Qasym-Jomart Toqaev Prezident janyndaǵy Ǵylym jáne tehnologiialar jónindegi Ulttyq keńestiń alǵashqy otyrysyn ótkizdi. Jiynda elimizdiń ǵylymi-tehnikalyq saiasatynyń aldaǵy basymdyqtary aiqyndaldy, dep habarlaidy "Ult aqparat" Aqordanyń resmi saityna silteme jasap.
Memleket basshysy qai zamanda da damýdyń basty kilti ǵylym ekenin atap ótti.
– Adamzat tarihyndaǵy jetistiktiń barlyǵy – bilimniń jemisi. Ásirese qazirgi ozyq tehnologiia dáýirinde ǵylymsyz alǵa basý múmkin emes. Sondyqtan men ǵylymdy damytý isine airyqsha mán berip otyrmyn. Osy ózekti másele boiynsha sailaý aldyndaǵy baǵdarlamada arnaiy óz pikirimdi aittym. Sebebi ǵylymdy damytý – memleket saiasatyndaǵy eń mańyzdy baǵyttyń biri.
Ókinishke qarai, elimizde uzaq jyl boiy oǵan basa nazar aýdarylǵan joq. Soǵan bailanysty sheshimin tappai jatqan máseleler az emes. Tipti, bul sala artta qaldy deýge bolady. Biz órkenietti el bolamyz desek, osy olqylyqtyń ornyn toltyrýymyz kerek. Sol sebepti meniń Jarlyǵymmen Ǵylym jáne tehnologiialar jónindegi ulttyq keńes quryldy. Oǵan Prezident janyndaǵy keńes mártebesi berildi.
Bul – memlekettiń ǵylym salasyndaǵy basymdyqtaryna qatysty usynym ázirleitin negizgi qurylym. Biz keńesti jasaqtaǵan kezde onyń quramyna airyqsha mán berdik. Qazaq ǵylymyna zor eńbek sińirgen aǵa býyn ókilderin jáne shetel ǵalymdaryn shaqyrdyq. Álemge áigili ǵylymi ortalyqtarda jumys istep júrgen jas ǵalymdarymyz da keńestiń quramyna qosyldy. Bizge aldyńǵy tolqynnyń mol tájiribesi, keiingi tolqynnyń ozyq bilimi jáne tyń ideialary asa qajet. Olar ózara úilesim taýyp, elimizdiń kádesine jaraidy dep senemin, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Prezident óz sózinde ǵylym men tehnologiianyń óte qarqyndy damyp jatqanyna toqtaldy. Onyń aitýynsha, ǵylym salasy qarjy ainalymy milliardtaǵan dollardy quraityn alyp indýstriiaǵa ainaldy. Tehnologiialyq iri korporatsiialardyń quny trillion dollarǵa jetken. Neirojeli jáne jasandy intellekt revoliýtsiialyq úderisterge bastaý bolyp jatyr.
– Bir sózben aitsaq, zaman óte jyldam ózgerip jatyr. Biz osy ózgeriske beiimdelýimiz kerek. Áitpese órkeniet dańǵylynan qalyp qoiýymyz múmkin. Túpki maqsatymyz – kóshke ilesetin emes, sol kóshti bastaityn elderdiń qatarynda bolý. Bul maqsat, árine, óte kúrdeli, ony jaqsy túsinýimiz kerek. Men bul týraly únemi aityp júrmin. Jalpy, biz aldymyzǵa qol jetkize almaityn tym asqaq maqsattar qoimaýymyz kerek, biraq ǵylymi jetistikterge jetý úshin bar kúsh-jigerimizdi salýymyz qajet. Qazaqstan úirenetin emes, úiretetin, tutynatyn emes, óndiretin memleketke ainalýǵa tiis. Bul mindet bos sóz kúiinde qalmaýy kerek. Ol úshin biz árdaiym batyl qimyldap, bir qadam alda júrýimiz qajet. Jumysty durys úilestire alsaq, bul sharýa bizdiń qolymyzdan keletini anyq, – dedi Memleket basshysy.
Qasym-Jomart Toqaev sońǵy jyldary ǵylym salasynda birshama ózgeris bolǵanyn atap ótti. Atap aitqanda, ǵylymdy qarjylandyrý tásilderi jaqsaryp, qarjy kólemi edáýir artty. Ǵylymi mekemeler birtindep jańǵyrtylyp jatyr. Álemge áigili ǵylymi ortalyqtarda tájiribeden ótken mamandar sany kóbeiip keledi. Jastardyń ǵylymǵa degen qyzyǵýshylyǵy oiana bastady. Biraq munyń bári jetkiliksiz. Ǵylym salasy áleýmettik-ekonomikalyq órkendeýge áli de tyń serpin bere almai otyr.
– Sońǵy bes jylda ǵylymǵa bólinetin qarjy 60 paiyzǵa artty. Al ishki jalpy ónimdegi ǵylymnyń úlesi, kerisinshe, 0,13 paiyzǵa tómendedi. Bul qarajattyń basym bóligi, naqtyraq aitsaq, 70 paiyzy biýdjetten bólinedi. Sondai-aq ǵylymnyń túrli salasyn qarjylandyrý isinde óte úlken teńsizdik bar. Qarajattyń 82 paiyzy irgeli jáne qoldanbaly ǵylymǵa jumsalady. Qalǵan 18 paiyzy ǵana tájiribelik-konstrýktorlyq zertteýlerge arnalǵan. Elimizde ǵylymi zertteýlerdi iske jaratyp, qoldanysqa engizetin óndiris óte az. Kásiporyndardyń 65 paiyzy shikizat, metallýrgiia salasynda jumys isteidi. Bul – úshinshi tehnologiialyq deńgei degen sóz. Mashina jasaý, munai-himiia salasyndaǵy, iaǵni tórtinshi deńgeidegi óndiristiń úlesi – 34 paiyz. Qalǵan 1 paiyzy mikroelektronika, robottandyrý jáne IT salalarynda nemese besinshi deńgeidegi tehnologiiamen jumys isteidi. Nano jáne biotehnologiiaǵa negizdelgen altynshy deńgeidegi óndiris bizde múlde joq. Bul jaǵdai kósh sońynda júrgenimizdi kórsetedi. Ǵylymnyń anaǵurlym ozyq salalary boiynsha tym artta qalyp kele jatyrmyz. Men naqty tsifrlardy mysalǵa keltirdim. Ony moiyndaýymyz kerek. Damyǵan elderde kásiporyndardyń teń jartysynan kóbi – besinshi, al 5 paiyzy – altynshy deńgeige jetken. Bir sózben aitqanda, bizdiń óndiristerimiz olarmen salystyrǵanda artta qalǵan. Bul aiyrmashylyqty joiý – elimiz úshin óte ózekti másele. Sondyqtan ǵalymdarymyzǵa airyqsha mindet júkteledi. Ǵylym salasy ulttyq ekonomikany jańǵyrtý isinde asa mańyzdy ról atqarýǵa tiis, – dedi Memleket basshysy.
Prezidenttiń pikirinshe, Úkimet Qazaqstanda ǵylymnyń ashyq modelin qalyptastyrý úshin keshendi sharalardy júzege asyrýy kerek. Eń aldymen, ǵylymdy damytýdyń jańa tásilderin zań júzinde bekitip, memlekettiń ǵylymi-tehnologiialyq jáne ekonomikalyq saiasatynyń ózara bailanysyn kúsheitken jón. Onyń aitýynsha, ǵylym men tehnologiialyq saiasat týraly arnaiy zań ázirleýdiń qajettiligi týyndady. Biznesti ǵylymǵa qarjy quiýǵa yntalandyrý úshin salyq jeńildikteri men investitsiialyq preferentsiialardy «aýqymdy shegerimder» túrinde engizý qajet. Salyq, Kásipkerlik jáne Biýdjet kodeksterine naqty normalardy biyldan qaldyrmai engizý kerek.
– Ǵylymdy memleket tarapynan qarjylandyrýǵa ǵalymdar, naqtyraq aitqanda psevdoǵalymdar «maishelpek» retinde qaramaýy kerek ekenin basa aitqym keledi. Qarjy granttarynyń kóbinese ǵylymi mańyzy, ózektiligi joq jobalarǵa beriletini eshkimge jasyryn emes. «Parasat» ǵylymi holdinginde bolǵan ókinishti jaǵdai – osynyń anyq mysaly. Bólingen qarajattyń bári qumǵa sińgen sýdai boldy. Al onyń burynǵy basshysy, himiia ǵylymdarynyń doktory Amerika azamattyǵyn alyp, otbasymen birge elden ketip qaldy, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Memleket basshysy ǵylymi-jaratylystaný, injenerlik-tehnologiialyq jáne áleýmettik-gýmanitarlyq baǵyttaǵy myqty ǵylymi ortalyqtar men institýttardy ashý jónindegi keshendi jospardy iske asyra bastaǵan jón dep sanaidy. Prezident sondai-aq ýákiletti organǵa jyl saiyn doktorantýraǵa qabyldanatyndardyń sanyn 5 myńǵa deiin jetkizýdi tapsyrdy. Ǵalymdardyń mártebesin dáiekti túrde kóterip, olardy áleýmettik turǵydan qamtamasyz etý sharalaryn kúsheitý úshin joǵary oqý oryndary men ǵylymi mekemeler qyzmetkerleriniń ǵylymi dárejesi men ataǵyna qarai tólenetin ústemeaqyny 1,5 ese arttyrý mindetin júktedi.
– Elimizde «aqyldy qalalardy» jáne aglomeratsiialardy damytý isi óte mańyzdy. Sondai-aq Kaspii teńizin jan-jaqty zertteý jáne elimizdiń biologiialyq qaýipsizdigin saqtaý kerek. Jańa sorttar arqyly astyqtyń shyǵymyn arttyrý, mal tuqymyn asyldandyrý, shóldi aimaqtarda jemis-jidekti únemdep sýarý siiaqty máselelerge ǵylymi turǵydan qaraý qajet. Osyndai ózekti baǵyttarǵa aýqymdy granttar bólý kerek. Shyn máninde, granttarmen qamtamasyz etilgen ǵylymi jobalar ózekti, suranysqa ie bolýy qajet. Qazir kóptegen ǵylymi mekemeniń materialdyq-tehnikalyq jaǵdaiy máz emes. Tipti nashar deýge bolady. Ǵalymdardyń jalaqysy tómen. Sol sebepti keibir daryndy ǵalymdarymyz sheteldiń ǵylymi ortalyqtarynda jumys istegisi keledi. Muny ashyq aitýymyz kerek. Sondyqtan negizgi ǵylymi-zertteý institýttaryn biýdjetten tikelei qarjylandyrý qajet. Olardyń infraqurylymy jańǵyrtylyp, zamanaýi zerthanalar salynýǵa tiis. Ǵylymi zertteý institýttarynyń jumysy qanshalyqty tiimdi ekenine taldaý jasaý kerek. Jas ǵalymdar onda yqylaspen jumys isteýi úshin jaǵdai jasaý qajet, – dedi Memleket basshysy.
Sonymen qatar Qasym-Jomart Toqaev ǵylymdy damytýdyń jańa úlgisine sáikes Ulttyq ǵylym akademiiasynyń róli erekshe bolatynyn aitty. Jaqynda Ǵylym akademiiasyna Prezident janyndaǵy organ mártebesi berildi. Ony qarjylandyrý máselesi sheshildi. Akademikterge ómir boiy stipendiia tólenetin boldy.
– Biraq osy jerde ashyq aitýym kerek: bizde akademikter tym kóp, keibir akademikterdiń taza ǵylymǵa esh qatysy joq. Bir qaraǵanda, akademik degen aty bar. Biraq ǵylymdy damytýǵa qosqan úlesin eshkim bilmeidi. Osyndai akademikterdiń ǵylymi sapasy da, olardyń ǵylymǵa qosqan úlesi de kúmándi. Bul Akademiiaǵa nuqsan keltirgeni sózsiz. Sondyqtan Akademiianyń jańa basshylyǵy osy mańyzdy máselege nazar aýdarýy kerek. Ǵylym akademiiasynyń bedeli, abyroiy minsiz bolýy qajet. Naǵyz ǵalym bolý – akademik ne bolmasa doktor ataǵyna ie bolý emes, jan-dúnieńmen berilip ǵylymmen ainalysý, zertteý júrgizý arqyly qoǵamǵa, elge paidańdy tigizý ekenin nazarda ustaý qajet. Akademiianyń jumysy túbegeili ózgerýge tiis, – dedi Prezident.
Qasym-Jomart Toqaev ǵylymnyń jańa úlgisi memleket pen biznestiń áriptestigine negizdelýge tiis ekenin atap ótti. Onyń aitýynsha, osy tásil áleýmettik-ekonomikalyq máselelerdi sheshýge múmkindik beredi. Bul Ádiletti Qazaqstandy qurý jolyndaǵy strategiialyq baǵdarymyzǵa tolyq sai keledi.
Prezident sózin qorytyndylai kele, elimizde Qanysh Sátbaev, Álkei Marǵulan siiaqty ǵulamalardyń jolyn qýǵan ǵalymdardyń jańa býyny shyǵatynyna nyq senimdi ekenin aitty jáne jiynǵa qatysqan ǵalymdardy Ǵylym kúnimen quttyqtady.
Keńes otyrysynda Qazaqstan Respýblikasynyń Ulttyq ǵylym akademiiasynyń akademigi Asqar Jumadildaev, Qazaqstan Respýblikasynyń Ulttyq ǵylym akademiiasynyń prezidenti Kúnsulý Zakaria, Pýrdý ýniversiteti (AQSh) Iadrolyq energetika mektebiniń professory Zinetola Eńsepov, Qazaqstan Respýblikasynyń Ulttyq ǵylym akademiiasynyń akademigi Jáken Taimaǵambetov, Gýstav Rozi institýtynyń (Frantsiia) direktory ári qaýymdastyrylǵan professor Murat Saparbaev, Ǵylym jáne joǵary bilim ministrligine qarasty Ekonomika institýty jahandaný jáne halyqaralyq yntymaqtastyq bóliminiń bas ǵylymi qyzmetkeri Orazaly Sábden, Aýstriia ǵylym jáne tehnologiia institýtynyń qaýymdastyrylǵan professory Jánibek Álpeiishev jáne Los-Alamos ulttyq zerthanasynyń (AQSh) ǵylymi qyzmetkeri, tehnika ǵylymdarynyń kandidaty Diiar Talbaev sóz sóiledi.
