قاسىم-جومارت توقاەۆ پرەزيدەنت جانىنداعى عىلىم جەنە تەحنولوگييالار جٶنٸندەگٸ ۇلتتىق كەڭەستٸڭ العاشقى وتىرىسىن ٶتكٸزدٸ. جيىندا ەلٸمٸزدٸڭ عىلىمي-تەحنيكالىق ساياساتىنىڭ الداعى باسىمدىقتارى ايقىندالدى, دەپ حابارلايدى "ۇلت اقپارات" اقوردانىڭ رەسمي سايتىنا سٸلتەمە جاساپ.
مەملەكەت باسشىسى قاي زاماندا دا دامۋدىڭ باستى كٸلتٸ عىلىم ەكەنٸن اتاپ ٶتتٸ.
– ادامزات تاريحىنداعى جەتٸستٸكتٸڭ بارلىعى – بٸلٸمنٸڭ جەمٸسٸ. ەسٸرەسە قازٸرگٸ وزىق تەحنولوگييا دەۋٸرٸندە عىلىمسىز العا باسۋ مٷمكٸن ەمەس. سوندىقتان مەن عىلىمدى دامىتۋ ٸسٸنە ايرىقشا مەن بەرٸپ وتىرمىن. وسى ٶزەكتٸ مەسەلە بويىنشا سايلاۋ الدىنداعى باعدارلامادا ارنايى ٶز پٸكٸرٸمدٸ ايتتىم. سەبەبٸ عىلىمدى دامىتۋ – مەملەكەت ساياساتىنداعى ەڭ ماڭىزدى باعىتتىڭ بٸرٸ.
ٶكٸنٸشكە قاراي, ەلٸمٸزدە ۇزاق جىل بويى وعان باسا نازار اۋدارىلعان جوق. سوعان بايلانىستى شەشٸمٸن تاپپاي جاتقان مەسەلەلەر از ەمەس. تٸپتٸ, بۇل سالا ارتتا قالدى دەۋگە بولادى. بٸز ٶركەنيەتتٸ ەل بولامىز دەسەك, وسى ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرۋىمىز كەرەك. سول سەبەپتٸ مەنٸڭ جارلىعىممەن عىلىم جەنە تەحنولوگييالار جٶنٸندەگٸ ۇلتتىق كەڭەس قۇرىلدى. وعان پرەزيدەنت جانىنداعى كەڭەس مەرتەبەسٸ بەرٸلدٸ.
بۇل – مەملەكەتتٸڭ عىلىم سالاسىنداعى باسىمدىقتارىنا قاتىستى ۇسىنىم ەزٸرلەيتٸن نەگٸزگٸ قۇرىلىم. بٸز كەڭەستٸ جاساقتاعان كەزدە ونىڭ قۇرامىنا ايرىقشا مەن بەردٸك. قازاق عىلىمىنا زور ەڭبەك سٸڭٸرگەن اعا بۋىن ٶكٸلدەرٸن جەنە شەتەل عالىمدارىن شاقىردىق. ەلەمگە ەيگٸلٸ عىلىمي ورتالىقتاردا جۇمىس ٸستەپ جٷرگەن جاس عالىمدارىمىز دا كەڭەستٸڭ قۇرامىنا قوسىلدى. بٸزگە الدىڭعى تولقىننىڭ مول تەجٸريبەسٸ, كەيٸنگٸ تولقىننىڭ وزىق بٸلٸمٸ جەنە تىڭ يدەيالارى اسا قاجەت. ولار ٶزارا ٷيلەسٸم تاۋىپ, ەلٸمٸزدٸڭ كەدەسٸنە جارايدى دەپ سەنەمٸن, – دەدٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ.
پرەزيدەنت ٶز سٶزٸندە عىلىم مەن تەحنولوگييانىڭ ٶتە قارقىندى دامىپ جاتقانىنا توقتالدى. ونىڭ ايتۋىنشا, عىلىم سالاسى قارجى اينالىمى ميللياردتاعان دوللاردى قۇرايتىن الىپ يندۋستريياعا اينالدى. تەحنولوگييالىق ٸرٸ كورپوراتسييالاردىڭ قۇنى تريلليون دوللارعا جەتكەن. نەيروجەلٸ جەنە جاساندى ينتەللەكت رەۆوليۋتسييالىق ٷدەرٸستەرگە باستاۋ بولىپ جاتىر.
– بٸر سٶزبەن ايتساق, زامان ٶتە جىلدام ٶزگەرٸپ جاتىر. بٸز وسى ٶزگەرٸسكە بەيٸمدەلۋٸمٸز كەرەك. ەيتپەسە ٶركەنيەت داڭعىلىنان قالىپ قويۋىمىز مٷمكٸن. تٷپكٸ ماقساتىمىز – كٶشكە ٸلەسەتٸن ەمەس, سول كٶشتٸ باستايتىن ەلدەردٸڭ قاتارىندا بولۋ. بۇل ماقسات, ەرينە, ٶتە كٷردەلٸ, ونى جاقسى تٷسٸنۋٸمٸز كەرەك. مەن بۇل تۋرالى ٷنەمٸ ايتىپ جٷرمٸن. جالپى, بٸز الدىمىزعا قول جەتكٸزە المايتىن تىم اسقاق ماقساتتار قويماۋىمىز كەرەك, بٸراق عىلىمي جەتٸستٸكتەرگە جەتۋ ٷشٸن بار كٷش-جٸگەرٸمٸزدٸ سالۋىمىز قاجەت. قازاقستان ٷيرەنەتٸن ەمەس, ٷيرەتەتٸن, تۇتىناتىن ەمەس, ٶندٸرەتٸن مەملەكەتكە اينالۋعا تيٸس. بۇل مٸندەت بوس سٶز كٷيٸندە قالماۋى كەرەك. ول ٷشٸن بٸز ەردايىم باتىل قيمىلداپ, بٸر قادام الدا جٷرۋٸمٸز قاجەت. جۇمىستى دۇرىس ٷيلەستٸرە الساق, بۇل شارۋا بٸزدٸڭ قولىمىزدان كەلەتٸنٸ انىق, – دەدٸ مەملەكەت باسشىسى.
قاسىم-جومارت توقاەۆ سوڭعى جىلدارى عىلىم سالاسىندا بٸرشاما ٶزگەرٸس بولعانىن اتاپ ٶتتٸ. اتاپ ايتقاندا, عىلىمدى قارجىلاندىرۋ تەسٸلدەرٸ جاقسارىپ, قارجى كٶلەمٸ ەدەۋٸر ارتتى. عىلىمي مەكەمەلەر بٸرتٸندەپ جاڭعىرتىلىپ جاتىر. ەلەمگە ەيگٸلٸ عىلىمي ورتالىقتاردا تەجٸريبەدەن ٶتكەن ماماندار سانى كٶبەيٸپ كەلەدٸ. جاستاردىڭ عىلىمعا دەگەن قىزىعۋشىلىعى ويانا باستادى. بٸراق مۇنىڭ بەرٸ جەتكٸلٸكسٸز. عىلىم سالاسى ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق ٶركەندەۋگە ەلٸ دە تىڭ سەرپٸن بەرە الماي وتىر.
– سوڭعى بەس جىلدا عىلىمعا بٶلٸنەتٸن قارجى 60 پايىزعا ارتتى. ال ٸشكٸ جالپى ٶنٸمدەگٸ عىلىمنىڭ ٷلەسٸ, كەرٸسٸنشە, 0,13 پايىزعا تٶمەندەدٸ. بۇل قاراجاتتىڭ باسىم بٶلٸگٸ, ناقتىراق ايتساق, 70 پايىزى بيۋدجەتتەن بٶلٸنەدٸ. سونداي-اق عىلىمنىڭ تٷرلٸ سالاسىن قارجىلاندىرۋ ٸسٸندە ٶتە ٷلكەن تەڭسٸزدٸك بار. قاراجاتتىڭ 82 پايىزى ٸرگەلٸ جەنە قولدانبالى عىلىمعا جۇمسالادى. قالعان 18 پايىزى عانا تەجٸريبەلٸك-كونسترۋكتورلىق زەرتتەۋلەرگە ارنالعان. ەلٸمٸزدە عىلىمي زەرتتەۋلەردٸ ٸسكە جاراتىپ, قولدانىسقا ەنگٸزەتٸن ٶندٸرٸس ٶتە از. كەسٸپورىنداردىڭ 65 پايىزى شيكٸزات, مەتاللۋرگييا سالاسىندا جۇمىس ٸستەيدٸ. بۇل – ٷشٸنشٸ تەحنولوگييالىق دەڭگەي دەگەن سٶز. ماشينا جاساۋ, مۇناي-حيمييا سالاسىنداعى, ياعني تٶرتٸنشٸ دەڭگەيدەگٸ ٶندٸرٸستٸڭ ٷلەسٸ – 34 پايىز. قالعان 1 پايىزى ميكروەلەكترونيكا, روبوتتاندىرۋ جەنە IT سالالارىندا نەمەسە بەسٸنشٸ دەڭگەيدەگٸ تەحنولوگييامەن جۇمىس ٸستەيدٸ. نانو جەنە بيوتەحنولوگيياعا نەگٸزدەلگەن التىنشى دەڭگەيدەگٸ ٶندٸرٸس بٸزدە مٷلدە جوق. بۇل جاعداي كٶش سوڭىندا جٷرگەنٸمٸزدٸ كٶرسەتەدٸ. عىلىمنىڭ اناعۇرلىم وزىق سالالارى بويىنشا تىم ارتتا قالىپ كەلە جاتىرمىز. مەن ناقتى تسيفرلاردى مىسالعا كەلتٸردٸم. ونى مويىنداۋىمىز كەرەك. دامىعان ەلدەردە كەسٸپورىنداردىڭ تەڭ جارتىسىنان كٶبٸ – بەسٸنشٸ, ال 5 پايىزى – التىنشى دەڭگەيگە جەتكەن. بٸر سٶزبەن ايتقاندا, بٸزدٸڭ ٶندٸرٸستەرٸمٸز ولارمەن سالىستىرعاندا ارتتا قالعان. بۇل ايىرماشىلىقتى جويۋ – ەلٸمٸز ٷشٸن ٶتە ٶزەكتٸ مەسەلە. سوندىقتان عالىمدارىمىزعا ايرىقشا مٸندەت جٷكتەلەدٸ. عىلىم سالاسى ۇلتتىق ەكونوميكانى جاڭعىرتۋ ٸسٸندە اسا ماڭىزدى رٶل اتقارۋعا تيٸس, – دەدٸ مەملەكەت باسشىسى.
پرەزيدەنتتٸڭ پٸكٸرٸنشە, ٷكٸمەت قازاقستاندا عىلىمنىڭ اشىق مودەلٸن قالىپتاستىرۋ ٷشٸن كەشەندٸ شارالاردى جٷزەگە اسىرۋى كەرەك. ەڭ الدىمەن, عىلىمدى دامىتۋدىڭ جاڭا تەسٸلدەرٸن زاڭ جٷزٸندە بەكٸتٸپ, مەملەكەتتٸڭ عىلىمي-تەحنولوگييالىق جەنە ەكونوميكالىق ساياساتىنىڭ ٶزارا بايلانىسىن كٷشەيتكەن جٶن. ونىڭ ايتۋىنشا, عىلىم مەن تەحنولوگييالىق ساياسات تۋرالى ارنايى زاڭ ەزٸرلەۋدٸڭ قاجەتتٸلٸگٸ تۋىندادى. بيزنەستٸ عىلىمعا قارجى قۇيۋعا ىنتالاندىرۋ ٷشٸن سالىق جەڭٸلدٸكتەرٸ مەن ينۆەستيتسييالىق پرەفەرەنتسييالاردى «اۋقىمدى شەگەرٸمدەر» تٷرٸندە ەنگٸزۋ قاجەت. سالىق, كەسٸپكەرلٸك جەنە بيۋدجەت كودەكستەرٸنە ناقتى نورمالاردى بيىلدان قالدىرماي ەنگٸزۋ كەرەك.
– عىلىمدى مەملەكەت تاراپىنان قارجىلاندىرۋعا عالىمدار, ناقتىراق ايتقاندا پسەۆدوعالىمدار «مايشەلپەك» رەتٸندە قاراماۋى كەرەك ەكەنٸن باسا ايتقىم كەلەدٸ. قارجى گرانتتارىنىڭ كٶبٸنەسە عىلىمي ماڭىزى, ٶزەكتٸلٸگٸ جوق جوبالارعا بەرٸلەتٸنٸ ەشكٸمگە جاسىرىن ەمەس. «پاراسات» عىلىمي حولدينگٸندە بولعان ٶكٸنٸشتٸ جاعداي – وسىنىڭ انىق مىسالى. بٶلٸنگەن قاراجاتتىڭ بەرٸ قۇمعا سٸڭگەن سۋداي بولدى. ال ونىڭ بۇرىنعى باسشىسى, حيمييا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى امەريكا ازاماتتىعىن الىپ, وتباسىمەن بٸرگە ەلدەن كەتٸپ قالدى, – دەدٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ.
مەملەكەت باسشىسى عىلىمي-جاراتىلىستانۋ, ينجەنەرلٸك-تەحنولوگييالىق جەنە ەلەۋمەتتٸك-گۋمانيتارلىق باعىتتاعى مىقتى عىلىمي ورتالىقتار مەن ينستيتۋتتاردى اشۋ جٶنٸندەگٸ كەشەندٸ جوسپاردى ٸسكە اسىرا باستاعان جٶن دەپ سانايدى. پرەزيدەنت سونداي-اق ۋەكٸلەتتٸ ورگانعا جىل سايىن دوكتورانتۋراعا قابىلداناتىنداردىڭ سانىن 5 مىڭعا دەيٸن جەتكٸزۋدٸ تاپسىردى. عالىمداردىڭ مەرتەبەسٸن دەيەكتٸ تٷردە كٶتەرٸپ, ولاردى ەلەۋمەتتٸك تۇرعىدان قامتاماسىز ەتۋ شارالارىن كٷشەيتۋ ٷشٸن جوعارى وقۋ ورىندارى مەن عىلىمي مەكەمەلەر قىزمەتكەرلەرٸنٸڭ عىلىمي دەرەجەسٸ مەن اتاعىنا قاراي تٶلەنەتٸن ٷستەمەاقىنى 1,5 ەسە ارتتىرۋ مٸندەتٸن جٷكتەدٸ.
– ەلٸمٸزدە «اقىلدى قالالاردى» جەنە اگلومەراتسييالاردى دامىتۋ ٸسٸ ٶتە ماڭىزدى. سونداي-اق كاسپيي تەڭٸزٸن جان-جاقتى زەرتتەۋ جەنە ەلٸمٸزدٸڭ بيولوگييالىق قاۋٸپسٸزدٸگٸن ساقتاۋ كەرەك. جاڭا سورتتار ارقىلى استىقتىڭ شىعىمىن ارتتىرۋ, مال تۇقىمىن اسىلداندىرۋ, شٶلدٸ ايماقتاردا جەمٸس-جيدەكتٸ ٷنەمدەپ سۋارۋ سيياقتى مەسەلەلەرگە عىلىمي تۇرعىدان قاراۋ قاجەت. وسىنداي ٶزەكتٸ باعىتتارعا اۋقىمدى گرانتتار بٶلۋ كەرەك. شىن مەنٸندە, گرانتتارمەن قامتاماسىز ەتٸلگەن عىلىمي جوبالار ٶزەكتٸ, سۇرانىسقا يە بولۋى قاجەت. قازٸر كٶپتەگەن عىلىمي مەكەمەنٸڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق جاعدايى مەز ەمەس. تٸپتٸ ناشار دەۋگە بولادى. عالىمداردىڭ جالاقىسى تٶمەن. سول سەبەپتٸ كەيبٸر دارىندى عالىمدارىمىز شەتەلدٸڭ عىلىمي ورتالىقتارىندا جۇمىس ٸستەگٸسٸ كەلەدٸ. مۇنى اشىق ايتۋىمىز كەرەك. سوندىقتان نەگٸزگٸ عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىن بيۋدجەتتەن تٸكەلەي قارجىلاندىرۋ قاجەت. ولاردىڭ ينفراقۇرىلىمى جاڭعىرتىلىپ, زاماناۋي زەرتحانالار سالىنۋعا تيٸس. عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىنىڭ جۇمىسى قانشالىقتى تيٸمدٸ ەكەنٸنە تالداۋ جاساۋ كەرەك. جاس عالىمدار وندا ىقىلاسپەن جۇمىس ٸستەۋٸ ٷشٸن جاعداي جاساۋ قاجەت, – دەدٸ مەملەكەت باسشىسى.
سونىمەن قاتار قاسىم-جومارت توقاەۆ عىلىمدى دامىتۋدىڭ جاڭا ٷلگٸسٸنە سەيكەس ۇلتتىق عىلىم اكادەميياسىنىڭ رٶلٸ ەرەكشە بولاتىنىن ايتتى. جاقىندا عىلىم اكادەميياسىنا پرەزيدەنت جانىنداعى ورگان مەرتەبەسٸ بەرٸلدٸ. ونى قارجىلاندىرۋ مەسەلەسٸ شەشٸلدٸ. اكادەميكتەرگە ٶمٸر بويى ستيپەندييا تٶلەنەتٸن بولدى.
– بٸراق وسى جەردە اشىق ايتۋىم كەرەك: بٸزدە اكادەميكتەر تىم كٶپ, كەيبٸر اكادەميكتەردٸڭ تازا عىلىمعا ەش قاتىسى جوق. بٸر قاراعاندا, اكادەميك دەگەن اتى بار. بٸراق عىلىمدى دامىتۋعا قوسقان ٷلەسٸن ەشكٸم بٸلمەيدٸ. وسىنداي اكادەميكتەردٸڭ عىلىمي ساپاسى دا, ولاردىڭ عىلىمعا قوسقان ٷلەسٸ دە كٷمەندٸ. بۇل اكادەميياعا نۇقسان كەلتٸرگەنٸ سٶزسٸز. سوندىقتان اكادەمييانىڭ جاڭا باسشىلىعى وسى ماڭىزدى مەسەلەگە نازار اۋدارۋى كەرەك. عىلىم اكادەميياسىنىڭ بەدەلٸ, ابىرويى مٸنسٸز بولۋى قاجەت. ناعىز عالىم بولۋ – اكادەميك نە بولماسا دوكتور اتاعىنا يە بولۋ ەمەس, جان-دٷنيەڭمەن بەرٸلٸپ عىلىممەن اينالىسۋ, زەرتتەۋ جٷرگٸزۋ ارقىلى قوعامعا, ەلگە پايداڭدى تيگٸزۋ ەكەنٸن نازاردا ۇستاۋ قاجەت. اكادەمييانىڭ جۇمىسى تٷبەگەيلٸ ٶزگەرۋگە تيٸس, – دەدٸ پرەزيدەنت.
قاسىم-جومارت توقاەۆ عىلىمنىڭ جاڭا ٷلگٸسٸ مەملەكەت پەن بيزنەستٸڭ ەرٸپتەستٸگٸنە نەگٸزدەلۋگە تيٸس ەكەنٸن اتاپ ٶتتٸ. ونىڭ ايتۋىنشا, وسى تەسٸل ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق مەسەلەلەردٸ شەشۋگە مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. بۇل ەدٸلەتتٸ قازاقستاندى قۇرۋ جولىنداعى ستراتەگييالىق باعدارىمىزعا تولىق ساي كەلەدٸ.
پرەزيدەنت سٶزٸن قورىتىندىلاي كەلە, ەلٸمٸزدە قانىش سەتباەۆ, ەلكەي مارعۇلان سيياقتى عۇلامالاردىڭ جولىن قۋعان عالىمداردىڭ جاڭا بۋىنى شىعاتىنىنا نىق سەنٸمدٸ ەكەنٸن ايتتى جەنە جيىنعا قاتىسقان عالىمداردى عىلىم كٷنٸمەن قۇتتىقتادى.
كەڭەس وتىرىسىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق عىلىم اكادەميياسىنىڭ اكادەميگٸ اسقار جۇمادٸلداەۆ, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق عىلىم اكادەميياسىنىڭ پرەزيدەنتٸ كٷنسۇلۋ زاكاريا, پۋردۋ ۋنيۆەرسيتەتٸ (اقش) يادرولىق ەنەرگەتيكا مەكتەبٸنٸڭ پروفەسسورى زينەتولا ەڭسەپوۆ, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق عىلىم اكادەميياسىنىڭ اكادەميگٸ جەكەن تايماعامبەتوۆ, گۋستاۆ روزي ينستيتۋتىنىڭ (فرانتسييا) ديرەكتورى ەرٸ قاۋىمداستىرىلعان پروفەسسور مۇرات ساپارباەۆ, عىلىم جەنە جوعارى بٸلٸم مينيسترلٸگٸنە قاراستى ەكونوميكا ينستيتۋتى جاھاندانۋ جەنە حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق بٶلٸمٸنٸڭ باس عىلىمي قىزمەتكەرٸ ورازالى سەبدەن, اۋسترييا عىلىم جەنە تەحنولوگييا ينستيتۋتىنىڭ قاۋىمداستىرىلعان پروفەسسورى جەنٸبەك ەلپەيٸشەۆ جەنە لوس-الاموس ۇلتتىق زەرتحاناسىنىڭ (اقش) عىلىمي قىزمەتكەرٸ, تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى دييار تالباەۆ سٶز سٶيلەدٸ.
