan biz qazirgi jahandyq institýttardyń jalǵyz júiesin turaqtandyrýǵa barynsha kúsh salýymyz qajet, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Sonymen qatar Memleket basshysy Qaýipsizdik Keńesine jan-jaqty reforma jasamai, bul qiyndyqtar eńserilmeitinin málimdedi.
– Keńeste «orta derjavalardyń» jáne barlyq damýshy elderdiń úni kúsheietinine, anyq estiletinine kámil senemin. Baiqaýymyzsha, Qaýipsizdik Keńesi tyǵyryqtan shyǵa almaityn siiaqty. Sondyqtan beibitshilik pen qaýipsizdikti saqtaýda mańyzdy ról atqara alýy úshin onyń quramynda basqa elder, sonyń ishinde Qazaqstan da bolýy kerek. Bizdiń óńirde Uiymǵa múshe memleketterdiń yqpaldastyǵynyń jandanýy Aziiadaǵy ózara is-qimyl jáne senim sharalary jónindegi keńesti qurlyqtaǵy deldaldyq pen bitimgershilikke úles qosýǵa qabiletti tolyqqandy halyqaralyq uiymǵa ainaldyrýda oń yqpal etti. Qazaqstan Shanhai yntymaqtastyq uiymynyń qazirgi tóraǵasy retinde Ádiletti álem men kelisimdi jaqtaityn dúniejúzilik birlik týraly bastama kóterdi. Biz sizderdi osy igi iske qosylýǵa shaqyramyz. Bul – jańa qaýipsizdik paradigmasyn, ádil ekonomikalyq ortany jáne taza planetany qamtityn bastama. Jahandyq Ońtústik pen jahandyq Soltústik arasynda ashyq dialog ornatý – onyń negizgi arqaýy, – dedi Memleket basshysy.
Qasym-Jomart Toqaevtyń aitýynsha, adamzat betpe-bet kelgen barlyq syn-qaterlerdiń ishinde iadrolyq qarýdy qoldaný qaýpi eń joiqyny bolýy múmkin. 30 jyl buryn Qazaqstan Keńes ókimetinen muraǵa qalǵan tórtinshi iadrolyq arsenalynan óz erkimen bas tartty.
– Sondyqtan iadrolyq kún tártibiniń logikasyn qaita qaraý kerek. Iadrolyq derjavalar arasynda iadrolyq qarýdan ada álem qurý jolynda ózara senim men yntymaqtastyq bolǵanda ǵana jahandyq turaqtylyqty qamtamasyz ete alamyz. Osyǵan bailanysty Qazaqstan Iadrolyq qarýǵa tyiym salý týraly shartty qatań saqtaitynyn málimdeidi. Biz qarýsyzdaný jáne qarýdy taratpaý salasy boiynsha jańa tetikterdi damytýdy qoldaimyz. 2045 jylǵa qarai iadrolyq qarýdan tolyq bas tartýdyń strategiialyq jospary qazirgi kóshbasshylardyń jahandyq qaýipsizdikti qamtamasyz etýge qosqan eń mańyzdy úlesi bolýy múmkin, – dedi Qazaqstan Prezidenti.
Memleket basshysy COVID-19 pandemiiasynyń aýyr saldary bolashaq biologiialyq qaýip-qaterler aldynda dármensiz ekenimizdi kórsetip bergenine nazar aýdardy. Osyǵan bailanysty Qazaqstan Assambleianyń Bas hatshysy men Tóraǵasyna Biologiialyq qaýipsizdik jónindegi halyqaralyq agenttik qurý protsesin bastaý týraly úndeý tastady.
– Biz Bas hatshy usynǵan «Beibitshiliktiń jańa kún tártibin» qoldaimyz. Bul strategiialyq qujat álemde beleń alǵan senimsizdik pen óshpendilikke qarsy turýy kerek. Qazaqstan kelesi jyly ótetin Bolashaq sammitinde Bolashaq paktisin qabyldaý isinde qoldaýshy rólin atqarady. Biraq qarý-jaraqqa tyiym salýmen nemese deklaratsiiaǵa qol qoiýmen ǵana beibitshilik ornamaidy. Beibitshilik mádenietin qalyptastyrýda dinaralyq jáne konfessiiaaralyq dialog asa mańyzdy. Jýyrda qasietti kitaptarǵa qurmetsizdik tanytý aktileri boldy. Biz osy jaǵdaiǵa alańdaýshylyq bildiremiz. Islamǵa jáne basqa da dinderge qatysty jasalǵan mundai taǵylyq áreketterden erkindiktiń, sóz bostandyǵynyń jáne demokratiianyń nyshany bilinbeidi. Quran sekildi qasietti kitaptardyń bári vandalizmnen quqyqtyq turǵyda qorǵalýǵa tiis. Túptep kelgende, beibitshilik mádenieti tek «birligimiz – áralýandyǵymyzda» jáne ózara qurmet qaǵidattaryna negizdele alady. Sondyqtan men Astanada ótetin Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylary seziniń eleýli rólin maqtan tutamyn, – dedi Prezident.
Qasym-Jomart Toqaevtyń pikirinshe, Qazaqstan óziniń ulttyq múddesin kózdei otyryp, ózekti halyqaralyq máselelerdi sheshýdiń únemi beibit jolyn izdeitin memleket.
– Táýelsizdik, aýmaqtyq tutastyq jáne egemendik – munyń bári halqymyz qazir de, keleshekte de basshylyqqa alatyn myzǵymas qaǵidalar. Biz barlyq strategiialyq másele boiynsha negizgi odaqtastarymyzben qarym-qatynasymyzdy jalǵastyra beremiz, – dedi Memleket basshysy.
Prezident damý quqyǵyn qamtamasyz ete otyryp, jahandaǵy ózekti máselelerdi sheshýge yqpal etetin jańa baǵamdar kerek ekenin atap ótti.
– Ol úshin Dúniejúzilik saýda uiymynyń qaǵidattary men erejelerine negizdelgen ashyq, anyq ári inkliýzivti kópjaqty saýda júiesi qajet. Sonymen qatar bizge jahandyq azyq-túlik qaýipsizdiginiń anaǵurlym minsiz júiesin qurýdy oilastyrǵan jón. Byltyr dúniejúzi halqynyń 10 paiyzǵa jýyǵy ashtyqpen betpe-bet keldi. Óndiris kólemin jáne azyq-túlik taýarlarynyń eksporty men importyn qosa alǵanda, azyq-túlik qaýipsizdigi jónindegi aqparatpen erkin almasý isin jandandyrý qajet. Biz halyqaralyq qaýymdastyqtyń azyq-túlik daǵdarystaryna tótep berý sharalaryn qarjylandyrýyna ashyq monitoring júrgizýdi birlesip qamtamasyz etýimiz kerek. Qazaqstan azyq-túlik jetkizýshi aimaqtyq habqa ainalýǵa daiyn. Ol úshin bizde barlyq qajetti resýrs, infraqurylym jáne logistika bar. Elimiz qazirdiń ózinde Eýropa men Aziia arasyndaǵy qurlyqtyq júk tasymalynyń 80 paiyzǵa jýyǵy ótetin senimdi baǵyt sanalady. «Orta dáliz» atalatyn Transkaspii halyqaralyq kólik baǵdary Shyǵys pen Batys arasyndaǵy ózara qatynastardy edáýir nyǵaita alady. Bul kólik baǵdary mańyzdy naryqtar arasyndaǵy saýda qarqynyn ulǵaityp, teńiz jolymen júk tasymaldaýǵa ketetin ýaqytty eki esege jýyq qysqartýǵa múmkindik beredi, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Memleket basshysy klimattyń ózgerýimen kúres jónindegi máselege basa mán berdi.
– 2030 jylǵa qarai jahandyq temperatýranyń 1,5 gradýsqa kóterilýin shektei alǵannyń ózinde, Ortalyq Aziiadaǵy temperatýranyń 2,-2,5 gradýsqa deiin kóterilýimen betpe-bet kelemiz. Klimat jónindegi Parij kelisimi aiasynda aýqymdy jumys atqarylǵanyna qaramastan, biz barlyǵymyz kómirtegisiz keleshekke umtylysymyzdan ainymaýymyz qajet. Klimat máselesin saýda jáne investitsiialyq yntymaqtastyqty shekteitin sharalar úshin paidalanbaý kerek. Kerisinshe, biz BUU aiqyndaǵan Klimat ózgerisimen kúres jónindegi oń sharalar siiaqty nátijeli ózgeristerge basa mán berýge tiispiz. Munda «jasyl» ekonomikaǵa negizdelgen jumys oryndaryn ashýǵa investitsiia quiý, qazba otyndaryn paidalanýdy sýbsidiialaýdy toqtatý jáne klimattaǵy ózgeriske qarsy kúres áreketteriniń barlyq deńgeiinde ádilettilikti, inkliýzivtilikti jáne áielderdiń qatysýyn qamtamasyz etý sharalary qamtylady. Alaida tiisti qarjylandyrý bolmasa, klimattyń ózgerýimen kúres jónindegi aýqymdy jospar júzege asyrylmaidy, – dedi Prezident.
Qazaqstan tarapy Ádiletti energetikalyq júiege kóshý baǵdarlamasyn (Just Energy Transition Partnership) iske qosýdy usyndy. Memleket basshysy kómirdi paidalanýdan kezeń-kezeńimen, ornyqty jáne áleýmettik jaýapkershilikti eskere otyryp bas tartý klimattyń ózgerýine qarsy kúreske arnalǵan jahandyq maqsattarǵa jetýdi edáýir ilgeriletetinin jetkizdi.
– Almatyda Ortalyq Aziia úshin klimat ózgerisi men jasyl energetika boiynsha Jobalyq keńse ashý jónindegi Qazaqstannyń bastamasy osy máselelerdi sheshýge yqpal ete alady. Biz 2026 jyly BUU aiasynda Qazaqstanda Aimaqtyq klimattyq sammit ótkizýdi josparlap otyrmyz, – dedi Qazaqstan Prezidenti.
Qasym-Jomart Toqaev óz sózinde Ortalyq Aziia óńirindegi sý tapshylyǵy transshekaralyq ózender basseininde kúrdeli ekonomikalyq jáne basqa da máseleler týyndatyp otyrǵanyna nazar aýdardy. Mundai jaǵdai keleshekte búkil álemde baiqalady. 2040 jylǵa qarai sýǵa jahandyq suranys usynystan 40 paiyzǵa asyp ketýi múmkin.
– Biz klimattyń ózgerýine qarsy kúres jónindegi sharalarmen birge osy bir mańyzdy jahandyq máseleni sheshý úshin saiasi kúsh-jigerimiz ben ekonomikalyq resýrsymyzdy jumyldyrýymyz kerek. Kelesi jyly Qazaqstan Halyqaralyq Araldy qorǵaý qoryna tóraǵalyq etedi. Biz qorshaǵan ortanyń odan ári tozýyna jol bermeý jáne bir kezderi planetamyzdaǵy aýmaǵy jóninen tórtinshi orynda turǵan kóldiń ainalasyndaǵy tirshilikke keri áserin boldyrmaý jumystaryn jalǵastyramyz. Qazir álemdegi eń iri kól – Kaspii teńizi de sýynyń tartylýy, sý arnalarynyń burylýy, florasy men faýnasynyń lastanýy siiaqty ekologiialyq máselelermen betpe-bet kelip otyr. Kaspii teńizin qutqarý máselesi uzaqmerzimdi halyqaralyq yntymaqtastyqty qajet etetin ortaq basymdyqqa ainalýy kerek, – dedi Memleket basshysy.
Prezident Qazaqstan Ortalyq Aziia elderimen kópjaqty yntymaqtasty odan ári nyǵaitýǵa nietti ekenin aitty. Aimaǵymyz halyqaralyq qaýymdastyqtyń «birtutas ári derbes» bóligi retinde mańyzdy ról atqarady. Sondai-aq damýdyń jahandyq protsesterine óz úlesin qosa alady.
Qasym-Jomart Toqaev Aýǵanstan turaqty, órkendegen memleketke jáne senimdi saýda seriktesine ainalýy kerek dep sanaidy. Osy oraida ol Almatyda Ortalyq Aziia jáne Aýǵanstan úshin BUU-nyń Ornyqty damý maqsattary jónindegi óńirlik ortalyǵyn ashý týraly bastamany qoldaýǵa shaqyrdy.
Budan bólek, Prezident jiyn qatysýshylaryna Qazaqstanda júrgizilip jatqan reformalar, Konstitýtsiiaǵa engizilgen túzetýler, eldegi saiasi-ekonomikalyq júieniń jańǵyrýy jóninde qysqasha málimet berdi. Sondai-aq elimizde júrgizilip jatqan reformalardyń túp negizinde ádildik, teńdik, adaldyq pen erkindik qaǵidattary jatqanyn jetkizdi.
– Meniń pikirimshe, kez kelgen jaǵdaida zań ústemdigin saqtaý bárinen basym turýy qajet. Saiasi reformalar men adami kapitaldy damytýǵa jumsalatyn investitsiia ǵana ekonomikamyzdy áldeqaida myqty ári turaqty etetinin jaqsy túsinemiz, – dedi Prezident.
Memleket basshysynyń aitýynsha, Qazaqstan genderlik teńdikti qamtamasyz etý, áielder men qyzdardyń quqyqtaryn jáne múmkindikterin keńeitý turǵysynan edáýir ilgerilegen.
Prezident jýyrdaǵy Joldaýynda, eń aldymen azamattarymyzdyń laiyqty ómir súrýine qajetti múmkindikterdi qamtamasyz etýge baǵyttalǵan jańa ekonomikalyq saiasatty usynǵanyn atap ótti.
– Óskeleń urpaqtyń densaýlyǵy, ál-aýqaty jáne sapaly bilim alýy Qazaqstannyń memlekettik saiasatynyń negizgi basymdyǵy sanalady. Men elimizdi baiandy bolashaqqa jeteleitin jastarǵa zor senim artamyn. Elimizde jáne shetelderde kemel keleshek úshin aianbai eńbek etemiz. Birikken Ulttar Uiymynyń negizinde jatqan birlik pen ujymdyq yqpaldastyq rýhyn jańǵyrtaiyq! Jarqyn álem qurýǵa degen ortaq maqsatymyz bizdiń áralýandyǵymyzdan árdaiym biik turýǵa tiis ekenin este ustaiyq. Qazaqstan jarqyn, ádiletti jáne ornyqty álem qurý isinde BUU-ǵa múshe memleketterdiń bárimen yntymaqtastyq ornatýǵa daiyn, – dep sózin qorytyndylady Qasym-Jomart Toqaev.
