Toqaev: Biz ótkendi ań­saýmen ómir súr­meýimiz kerek

Sýretti túsirgender – A.Dúisenbaev, E.ÚKIBAEV

Prezident Qasym-Jomart Toqaev "Egemen Qazaqstan" gazetine kólemdi suhbat berdi. "Ult aqparat" suhbattyń tolyq mátinin usynady.

– Qasym-Jomart Kemeluly, ýaqy­tyńyzdyń tyǵyzdyǵyna qara­mastan «Egemen Qazaqstan» gazetine suhbat berýge keliskenińiz úshin riza­shylyǵymyzdy bildiremiz. Sizdiń qoǵamdy tolǵandyratyn máseleler týraly pikirińiz qazaq baspasózi úshin óte mańyzdy. Sondyq­tan túrli taqyrypta ózińizben ashyq áńgime órbitkimiz keledi. Ótken jyl nesimen esińizde qaldy?

– Osy múmkindikti paidalanyp, barsha otandasymdy taǵy da Jańa jyl mei­ramymen quttyqtaimyn!

2023 jyl elimiz úshin mańyzdy oqiǵalarǵa toly jyl boldy. Biz negizgi saiasi reformalardy aiaqtap qaldyq. Konstitýtsiialyq Sot jumysyn bastady. Májilis jáne barlyq deńgeidegi máslihat depýtattary jańa ereje boiynsha sailandy. Alǵash ret aýdan jáne oblystyq mańyzy bar qala ákimderin sailadyq. Aýyl jáne aýdandyq mańyzy bar qala ákimderin sailaý jalǵasty. Byltyr 700-ge jýyq aýyl ákimi sailandy.

Biz ádil jáne básekeli ekonomika júiesin qurýǵa kiristik. Ekonomikany ártaraptandyrý jáne monopoliiadan aryltý, infraqurylymdy jańǵyrtý, biznesti qoldaý, investitsiia tartý jumystarymen myqtap ainalystyq. Áleýmettik salada qordalanyp qalǵan máseleler birtindep sheshile bastady. Elimizdiń túkpir-túkpirinde bilim oshaqtary, onyń ishinde, «jaily mektepter» boi kóterýde. Aýyldarda densaýlyq saqtaý nysandary salynyp jatyr. Áleýmettik turǵydan osal toptaǵy azamattarǵa keshendi túrde qol­daý kórsetý úshin Áleýmettik kodeks qabyldandy. Ziiandy eńbek jaǵ­daiynda jumys isteitin azamat­tar úshin arnaiy tólemaqy engi­zil­di. Tabiǵatty qorǵaýǵa jaýapty me­ke­melerdiń qyzmetkerlerine olar­dyń ómiri men densaýlyǵyna tóne­tin qaýip-qaterge qatysty ústeme­aqy tólenetin boldy. Meditsina qyz­met­kerleriniń, mektepte, kolledj­de jáne balabaqshada jumys isteitin pedagogterdiń jalaqysy ósti. Ulttyq qordan balalarǵa qarjy berý máselesin retteitin zań kúshine endi. Negizgi ekonomikalyq kórsetkishterdi, onyń ishinde infliatsiia deńgeiin eskere otyryp eń tómengi jalaqyny anyqtaityn ádisteme qabyldandy.

Osy jumystyń bári 2024 jyly da jalǵasady. Biz tiianaqty jáne josparly áreket jasaimyz, maqsatqa jetý úshin úzdiksiz alǵa umtylamyz. Bul – airyqsha mańyzdy jyl bolmaq. Óitkeni osy kezeń elimizdiń aldaǵy bes jyldaǵy damýyna negiz bolady.

– Al jańa jyldan ne kútesiz? Eli­mizdiń aldynda qandai mindetter tur?

– Men ótken qyrkúiektegi Jol­daýym­da jańa ekonomikalyq úlgige kósheti­ni­mizdi aittym, 2029 jylǵa qarai jalpy ishki ónimdi qazirgiden eki esege arttyrý máselesin basty stra­te­giia­lyq maqsat retinde belgiledim. Kóp uzamai Úkimettiń keńeitilgen otyry­sy ótedi. Onda elimizdiń byl­tyr­ǵy áleýmettik-ekonomikalyq damý qo­ry­tyndysy shyǵarylyp, aldaǵy jumystyń amal-tásilderi aiqyndalady.

Ulttyq quryltaidyń otyrystary ideologiia salasyndaǵy máselelerdi, ulttyń jańa sapasyn qalyptastyrý isin, qoǵamnyń qundylyqtar júiesin jańǵyrtý jaiyn talqylaityn tiimdi pikirtalas ornyna ainaldy. Buǵan deiin jazdygúni shaqyrylyp kele jat­qan Quryltaidyń otyrysyn biyl sál erterek, kóktemde ótkizetin shyǵarmyz.

Osylaisha, biyl ekonomikalyq, qoǵamdyq-saiasi jáne gýmanitarlyq salalarda atqarylatyn jumystyń negiz­gi baǵyt-baǵdary birinshi toq­sanda-aq aiqyndalady.

Biz ult múddesin eskere otyryp, syndarly ári saliqaly syrtqy saia­satty jalǵastyramyz. 2024 jyly elimizde birqatar aýqymdy sammit, forýmdar ótedi. Qazaqstan birneshe bedeldi halyqaralyq uiymǵa, atap aitsaq, Shanhai yntymaqtastyq uiymyna, Ujymdyq qaýipsizdik týraly shart uiymyna, Aziiadaǵy ózara is-qimyl jáne senim sharalary jónindegi keńeske, Túrki memleketteri uiymyna, Araldy qutqarý halyqaralyq qoryna, Azyq-túlik qaýipsizdigi jónindegi islam uiymyna tóraǵalyq etedi.

Dúniejúzilik kóshpendiler oiynyn ótkizý de elimiz úshin aitýly oqi­ǵa bolmaq. Bairaqty báseke ulttyq sport pen salamatty ómir saltyn dárip­teý jaǵynan da, Uly daladaǵy kósh­pendiler órkenietiniń murageri sanalatyn baýyrlas halyqtardyń mádeni-gýmanitarlyq bailanysyn arttyrý turǵysynan da mańyzdy ekeni sózsiz.

El tarihynda erekshe orny bar tulǵalarǵa qurmet kórsetý dástúri elimizdiń jalpyulttyq biregeiligin nyǵaita túsýge zor septigin tigize­di. Biyl áigili ǵalym Qanysh Sátbaev­tyń týǵanyna 125, dańqty batyrlar Saǵadat Nurmaǵambetov pen Raqym­jan Qoshqarbaevtyń týǵanyna 100 jyl to­lady. Sonymen qatar tarihshy­lar­dyń paiymdaýynsha, Joshy ulysy­nyń irgesi qalanǵanyna – 800 jyl. Mem­leket­­tiligi­miz­diń tamyry tym tereń­de jatqanyn áigi­leitin osy aitýly dataǵa orai keń aýqymdy zertteý­ler qolǵa alynady. Biyl Qazaqstan tari­hynyń kóptom­dyǵyn ázirleý jumys­taryn da aiaq­taimyz. Bul – ózimizden 200-den astam, shetelden 60-qa jýyq maman jumyl­dyrylyp, tyńǵylyqty jasalyp jatqan úlken sharýa.

Osyndai mańyzdy oqiǵalardan bólek, kúndelikti atqarylýǵa tiis jumystar da az emes. Bul jyldyń el tarihynda qandai oryn alatyny barsha azamatymyzdyń erik-jigerine de bailanysty. Men jańajyldyq quttyqtaýymda biyl bárimiz tutas ulttyń ósip-órkendeýine kýá bolatynymyzdy aittym. Biraq osy maqsatqa jetý úshin biz bir el bolyp, bilek sybana jumys isteýimiz kerek.

– Qasiretti Qańtar oqiǵasynan beri týra eki jyl ótti. Qańtar Qazaqstan tarihyndaǵy jańa dáýirge jol ashqan betburystyń belesi boldy. Siz buǵan deiingi sóz­deri­ńizde, suhbattaryńyzda sol qai­ǵyly oqiǵaǵa naqty baǵa berdi­ńiz. Degenmen, áli de birqatar suraq bar. Qańtar oqiǵasyna ártúrli túsinikteme beretinder de kezdesedi. Almaǵaiyp kúnderden beri birshama ýaqyt ótti. Qazir Siz sol oqiǵany qalai sipattar edińiz? Onyń basty sebebi nede jáne oǵan ne túrtki boldy dep oilaisyz?

– Men bul týraly kóp oilandym, áli de jii oilanamyn. Menińshe, qasi­retti Qańtar oqiǵasyna jyldar boiy qordalanǵan áleýmettik-eko­no­­mikalyq problemalar, jalpy toqy­raýdyń bilik pen qoǵamdy azdyryp-tozdyrýy sebep boldy. Bul – aitpasa da túsinikti jait.

Men 2019 jyly Prezident bolyp sailanǵannan keiin memleketimiz saia­si júieni demokratiialandyrýǵa, qoǵamdyq ómirge erkindik sipat berýge, ekonomikany monopoliiadan aryltýǵa bet burdy. Reformalardy ázirleýge jáne ony júzege asyrýǵa qoǵam ókilderi, belsendi azamattar, sarapshylar qatysty. Túrli dialog alańdarynda, sonyń ishinde, meniń usy­nysymmen arnaiy qurylǵan Ult­tyq qoǵamdyq senim keńesiniń otyrys­tarynda kóptegen bastama kóterilip, jan-jaqty pysyqtaldy.

Ashyǵyn aitsam, osy jańa baǵdary­myz keibir yqpaldy adamdarǵa múlde unaǵan joq. Olar bul ózgeristi elimizde ábden tamyr jaiǵan júiege jáne bilik qurylymyndaǵy ózderiniń «erekshe mártebesine» tóngen qater dep qabyldady. Mundai adamdar eldegi ózgeriske astyrtyn, keide tipti ashyq qarsylyq bildire bastady. Aqyr sońynda reformanyń betin qaitaryp, ózderine yńǵaily burynǵy qalypqa oralý úshin bárin tas-talqan etýge sheshim qabyldady.

Joǵary laýazymdy tulǵalardan tura­tyn bul toptyń kúshtik qurylym­darǵa da, qylmys álemine de orasan zor yqpaly boldy. Sondyqtan bilik­ti kúshpen basyp alýǵa bel býdy. Tergeý málimetterine júginsek, olar 2021 jyldyń ortasyna taman da­iyn­dyqqa kirisken. Sosyn Úkimet suiy­tylǵan gazdyń baǵasyn kúrt ósirý týraly jan-jaqty oilastyrylmaǵan, quqyq­tyq negizi joq sheshim qabylda­dy. Mań­ǵystaý oblysynda arandatýshy­lar­dyń aitaǵyna ilesken jurt sherýge shyqty.

Sol kezde Úkimet meniń tapsyrmammen arnaýly komissiia qurdy. Onyń músheleri qoǵam ókilderimen kezdesip, ortaq mámilege kelý úshin birden ai­maqqa bardy. Biraq narazylyq sherý­leri ekstremistik sipat aldy. Ony qas­kóiler dereý óz múddesine paidalandy.

Bas prokýratýranyń tergeýinen qańtar oqiǵasynyń birneshe tolqyn­men órbigenin kórýge bolady.

Sherýler aldymen Mańǵystaý oblysynda bastaldy. Kóp uzamai basqa da óńirlerge jaiyldy. Ortalyq bilik jáne ákimdikter jaǵdaidy retteýge tyrysqanymen, el ishindegi ahýal shie­­lenisip ketti. Ortaq mámilege kelý úshin júrgizilgen kelissózder men dia­lo­g­ke tolqýdy uiymdastyrýshylar esh moiyn burmady.

Kóptegen aimaqta alǵashqy qaqty­ǵys­tar bastaldy. Munyń bári arnaiy daiyndalǵan jansyzdary arqyly jaǵdaidy odan ári ýshyqtyrýǵa tyrysqan qaskóiler úshin «izdegenge suraǵan» bolyp shyqty. Osyndai asa kúrdeli jaǵdaidyń ózinde quqyq qorǵaý organdary kúsh qoldanbai, sabyr saqtady. Bul – ekinshi tolqyn.

Jetekshileri ymyralasqan toptyń aitqanyn eki etpeitin jáne lańkes­ter­men, onyń ishinde syrttan kelgen lań­kestermen bailanysy bar qyl­mys­tyq toptar órshelene iske kiris­kende úshinshi tolqyn bastaldy. Olar arnaýly tehnologiiany, arandatýshylar men qaraqshylardy paidalanyp, beibit sherýlerdi jappai tártipsizdikke ulastyrdy. Uryp-soǵý, qiratý, órteý, ózgeniń múlkin qasaqana joiý beleń aldy. Dúrbeleń kezinde qarýly radikaldar men lańkes­ter bir mezette, bir ǵana buiryqpen mem­lekettik organdardyń jáne kúshtik qurylymdardyń ǵimarattaryna, qarý-jaraq dúkenderine, quqyq qorǵaý mekemeleri men áskeri bólimderdiń qoimalaryna shabýyl jasady. Mundai oqiǵa Almatyda ǵana emes, birqatar oblys ortalyǵynda da boldy. Qańtar oqiǵasy kezinde úsh myńnan astam qarý qoldy bolǵanyn aita ketken jón. Onyń ishinde avtomat, pýlemet, tipti granatomet jáne basqa da atys qu­raldary bar. Oǵan qosa, kólik in­f­ra­qurylymy jáne telekommýnikatsiia ny­sandary shabýylǵa ushyrady. Qaraq­shylar men lańkester ózara uiym­dasyp, bir-birimen tyǵyz bailanysta áreket jasaǵanyn taǵy da qaitalap aitqym keledi.

Qaskóilerdiń memlekettik tóńkeris jasamaq bolǵan josparyn júzege asyrý úshin ekstremister, qylmystyq top­tar jáne ásire dinshilder birge qi­myldady. Olardyń maqsaty el ishi­ne úrei týǵyzý, memlekettik ins­ti­týt­tardyń qyzmetin turalatý, kons­ti­týtsiialyq qurylymnyń irgesin shaiqaý, aqyr sońynda bilikti basyp alý edi.

Sol kezdegi ahýal óte kúrdeli boldy, elimiz qurdymǵa ketýge shaq qaldy. Buǵan jol bermeý úshin barlyq is-áreketti kúndiz-túni jáne saǵat saiyn tikelei ózim baqylap otyrdym. Ishki ister ministrligi arqyly Aqorda rezidentsiiasyna túrli shabýyl jasalǵaly jatyr, soǵan júk kólikteri paidalanylady degen aqparat jetti. Maǵan bas saýǵalap, rezidentsiiadan ketý, tipti shetel asý týraly usynys birneshe ret aityldy. Biraq men buǵan úzildi-kesildi qarsy boldym. Teledidar arqyly jasaǵan málimdemelerimniń birinde qandai jaǵdai bolsa da jumys ornymda qalatynymdy ashyq aittym. Eki apta boiy tapjylmai, Aqordada boldym, kún-tún demei, shuǵyl jinalystar ótkizdim. Sol alasapyran kúnderde memleketimizdi saqtap qalý, eldegi zań men tártip ústemdigin qalpyna keltirý eń basty mindet edi.

– Qazaqstanǵa Reseidiń áske­ri qyzmetshilerin shaqyrý qansha­lyqty durys sheshim boldy? Bizdiń mem­leketti sol kezde Resei qut­qaryp qaldy degen pikir kórshi elde jii aitylady.

– Aimaqtarda jappai tártipsizdik beleń alyp, jergilikti bilik dármensizdik tanytqanda, Qaýipsizdik keńesi Ujymdyq qaýipsizdik týraly shart uiymyna júginý týraly sheshim qabyldady. Qazaqstan onyń bitimgerlik kúshterin turaqtylyq pen qaýipsizdikti qamtamasyz etý úshin ǵana qysqa merzimge engizýdi surady. Bul jerde myna jaitqa basa mán berý kerek. Biz bul qurylymnyń múshesi retinde Reseige emes, Ujymdyq qaýip­sizdik týraly shart uiymyna júgindik.

Sol kezde osy uiymnyń tóraǵasy Armeniia edi. Biyl UQShU-ǵa Qazaq­stan tóraǵalyq etedi. Qurylym jasaǵy, shyn máninde, bitimgerlik ról atqa­ryp, qasiretti kúnderde eldi jaila­ǵan júgensizdikti toqtatýǵa septigin tigizdi. Uiymǵa múshe-memlekettermen kelisilgendei, bul bitimgerlik kúshter aldyn ala eshqandai talap qoimastan, onyń ústine merziminen buryn Qazaqstannan syrtqa shyǵaryldy.

UQShU bitimgerlik kúshteri lańkes­tikke qarsy operatsiialarǵa qatys­qan joq, birde-bir oq atqan joq. Armeniia jasaǵy «Aqsai» nan zaýytyn jáne «Almaty sý» mekemesin, Belarýs jasaǵy Jetigendegi aerodrom­dy, Tájik­stan men Qyr­ǵyz Respýb­lika­synyń áskeri qyzmetshileri Almaty qalasynyń birinshi jáne ekinshi jylý elektr ortalyqtaryn, Resei jasaǵy úshinshi jylý elektr ortalyǵy men telekommýnikatsiia nysandaryn kúzetti. Osy mańyzdy nysandarǵa lańkestik shabýyldar jasalýy múmkin degen qaýip boldy. Sondyqtan bitimgerlik kúshter solardy kúzetýge jiberildi. Eń bastysy, sol arqyly óz kúshterimizdi lańkestikke qarsy operatsiiaǵa jumyl­dyrýǵa múmkindik týdy.

– Demek bul júzege aspai qal­ǵan memlekettik tóńkeris qoi. Endeshe Qańtar oqiǵasyn halyq kóterilisi, tipti revoliýtsiia dep atap júrgenderge ne aitar edińiz?

– Bastapqydaǵy beibit sherýler jappai tártipsizdikke, órteý men qiratýǵa ulasqan qaiǵyly oqiǵalarǵa búkil álem kýá boldy. Kim beibit sherý­ge avtomat, tapansha jáne sýyq qarý us­tap barady?! Nieti durys adam áske­ri qyzmetshilerdi uryp-soǵyp, óltire me, olardy tiri qalqan etip, ákim­shilik ǵimaratqa shabýyl jasai ma?! Beibit sherýde dúkender men bankter qiratylyp, tonalyp, kólikter órtele me?! Bilik organdarynyń ǵimarattary men politsiia bólimderine jasalǵan shabýyldy aitpai-aq qoiaiyn. Osyndai jappai tártipsizdiktiń saldarynan úsh milliard dollarǵa jýyq shyǵyn keldi.

Qańtar oqiǵasynyń sebep-saldaryn burmalap kórsetýdiń qajeti joq. Týrasyna kóshsem, bul halyq kóterilisi boldy degen pikirler qyl­mys­tyq áreketterdi aqtaý úshin aitylý­da. Baryp turǵan buzaqylardy ba­tyr­ǵa balap, jurtty arandatatyn ári jaýapkershilikten jurdai syńar­jaq paiymdar qylmystyq psihologiianyń qoǵam sanasyna sińýine ákep soqtyrady. Mundai áńgimeler – ulttyq qaýipsizdikke jáne halyqtyń jaimashýaq ómirine qater tóndiretin jappai tártipsizdikke shaqyrýmen para-par. Bul – óte qaterli úrdis. Sondyqtan osyndai júgensizdikti synǵa alý máselesine kelgende memleket pen qoǵamnyń ustanymy ortaq bolýy kerek. Men buǵan senimdimin.

– Onda azamattar biliktiń is-áre­keti unamaitynyn qalai bildire alady?

– Elimizde biliktiń is-áreketine jariia túrde kelispeýshilik bildirýge tolyq múmkindik bar. Azamattar ózin tolǵandyratyn másele týraly ashyq aita alady. Men memlekettik organdardan «Halyq únine qulaq asatyn memleket» tujyrymdamasyna sáikes, qoǵamnyń pikirimen sanasýdy talap etip kelemin. Elimizde beibit jinalystardy retteitin demokratiialyq sipattaǵy zań bar. Jaqynda petitsiia­lardy tapsyrý jáne qaraý tártibin retteitin zań qabyldandy.

Sondyqtan bir nárseni anyq bilýge tiispiz. Beibit sherýge tyiym salynbaidy, al jappai tártipsizdiktiń kez kelgen túrine qatań tosqaýyl qoiylady. Elimizde zań men tártip qana ústemdik qurýǵa tiis. Bul – men úshin myzǵymas qaǵida. Demokratiianyń besigi sanalatyn batys elderine qara­ńyzdar, eshkim de kóshede jappai tártip­sizdik jasaǵan, memlekettik organ­darǵa shabýyldaǵan adamnyń mań­daiy­nan sipap, óbektep otyrmaidy.

Politsiia jappai tártipsizdikti uiymdastyrýshylardy, iaǵni biliktiń zańdy talaptaryna qarsy shyǵýǵa úndegen, qarý-jaraq ákelip taratqan, jaǵdaidy ýshyqtyryp, adamdardy kúsh qoldanýǵa, mańaidaǵynyń bárin qiratýǵa, órtep-talqandaýǵa azǵyrǵan adamdardy anyqtap, áshkereledi. Al tártipsizdikke kezdeisoq qatysqan, bilmestikpen arandap qalǵan adam­dar­dyń buzaqylarǵa qatysy joq. Olarǵa meniń bastamammen raqym­shylyq jasaldy. Buǵan deiin sottal­ǵan 1205 adamnyń 1095-i osy raqym­shylyqqa ilikti. Al jappai tártip­sizdik­ti uiym­dastyrǵandar men lańkes­tik áre­keti, memleketke sat­qyndy­ǵy, bilik­ti kúshpen basyp alýǵa tyrys­qany jáne basqa da aýyr qyl­mys jasaǵany úshin sottalǵandar jazasyn tolyǵymen óteitin bolady.

– Kelesi suraq sizge unamaýy múmkin. Biraq bul saýaldy qoi­mas­qa taǵy bolmaidy. Siz 2019 jyly Prezident laýazymyna sailanǵannan keiin elimizde qosar­lanǵan bilik júiesi qalyptasty-mys degen sóz tarady. Keibireýler bizdiń saiasi júiemizdi Irannyń, Singapýrdyń júiesimen salystyrdy. Shynymen de, sol kezde elimizde eki bilik ortalyǵy ornaǵandai kórindi. Rasymen solai boldy ma?

– Tótesinen qoiǵan suraǵyńyzǵa týra jaýap bereiin. Konstitýtsiiaǵa sáikes, Prezident elimizdiń ishki jáne syrtqy saiasatynyń negizgi baǵyttaryn aiqyndaidy, memleketimizdiń joǵary laýazymdy tulǵalaryn, Qarýly Kúsh­terimizdiń joǵary basshylyǵyn taǵaiyn­daidy jáne olardy qyzmeti­nen bosatady. Sondai-aq Memleket bas­shysy elimizdiń Joǵarǵy Bas Qol­bas­shysy sanalady.

Alaida bázbireýler qosarlanǵan bilik júiesin ornatýǵa talpynǵany, tipti, mundai áreketterdi ádeii ári muqiiat uiymdastyrǵany ras. «Bilik tranziti» kezindegi ahýaldy saiasattaǵy ailakerler óz múddesine paidalanyp, qosamjarlanǵan bilik ortalyǵyn qurýǵa tyrysty. Elimizde Prezident ári Joǵarǵy Bas qolbasshy laýazymy bir bólek, burynǵy Prezident ielengen Qaýipsizdik Keńesiniń Tóraǵasy laýazymy bir bólek boldy. Osy eki laýazymnyń ieleri bir mezette qatar qyzmet atqardy. Túptiń túbinde bul jaǵdaidyń bilikte qatań teketires týǵyzbai qoimasy anyq edi.

Muny az deseńiz, dál osy jaǵdai Qańtar daǵdarysyna ákep soqtyrǵan alǵysharttyń biri boldy. Óitkeni ymyralasqan qaskóiler ózderi oilap tapqan qosarlanǵan bilik, iaǵni «tandem» ideiasyn dáriptep, ony óz múddesine paidalanǵysy keldi. Keibir laýazymdy tulǵalardyń, onyń ishinde burynǵy Ádilet ministriniń mártebe jaǵynan Elbasy Prezidentten joǵary turatynyn aitqany esterińizde shyǵar. Keibir sheneýnikter birese ana, birese myna kabinetti jaǵalap júrdi. Olar oinaqtap júrip, aqyry ot basty. Men keiinirek Nursultan Ábishuly Nazar­baevqa onyń jaqyn serikteriniń saiasi qiturqylyǵy elimizdiń tas-tal­qa­nyn shyǵara jazdaǵanyn ashyq aittym.

Qalai desek te, memlekette úlken jáne kishi prezident degen bolmaýy kerek dep sanaimyn. «Kettiń be – qaiy­ryl­ma!» Bolashaqta el tizginin us­taityn azamattar osy jaǵdaidan sabaq alyp, mundai nárseden qashyq bolýǵa jáne tek qana memlekettiń múddesi men qoǵamnyń bereke-birligin oilaýǵa tiis.

Ókinishke qarai, ishki saiasi daǵ­darysqa bailanysty týyndaǵan syn saǵatta negizgi quqyq qorǵaý organdary basshylarynyń betperdesi sypyrylyp, olardyń kásibi biliksizdigi, qala berdi satqyndyǵy áshkere boldy.

Ata zańǵa sáikes jumys isteitin ornyqty ári tiimdi memlekettik institýttar júiesin qurý aýadai qajet ekeni Qańtar oqiǵasynan aiqyn kórindi. Biz bir el bolyp, bul daǵdarysty eń­­ser­dik, qiyndyqqa qasqaia qarsy turyp, odan tipti shyńdalyp shyq­tyq. Azamattarymyzdyń bekem birli­giniń jáne barlyq deńgeidegi bilik ókilderiniń batyl is-áreketi­niń ar­qasynda alapat apattyń betin qai­taryp, eldegi ahýaldy turaqtandyra aldyq. Keiin keibir qaskóiler tergeý kezinde halyq jaýapty sátte judy­ryqtai jumyla biledi, bilik qandai qaterge de qaimyqpai tótep bere alady dep esh kútpegenin moiyndady.

– Qańtar oqiǵasynan keiin Siz túbegeili saiasi reformalardy júzege asyrýǵa kiristińiz. Ony Batys ta moiyndap otyr. Endi keshe­gi kúnge oralmaitynymyz­dy ańǵartatyn «asýdan» astyq deý­ge bola ma? Qaitadan keri ketpei­tinimizge qandai kepildik bar?

– Men saiasi reformalardyń 2019 jyly bastalǵanyn aityp óttim. Sol kezde Ulttyq qoǵamdyq senim keńesi quryldy. Keńeste mańyzdy zańnamalyq bastamalar ázirlenip, júzege asyryldy. Sailaý, saiasi partiialar, Parlament týraly zańdarǵa eleýli ózgerister engizildi. Elimizde oligopoliianyń diktatýrasy týraly alǵash ret ashyq aityla bastady.

Bul ózgerister saiasi jáne ekono­mikalyq monopoliia ústem­dik quryp turǵan kezde jalǵandy jalpaǵynan basyp júrgenderge qaýip tóndirdi. Sondyqtan olar ýaqyt tegershigin keri ainaldyryp, burynǵy kúnine oralý úshin jantalasyp baqty. Budan esh nátije shyqqan joq.

Qańtar oqiǵasynan keiin bázbi­reý­ler «endi bilik qylburaýdy qataityp, rejimdi saqtap qalý úshin baryn salady» dep qaýiptendi. Biraq biz kerisinshe jasadyq. Kúrdeli bolsa da, durys joldy tańdadyq.

Saiasi jańǵyrý úderisi 2022 jyly tyń qarqynmen jalǵasty. Refor­manyń basty mindetiniń biri barynsha ádil ári teńgerimdi saiasi júie qurý boldy. Oǵan qosa, at basyn artqa burý, iaǵni saiasi ózgeristerdi keri qai­tarý múm­kin bolmaityndai, sonymen birge reformalar qoǵamdyq ómirdegi qalypty qubylysqa ainalatyndai ahýal qalyptastyrý mańyzdy edi. Sol úshin konstitýtsiialyq reforma aiasynda kertartpalyqqa birqatar tosqaýyl qoiyldy.

Birinshiden, biz Ata zańnyń ústemdi­gin qamtamasyz etetin, konstitý­tsiia­lyq baqylaýdy júzege asyratyn joǵary organ – Konstitýtsiialyq Sotty qaita qalpyna keltirdik. Bireý­lerge Konstitýtsiialyq Keńestiń aty ǵana ózgergendei kórinýi múmkin. Shyn máninde, onyń zaty túbegeili ózgerdi.

Konstitýtsiialyq Sot sheshimderiniń kúshin eshkim joia almaidy. Onyń sheshim­derine, sonyń ishinde azamattar­dyń konstitýtsiialyq quqyqtaryna qatys­ty bailamdaryna kúmán keltirý­ge, Prezidenttiń de esh qaqy joq.

Ata zańǵa engizilýi múmkin kez kelgen ózgeris pen tolyqtyrý Konstitýtsiialyq Sottyń oń qorytyndysy bolsa ǵana respýblikalyq referendýmǵa nemese Parlamenttiń qaraýyna shyǵarylady.

Konstitýtsiialyq Sotta on bir qazy bar ekeni belgili. Sonyń altaýyn, iaǵni kópshiligin, Parlament palatalary taǵaiyndaidy. Al tóraǵasyn Pre­zident taǵaiyndaǵanymen, min­detti túrde Senattyń kelisimi qajet.

Ekinshiden, negizgi ustanymdar Konstitýtsiiada naqty aiqyndalyp, birjola bekitilgen. Mysaly, Ata zań­nyń 91-babyna sáikes, Konstitýtsiiada belgilengen memlekettiń táýelsizdigi, birtutastyǵy men aýmaqtyq tutastyǵy, ony basqarý nysany, Respýblika qyzmetiniń túbegeili printsipteri jáne osy jerde airyqsha atap óteiin, Prezident jeti jyl merzimge bir ret qana sailanady degen ereje esh ózgermeidi.

Úshinshiden, reformalardyń ná­ti­jesinde Májilis jańa sailaý júie­simen, iaǵni partiialardyń tizimi jáne birmandatty okrýgter arqyly jasaq­talatyn boldy. Májilistiń ókilettigi de aitarlyqtai keńeidi.

Bir sózben aitsaq, eski júie kelmeske ketti. Qazaqstandaǵy saiasi reformalar júieli ǵana emes, eshqashan keri qaitpaityn túbegeili sipatqa ie boldy dep senimmen aita alamyz. Munyń elimiz úshin airyqsha mańyzy bar. Sebebi ulttyń saiasi sana-sezimi túbegeili ózgerdi. Jurt­tyń quqyqtyq saýattylyǵy men bel­sendiligi demokratiialyq jańǵyrýdyń basty kepiline ainaldy. Toqeterin aitsaq, keri ketýge halyqtyń ózi jol bermeidi jáne elge jańa lep ákelgen osy ózgeristerdi tabandylyqpen qorǵaidy. Men buǵan bek senimdimin.

– Degenmen, bilikti synap júrgender, onyń ishinde Batystyń ókilderi de, Qazaqstanda áli kúnge deiin saiasi tutqyndar bar dep jatady. Buǵan ne deisiz?

– Saiasi qýdalaý bar dep aitý úshin tsenzýra, arnaýly zańdar men jazalaý­shy organdar bolýy kerek. Qazirgi Qazaqstanda munyń eshqaisysy joq. Bizdiń zańnamamyzda azamattardy saia­si kózqarasy úshin qýdalaýǵa negiz bolatyn birde-bir jarlyq, birde-bir zań, birde-bir normativtik qujat joq.

Kerisinshe, reformalardyń nátije­sinde adam quqyqtaryn qorǵaý júiesi nyǵaia tústi. Zańdarǵa qazylardyń táýel­­sizdigin kúsheitetin túzetýler engi­zil­di. Alqa bilerdiń qaraýyna jata­tyn isterdiń aiasy keńeidi. Adam quqyq­tary jónindegi ýákil institýty tolyq jumys istep tur. Oǵan kons­ti­týtsiialyq mártebe berildi. Men byl­tyr jeltoqsan aiynda adam quqyq­taryna qatysty ekinshi Jarlyqqa qol qoi­dym. Munyń bári osy salada dáiekti ári túbegeili ózgeris jasalyp jatqanyn kórsetedi.

Memlekettiń basty mindetiniń biri – zańnyń múltiksiz orynda­lýyn, tár­tiptiń qatań saqtalýyn tolyq qam­tamasyz etý. Sondyqtan zań buzǵan kez kelgen adam jaýapqa tartylady. Al zań men tártipti saqtaý máselesine azamattardyń ideologiialyq ustanymy men saiasi kózqarasynyń esh qatysy joq. Zań bárine ortaq.

Keibireýler prokýratýra organ­darynyń eskertýine qaramastan, adam túsinip bolmaityn kesirlik kórsetip, zań buzady. Ondai adamdar ózin zańnan joǵary qoiyp, «Atyń shyqpasa, jer órte» degen ustanymmen elge tanymal bolǵysy keletin siiaqty.

Kóptegen táýelsiz buqaralyq aqpa­rat quraly jumys istep turǵan, saia­si tsenzýra atymen joq elde saiasi qýda­laý bar deý qanshalyqty oryndy?

Ol az deseńiz, jańa zań qabyldanyp, beibit jinalys ótkizý úshin ruqsat alýdyń ornyna habarlaý tártibi engizilgen soń, Qazaqstandaǵy beibit jiyndardyń sany eselep artty.

Men túitkilderdiń túiinin aiqai-shýmen alańda emes, dialog úshin arnaiy qurylǵan oryndarda, eń aldymen, Parlamentte órkenietti jolmen, saliqaly túrde tarqatý kerek dep únemi aitamyn.

Qazir Parlamentte túrli kózqaras­taǵy qoǵam ókilderiniń múddesin bildiretin san alýan saiasi kúshter bar. Parlamenttik oppozitsiia institýty zań júzinde bekitildi.

Sońǵy sailaýda Májiliske alty partiia ótti. Onyń úsheýi alǵash ret depýtattyq mandatqa ie boldy. Tipti qazir Parlamentte otyrǵan partiianyń biri – áýel bastan oppozitsiialyq ustanymdaǵy uiym.

Kóptegen sheteldik sarapshylar men áriptester, sonyń ishinde Batys elderiniń mamandary, Qazaqstandaǵy demokratiialyq reformalardyń ozyq úlgide ekenin aityp, oǵan qoldaý bil­dirip otyr. Shynymen de, biz geosaia­si tóńiregimizde aýqymdy demo­kra­tiialyq ózgeris jasap, adam quqyqtaryn qor­ǵaý isinde zor tabysqa jetken birden-bir elmiz.

– Áleýmettik jelide Prezident Konstitýtsiiaǵa qatysty referendým ótkizip, 2026 jyly taǵy da sai­laýǵa túsýdi josparlap otyr degen qaýeset tarap jatyr. Bul ras pa?

– Bul – jalǵan aqparat. Budan bylai árkim oiyna kelgenin istep, Ata zańǵa ońdy-soldy ózgeris engize almaidy. Al osyndai mańyzdy máselege kelgende, tipti múmkin emes. Men buǵan nyq senimdimin. Konstitýtsiialyq reforma Ata zańǵa qalai bolsa solai ózgeris engize berý úshin jasalǵan joq.

Prezident laýazymyna bir-aq ret sailaný týraly ereje endi eshqashan ózgermeidi. Bul talap memleketimizdiń táýelsizdigi, birtutastyǵy, aýmaqtyq tutastyǵy jáne basqarý nysany týraly normalar siiaqty myzǵymastai etip bekitilgen.

Aqyry osy taqyryp qozǵalǵan eken, buǵan qatysty keibir jaitqa keńirek toqtalyp, mán-jaiyn asha keteiin. Men jetijyldyq bir ǵana merzim týraly ideiany osydan 15 jyl buryn jabyq pikirtalastarda aityp júrdim. Sol kezde usynys asa qoldaý taba qoimady. Ózim Prezident bolyp sailanǵannan keiin, osy bastamamnyń artyqshylyǵy men kemshiligin ábden salmaqtap, ony qalai júzege asyrýǵa bolatyny jóninde kóp oiladym.

Sýperprezidentke tán ókilet­tik­terdi joiý úshin 2022 jyly Konsti­týtsiiaǵa birqatar mańyzdy ózgeris engizildi. Men sol kezde jetijyldyq bir merzim ideiasyn qaita usyndym. Bastamama búkil halyq qoldaý bildirdi. Osymen bul áńgime támam.

– Ekonomika taqyrybyna oiyssaq. Siz byltyrǵy Joldaýy­ńyz­da Ádiletti Qazaqstannyń jańa ekonomikalyq baǵdaryn jariia­ladyńyz. Onda 2029 jylǵa qarai ulttyq ekonomikanyń kóle­min eki ese arttyryp, 450 milliard dollarǵa jetkizý kózdelgen. Alaida Halyqaralyq valiýta qory men Dúniejúzilik banktiń boljamdaryna sensek, 2023-2024 jyldary el ekonomikasynyń ósimi 3-4 pa­iyz­dan aspaidy. Mundai qarqynmen maqsatqa jete alamyz ba?

– Árine, bul – jetýge bolatyn meje. Halyqaralyq valiýta qorynyń sarapshylary 2023 jyl­dyń qorytyndysy boiynsha Qazaq­stannyń Ishki jalpy ónimi qazirgi baǵamen eseptegende 259 milliard dollardan asady, iaǵni 2022 jylmen salystyrǵanda 15 paiyzǵa artady dep baǵalap otyr. Bul – Ortalyq Aziiadaǵy eń joǵary aqshalai ósim. Jan basyna shaqqandaǵy ishki jalpy ónim de ósip keledi. Buǵan qatysty boljamdy kórsetkish byltyr 13 myń dollarǵa jýyqtady.

Onyń jyl saiynǵy ósimi 1,6 myń dollar bolady dep baǵalanýda. Halyqaralyq valiýta qorynyń boljamyna sáikes, 2028 jylǵa qarai bul kórsetkish otyz paiyzdan da kóbirek artyp, 16,8 myń dollarǵa jetedi.

Shyn máninde, men úshin makroeko­nomikalyq kórsetkishter sonsha­lyqty mańyzdy emes, azamattardyń turmys sapasynyń is júzinde jaqsarýy odan áldeqaida mańyzdyraq.

Halqymyz «Jaqsy sóz – jarym yrys» deidi. Úkimet ekonomikany basqarýdyń tyń tásilderin qoldana alsa, jańa aitylǵan jaqsy boljamdar aqiqatqa ainalady. Osy oraida negizgi eki baǵytqa toqtalaiyn.

Birinshiden, elimizdiń órkendeýine jol ashatyn birqatar naqty mindetti sheshý qajet. Sondai mindettiń biri – aýqymdy ónerkásip jobalaryn júzege asyrý. Qyrkúiektegi Joldaýda Úkimet­ke mundai jobalardy anyqtaý jáne Infraqurylymdy damytý jos­paryn ázirleý týraly tapsyrma be­rildi. Bul jobalar iri biznes ókilderi­men, institýtsionaldy investorlar­men jáne sarapshylarmen birge pysyq­talyp, naqty jumys jasalyp jatyr.

Taǵy bir mańyzdy mindet – investitsiia tartý. Bul mindetti oryn­daý­ǵa jekeshelendirý jáne aktivter­di qaitarý naýqandary da septigin tigizedi. Qomaqty investitsiia bolsa, ekonomika qarqyny údeie túsedi jáne jańa múmkindikter paida bolady. Osy oraida men jaqynda Investitsiia shtabyn qurý týraly Jarlyqqa qol qoidym. Bul shtabqa elimizdegi inves­titsiialyq ahýaldy jaqsartý jáne investitsiialyq jobalardy sapaly júzege asyrý úshin aýqymdy ókilettik berilgen.

Ekinshi baǵyttaǵy jumys ekonomi­ka­nyń barlyq salasyna qatysty «oiyn tártibin» belgileitin júieli refor­malardy júzege asyrý sharalaryn qamtidy.

Meniń tapsyrmammen Úkimet memleket pen biznestiń qarym-qatynasyn qaita qaraýǵa múmkindik beretin jańa Salyq kodeksin ázirlep jatyr. Salyq júiesin jetildirgende tek tólem jinaý tásilimen shektelip qalmaý óte mańyzdy. Bir jaǵynan, investorlarǵa qolaily jaǵdai jasaý kerek. Ekinshi jaǵynan, biýdjet kirisiniń azaiyp ketpeýine mán bergen jón. Iaǵni tarazy basyn teń ustaý qajet.

Jańa Biýdjet kodeksi de – óte mańyzdy qujattyń biri. Biz «qazyna qarajatyna» degen kózqarasymyzdy ózgertip, ony tiimdi, jónimen ári únemdep jumsaýǵa tiispiz.

Bul rette memlekettik satyp alý isin jáne memleket pen jeke sektordyń seriktestigin retteitin jańa zańdar eleýli ról atqarady. Osy qujattar mem­lekettik satyp alý isiniń ashyq bolýyn da qamtamasyz etedi. Sondai-aq ekonomikany damytýǵa qajet­ti qarajat qoryn qalyptastyrýǵa septigin tigizedi.

Kvazimemlekettik sektordyń tiim­diligin arttyrýǵa kóp kóńil bólý qajet. Qazir bul sektordy jańǵyrtý shara­lary aiqyndalyp, iske asyrylyp jatyr.

Sizdiń suraǵyńyzǵa jaýap bere otyryp, myna máselege nazar aýdarǵym keledi. Álemdegi eko­nomikalyq ahýal bizdiń elge de salqynyn tigizetini sózsiz. Alaida kez kelgen qiyndyq jańa múmkindikke jol ashady. Úkimettiń jel qaidan soqsa da jelkendi ózine ońtaily bura alatyndai, jan-jaqty oilastyrǵan jospary bolýǵa tiis. Ekonomikanyń ósimin yntalandyrý sharalary men qurylymdyq reformalar qatar júrýi kerek. Naqtyraq aitsaq, kásipkerlik pen básekeni damytý, jekemenshikti qorǵaý, ádil sot tóreligi bolýy óte mańyzdy. Sonda ǵana kózdegen maqsattarymyzdyń bárine qol jetkizip, belgilengen merzimde ulttyq ekonomika kólemin eki ese ulǵaita alamyz.

– Nesiesin ótei almai júrgen adamdar bizdiń gazetimizge jii hat jazyp, qońyraý shalady. Jalpy, halyqtyń qaryzǵa batýy kúrdeli másele bolyp tur. Osy máseleni sheshý úshin ne istelip jatyr?

– Men azamattarymyzdyń qaryz­ǵa belsheden batqanyna qatty alań­daimyn. Sebebi bul másele jurttyń áleýmettik jaǵdaiyna jáne elimizdegi qarjy júiesiniń turaqtylyǵyna tikelei áser etedi. Men 2019 jyly Memleket basshysy retinde qol qoiǵan alǵashqy qujattyń biri qiyn jaǵdaiǵa tap bolǵan azamattardyń boryshyn azaitý týraly Jarlyq edi. Sol ýaqytta 500 myń adamnyń kepilsiz alǵan nesiesi keshirildi. Bul birrettik shara bolatyn. Al 2023 jyly jeke tulǵalardyń bankrottyǵy týraly zań kúshine endi. Munyń bári máseleniń ýshyǵyp ketpeýine yqpal etti. Osy jaǵdaidy túbegeili ózgertý úshin byltyrǵy Joldaýymda Úkimetke tyń sharalardy qolǵa alýdy tapsyrdym.

Negizinen, bul jaǵdaiǵa jurttyń qarjylyq saýattylyǵynyń tómendigi sebep bolyp otyr. Ekinshi jaǵynan, tutyný nesiesin berý tártibin jáne kollektor uiymdarynyń qyzmetin qatań retteý kerek.

Sol úshin naqty sharalar qolǵa alynyp jatyr. Mysaly, sońǵy jyldary bankter men mikrokredit uiymdaryna qoiylatyn tutyný nesiesi kapitalynyń kólemine qatysty talaptar bes ese kúsheitildi. Tóleý merzimi ótip ketken bereshegi bar adamdarǵa nesie berýge tyiym salyndy. Sondai-aq qaryzyn ýaqtyly ótei almaǵan boryshkerge 90 kúnnen ári aiyppul salýǵa bolmaidy. Kollektor agenttikterine turaqty tekserý júrgiziledi.  

Boryshkerler quqyǵyn qorǵaý úshin nesie berý týraly zańnamaǵa en­giziletin túzetýler ázirlendi. Bul óz­gerister bankterge, mikrokredit uiym­­daryna jáne kollektor agent­tik­terine talapty odan da kúsheite túsedi. Nesielerdi kollektor kompaniialary­na satýdy shekteý usynylady. Kollek­tor kompaniia­lary qaryzdy ózine al­ǵan soń máseleni rettep kórýge min­det­ti bolady. Bank ombýdsmeniniń óki­let­tigi de keńeitiledi. Qazir bul qujat­ty Májilis depýtattary qarap jatyr. Men bul bas­tamany qoldaýǵa daiynmyn.

– Qazir kóptegen otandasymyz qymbatshylyq beleń alǵanyna, tarif­­terdiń ósip jatqanyna, jumys­­syzdyq máselesiniń shielenis­kenine jáne aimaqtardaǵy jalpy ahýal­ǵa alańdap otyr. Kúndelikti kúibeń­nen jáne aiaq astynan týyndai­tyn túit­kilderden bas kótere almai jat­qan qazirgi Úkimettiń strategiia­lyq mindetterdi iske asyrýǵa qaý­qa­ry bar ma? Siz Úkimet ju­my­sy­nyń tiimdiligine qandai baǵa beresiz?

– Kez kelgen eldiń Úkimeti strate­giia­­lyq mindetteri men kúndelikti ju­my­syn qosa atqarady. Bizde de solai. Eń bastysy, tiimdi josparlaý jáne resýrstardy oryndy paidalaný kerek.

Úkimettiń qazirgi quramy byltyr kóktemde ǵana jasaqtaldy. Konstitýtsiialyq reforma jasalyp, Parlament sailaýy ótken soń aldyńǵy Parlamenttiń de, Úkimettiń de mandaty kúshin joidy. Konstitýtsiiaǵa sáikes burynǵy Úkimet jańadan sai­lanǵan Májilis depýtattarynyń aldynda óz ókilettigin toqtatty. Sai­laýda eń kóp daýys alǵan «Amanat» partiiasy Premer-Ministrdiń kandidatýrasyn usyndy. Árine, partiia muny Prezidentpen aqyldasa oty­ryp júzege asyrǵanyn jasyrmai­myn. «Amanat» partiiasynyń sailaý al­dyndaǵy tuǵyrnamasynyń ekonomi­kaǵa qatysty bóligi qazirgi Úkimettiń baǵdarlamasy negizinde jasaldy.

Búginde Úkimettiń ókilettigi aitar­lyq­tai keńeidi. Qyrkúiek aiynda qury­lymy ózgergen Prezident Ákim­shiligi elimizdiń áleýmettik-ekonomi­kalyq damýyna qatysty strategiialyq baǵyttarǵa basa nazar aýdaratyn boldy. Endi Ákimshilik burynǵydai Úkimetti, keibir ministrlikter men vedomstvolardy jetelep júrmeidi. Prezident Ákimshiligi atqarýshy biliktiń qyzmetine aralaspai, bas­ty saiasi shtab retinde ǵana jumys isteidi. Osyǵan deiin eki organnyń da quzyrynda bolǵan birqatar ókilettik Úkimetke berildi. Túrli salaǵa qatysty sheshim qabyldaý quqyǵy Úkimetke jáne basqa da jaýapty organdarǵa ótti. Aimaqtardyń biýdjetke qatysty derbestigi arta tústi.

Bir sózben aitsaq, qazir Úkimettiń ónimdi jumys isteýi úshin múmkindikteri jetkilikti. Atqarýshy bilikke jan-jaqty oilastyrylǵan is-qimyl strategiiasy jáne óz mindetin tiimdi júzege asyrýǵa degen ynta-jiger ǵana qajet. Derbestikke jáne qosymsha ókilettikke ie bolýǵa umtylǵan Úkimet qalaǵanyn aldy. Biraq «almaqtyń da salmaǵy bar», olarǵa qoiylatyn talap ta kúsheidi. Úkimet muny túsinýge tiis.

– Elimizdiń otyn-energetika kesheni men kommýnaldyq sharýa­shylyǵynyń úzdiksiz jumys isteýin qamtamasyz etý – Úkimettiń mindeti. Qazirgi Úkimet bul mindetin áýpirimdep, áreń atqaryp otyr deý­ge bolady. Apattardyń saldarymen kúresip, qystyń kózi qyraýda elimizdiń túkpir-túkpirindegi eldi mekenderdi jylýmen, jaryqpen, sýmen shuǵyl qamtamasyz etýge týra keledi. Qalaisha osyndai jaǵdai qalyptasyp otyr?

– Jylý elektr ortalyqtaryn­daǵy jáne turǵyn úi-kommýnaldyq sharýashylyǵyndaǵy múshkil ahýal – kóp jylǵy salǵyrttyqtyń saldary. Osy saladaǵy túitkilder bir kúnde aiaq astynan paida bola qalǵan joq. Onyń bári jyldar boiy qordalanǵan máseleler ekeni barshaǵa málim. Óńirlerdegi jylý ortalyqtary men basqa da qural-jabdyqtardyń 80 paiyzy ábden tozǵan. Ótken jyldarda kommýnaldyq sharýashylyqqa salynǵan investitsiia bul salanyń qajetin óteýge jetkiliksiz boldy.

Elektr energetikasy nysandarynda bolyp jatatyn kishigirim oqiǵa­lardy dardai qylyp kórsetip, jylý­men qamtamasyz etý isindegi bol­mashy olqylyqty «qasiretke ainaldyrýǵa» umtylatyn áleýmettik jelidegi belsendiler otqa mai quiyp, eldi dúrbeleńge salyp júr.

Búkil Qazaqstandaǵy injenerlik infraqurylymdy tolyq jańǵyrtý – óte aýqymdy ári kúrdeli mindet. Bul másele birtindep sheshilip jatyr. Kóktem-jaz ailarynda Úkimet pen ákim­­dikter jylý maýsymyna daiyn bolý úshin biraz jumys jasady. Jaǵ­daiy syn kótermeitin birqatar nysandy jóndedi.

Eń aldymen, kúrdeli apattardyń aldyn alyp, úilerge jylýdyń úzdiksiz berilýin qamtamasyz etý kerek. Biraq jańa qýat kózderin ashý, jelilerdi birtindep jańartý jáne kommýnaldyq salany túgel jańǵyrtý basty mindet ekenin umytpaǵan jón.

Qazir jylý jelileri áreń jumys istep tur. Úkimet pen ákimdikter batyl qimyldap, qajetti sharalardy dereý qolǵa alýy kerek. Onsyz bolmaidy.

– Munyń bári elimizdegi energeti­kalyq qaýipsizdik nysandarynyń jai-kúii kóńil kónshitpeitinin bildiredi. Siz Joldaýyńyzda AES salý-salmaý máselesi jalpyhalyqtyq referendým arqyly sheshiledi dep málimdedińiz. AES «jasyl» energiia sanalǵanymen, qoǵamda buǵan qatysty ártúrli pikir aitylyp júr. Mundai nysan salý týraly jospardyń geosaiasi astary da joq emes. Sizdiń ustanymyńyz qandai?

– Qazaqstan úshin taza atom ener­giiasy­nyń máni zor. Bul – el ekono­mi­kasynyń bolashaǵyna tikelei áser etetin airyqsha mańyzdy másele. Biz tabiǵi ýran óndirý kólemi jaǵynan álemde birinshi oryn alamyz. Iadrolyq otyn komponentterin de ózimiz óndire­miz. Sol sebepti men elimizdiń aýma­ǵynda AES salý jaiyna airyqsha mán be­remin. Túptep kelgende, energeti­ka qaýipsizdigi máselesin geosaiasi múd­de emes, naqty qajettilik pen múmkin­dik­ter turǵysynan qarastyryp, ǵylymi zertteýler negizinde sheshken jón.

El ishinde AES qurylysyna úzildi-kesildi qarsylyq bildirip jatqandar da bar. Bul – túsinikti jait. Kópshilik Semei iadrolyq poligonynyń qasire­tin umyta qoiǵan joq. Muqiiat nazar aýdarýdy qajet etetin basqa da kúr­deli jaittar bar. Mysaly, jobanyń quny men ekologiiaǵa áserin qaperden shyǵarýǵa bolmaidy.

Sondyqtan bul bastamanyń mán-mańyzyn eskere otyryp, AES qury­lysyna qatysty máseleni jalpy­halyq­tyq referendýmǵa shyǵarýdy usyn­dym. Halqymyz úshin asa mańyz­dy osyndai sheshimderdiń referendým arqyly ǵana qabyldanatyny 2019 jyl­ǵy sailaý aldyndaǵy baǵ­dar­la­mamda naqty kórsetildi. «Halyq únine qulaq asatyn memleket» tujyrymdamasy men Ádiletti Qazaqstan qaǵidattarynyń is júzinde oryndalýy degenimiz – osy.

Bolashaqta áli talai qoǵamdyq talqylaý ótkiziledi. Azamattar referendýmda daýys bergen kezde AES salýdy jaqtaǵan nemese qarsy bolǵan sarapshylardyń dáiekti pikirlerin barynsha tarazylap, oi eleginen ótkizip baryp sheshim qabyldaýǵa tiis. AES salamyz ba, salmaimyz ba – muny halyq sheshedi.

– Byltyr syrtqy saiasat salasynda aýqymdy jumys atqaryldy. Qazaqstan túrli sammitter men forýmdarda óz ustanymyn barynsha salmaqty jetkize bildi. Siz álemdik deńgei­degi kóshbasshylarmen kópte­gen kezdesý ótkizdińiz. Ásire­se, óńir­lik «S5+» úlgisindegi basqosý­lardyń mańyzy arta tústi. Mu­nyń bárine Sizdiń álemdik diploma­tiia­daǵy abyroi-bedelińiz de belgili bir dárejede yqpal etkeni anyq. Alda­ǵy ýaqytta syrtqy saiasatymyzda qandai aitýly oqiǵalar bolmaq?

– Qazaqstan tiimdi ári saliqaly syrtqy saiasat júrgizý arqyly óziniń ulttyq múddesin qorǵap, strategiialyq mindetterin oryndap keledi. Bizdiń ózgermeitin maqsat-muratymyz bar. Bul – elimizdiń egemendigi men aýmaqtyq tutas­tyǵyn saqtaý, Qazaqstan azamat­tarynyń quqyqtary men múddelerin qorǵaý, ekonomikamyzdyń ornyqty damýyna barynsha qolaily jaǵdai jasaý. Men on jyl Syrtqy ister mi­nistri bolǵanda osy basymdyq­tardy aiqyndaýǵa tikelei atsalys­tym. Qazirgidei aýmaly-tókpeli geo­saiasi jaǵdaida bizge sheteldik serik­tes­terimizdiń bárimen, ásirese, kórshi­lerimizben ózara tiimdi yntymaq­tastyqty damytý mańyzdy.

Siz «S5+» úlgisindegi yqpaldastyq­tyń ózektiligi artyp kele jatqanyn durys ańǵardyńyz. Ortalyq Aziia – geosaiasi ahýalǵa qatysty óz paiymy bar ári qarqyndy damyp jatqan aimaq. Búginde bul óńir saýda, inves­titsiia, biznes, innovatsiia úshin jańa múmkindikter orny bolyp otyr. Sol sebepti álem elderi Ortalyq Aziiaǵa airyqsha nazar aýdarýda. «S5+» úlgisi mańyzdy dialog alańyna ainaldy.

Turaqty ári ózara senimge negizdel­gen joǵary deńgeidegi dialogter bolmasa, aimaqtaǵy memleketterdiń basqa da yqpaldy eldermen qarym-qaty­nasyn qarqyndy damytýy neǵai­byl edi. Sońǵy jyldary bul baǵyt­ta birshama ilgerileý bar. Ási­rese, Orta­lyq Aziia memleketteri basshy­lary­nyń jyl saiynǵy konsýl­tativ­tik kezdesýleri nátijeli ótip keledi. Aitpaqshy, Qazaqstan tóraǵa retin­de biyl da osyndai úlgidegi kez­desý uiymdastyrady. 2024 jyly elimiz óńirlik jáne halyqaralyq deńgei­degi birqatar yqpaldy uiymdar men bir­lestikterge tóraǵalyq etetinin jańa ǵana aityp óttim.

Taǵy bir mańyzdy shara – Astana halyqaralyq forýmy. Biylǵy maý­sym aiynda ótetin alqaly jiynǵa álemniń kóptegen kóshbasshysy men jahandyq deńgeidegi kompaniialardyń jetekshileri qatysady. Jiynda kli­mat­tyń ózgerýi, azyq-túlik tapshy­lyǵy jáne energetikalyq qaýipsizdik siiaqty barsha elderge ortaq máseleler talqylanady.

BUU Bas Assambleiasy aiasynda Frantsiiamen birlesip «One Water Summit» halyqaralyq forýmyn ótkizý týraly ýaǵdalastyqtyń mán-mańyzy zor. Bul basqosý klimattyń ózgerýine qatysty jahandyq qozǵalysqa súbeli úles qosatyn jiyn bolmaq.

– 2024 jyldyń naýryz aiynda Resei­de prezident sailaýy ótedi. Bul oqi­ǵa jahandaǵy jáne aimaq­taǵy ah­ýalǵa qalai áser etedi dep oilaisyz?

– Biyl Reseide ǵana emes, AQSh-ta, Ulybritaniiada, Úndistanda, Ázer­baijanda jáne basqa da memleketterde sailaý ótedi. Sondai-aq Eýroparlament depýtattary sailanady. Árine, biz osy sailaý naýqandaryn jiti baqylap otyramyz.

Reseide ótetin prezident sailaýy­nyń biz úshin máni zor ekeni sózsiz. Óitkeni Astana men Máskeý arasynda óte joǵary deńgeide qarym-qatynas ornaǵan. Resei Qazaqstannyń negizgi seriktesi ári odaqtasy ekeni bar­shaǵa aian. Ótken otyz jylda mem­leket­aralyq bailanystardyń irgesi beki tústi. Eki el arasynda 300-den astam shart pen kelisim jasal­ǵan. Bar­lyq saladaǵy ekijaqty yntymaq­tas­­tyq tetikteri jumys istep tur. Joǵa­ry deńgeidegi saiasi dialog qarqyn­dy damyp keledi. Biz kópjaqty qurylymdar aiasynda, sondai-aq óńirlik turaqtylyq pen halyqaralyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý barysynda yqpaldasa áreket etemiz.

Byltyr Vladimir Pýtin Qazaq­stanǵa resmi saparmen keldi. Bul ekijaqty qatynasty jandandyra túsken negizgi oqiǵalardyń biri bol­ǵany anyq. Biz kelissóz barysynda memleketterimizdiń strategiialyq seriktestigi men qarym-qatynasy shynaiy dostyq sipatynan ainymaitynyn taǵy da naqtyladyq.

Resei – Qazaqstannyń negizgi saýda-ekonomikalyq seriktesi. Eki eldiń ta­ýar ainalymy 2023 jyldyń bastapqy 10 aiynda 21,4 milliard dollar boldy. Óitetin jóni de bar, bizdiń shekaramyz qurlyqtaǵy eń uzyn shekara sanalady.

Ǵylym-bilim jáne mádeni-gýmani­tarlyq saladaǵy qarym-qatynasty nyǵaitýǵa árdaiym airyqsha mán beri­ledi. Biyl orystyń uly aqyny Alek­sandr Pýshkinniń týǵanyna 225 jyl tolady. Bul – Resei ǵana emes, Qazaq­stan úshin de mańyzdy oqiǵa. Óit­keni Pýshkin – hákim Abai siiaqty, qos ha­lyqtyń dostyǵy men mádeni baila­nystarynyń basty simvolynyń biri.

Resei Federatsiiasynyń álemdik saia­satta asa mańyzdy ról atqaraty­nyn jáne BUU Qaýipsizdik Keńesiniń turaqty múshesi ekenin umytpaǵan jón. Resei Prezidenti Vladimir Pýtin – sózimen de, isimen de jahandyq ahýal­ǵa yqpal etetin tulǵa. Reseidiń usta­ny­mymen búkil álem sanasatyny ja­syryn emes. Bul memlekettiń qaty­sýyn­syz dúnie júzinde birde-bir problema sheshilmeidi. Ol aidan anyq.

Sondyqtan Resei sekildi alpaýyt eldegi prezident sailaýynyń halyqaralyq mán-mańyzy qashanda joǵary jáne oǵan álemniń kóptegen eli nazar aýdarady.

– Elimizdiń syrtqy saiasatynda Qytai­men qarym-qatynas mańyzdy ról atqarady. Sońǵy jyldary Qazaq­­stan qoǵamynyń shyǵystaǵy kór­­shige degen kózqarasy jaqsara bas­ta­ǵany baiqalady. Bolashaqta QHR-men yntymaqtastyq qalai órbidi?

– Búginde Qazaqstan men Qytaidyń qarym-qatynasy dostyq, tatý kórshilik jáne máńgilik strategiialyq seriktestik rýhynda qarqyndy damyp keledi. Biz Tóraǵa Si Tszinpinmen birge Qazaq­stan men Qytai arasyndaǵy yntymaq­tastyqtyń jańa «altyn otyz jyl­dyǵyna» qadam bastyq. Men byltyr Qytaiǵa bir emes, eki márte saparmen bardym. Bul – elderimiz arasyndaǵy tyǵyz yqpaldastyqtyń aiqyn dáleli.

Qytai kóshbasshysymen Sianda jáne Beijińde mazmundy kelissózder júrgizip, mańyzdy ýaǵdalastyqtarǵa qol jetkizdik. Ony júzege asyrýdyń naqty joldaryn belgiledik. Osyndai jeke júzdesýler Astana men Beijiń­niń bailanystary joǵary deńgeide ekenin kórsetedi. Búginde qazaq-qytai qatynastary kópke úlgi bolyp otyr dep senimmen aita alamyn.

Eki eldiń ózara taýar ainalymy jyl sanap artyp keledi. Onyń kólemi 2023 jyldyń 10 aidaǵy qorytyndysy bo­iynsha 24,3 milliard dollarǵa jetti. Bul – jańa rekord! Qazir eksport­qa shyǵarylatyn otandyq taýar túrlerin kóbeitip, QHR-ǵa júk ta­sy­malyn arttyrý úshin belsene jumys istep jatyrmyz. Qytai buryn­nan Qazaqstan ekonomikasyna mol qarjy quiǵan iri investorlardyń qataryna kiredi. Osy ýaqytqa deiin QHR elimizge 24 mil­liard dollar investitsiia saldy.

Qytaimen ortaq shekaramyzdyń bolýy, Shyǵys pen Batystyń arasyndaǵy utymdy jerde turǵanymyz qytai taýarlaryn túrli baǵytqa Qazaqstan aýmaǵy arqyly tasymaldaýǵa zor múmkindik beredi. Óitkeni Beijińde joǵary deńgeide ótken «Bir beldeý, bir jol» atty úshinshi forým aiasynda birqatar mańyzdy qujatqa qol qoiyldy. Sonyń ishinen Transkaspii halyqaralyq kólik dálizin birlese damytý jónindegi kelisimdi jáne «Aiagóz – Tachen» baǵytyndaǵy temir jol qury­ly­sy týraly memorandýmdy atap ótýge bolady. Bul kelisimder elimiz­diń kólik-logistika salasyna tyń ser­pin beretinine senimdimin. Qazaqstan Qytai­­dyń «Bir beldeý, bir jol» mega­joba­­syn tolyǵymen qoldaidy. Byl­tyr qazan aiynda Beijińde ótken forýmda sóilegen sózim – osynyń taǵy bir dáleli.

Qazaqstan men Qytai arasynda viza­syz júrý rejimi kúshine endi. Mu­nyń máni zor. Endi otandastarymyz kórshi elge emin-erkin baryp, kele alady. Azamattarymyz osy múmkin­dikti ońtaily paidalanady dep úmittenemin.

Elimizde Qytaiǵa qatysty baiaǵy qasań túsinikterge negizdelgen nemese bizge syrttan tańylǵan jónsiz úrei bolmaýǵa tiis. Qazirgi Qytai – óte joǵary damyǵan, sonyń ishinde ozyq tehnologiia salasynda zor tabysqa jetken memleket. Muny búkil álem mo­iyndap otyr. Sondyqtan shyǵystaǵy kórshimizben yntymaqta bolý, dostyq qarym-qatynas pen ózara senimniń artyqshylyqtaryn tiimdi paidalaný Qazaqstan úshin asa mańyzdy.

– Siz jaqynda ótken «Paryz» jáne «Altyn sapa» syilyqtarynyń laý­reattaryn marapattaý rásiminde otan­dastarymyzdy tek qana alǵa qa­rap, alysty kózdeitin maqsatqa um­tylýǵa shaqyrdyńyz. Eskilikke tym boi urmaý, ósip-órkendeý jolynan ainymaý kerektigin atap óttińiz. Osy ar­qyly neni meńzedińiz? Qoǵam ne nár­sege mán berýi qajet dep oilaisyz?

– Kúndelikti mindetterden bólek, uzaq merzimge arnalǵan maqsattarǵa den qoiýdyń máni zor. Biz bolmashy nárselerge basa nazar aýdaryp, usaq-túiekti talqylaýǵa búkil kúsh-qýaty­myzdy sarp etemiz. Odan da soraqysy, áldekimderdiń jalǵan sózine erip, aramter bolamyz. Mundai paidasyz isterge alańdap, ulttyń strategiialyq baǵdarynan jańylmaýǵa tiispiz.

Baiaǵyda uly halyq bolǵanbyz dep masattanyp nemese burynǵy ókpe-renishterdi qozdatyp, qyzylkeńirdek bolyp aitysýdyń qajeti qansha?! Bulai eskilikke boi urýǵa áste bolmaidy. Álbette, tarih – bizdiń jalpy­ulttyq biregeiligimizdiń mańyzdy bóligi. Sondyqtan memleket dál qazir bul baǵytta júieli jumys júrgizip otyr. Atap aitsaq, túrli taqyryptaǵy kitaptar kóptep shyǵarylýda. Jańa ǵylymi mekemeler qurylyp, burynǵy institýttar jańǵyrtylyp jatyr. Jaqynda stalindik repressiia qurban­daryn aqtaý jóninde aýqymdy zertteý jumysy aiaqtaldy. Bir sózben aitqanda, san ǵasyrlyq tarihymyzdy zertteý, tarihi ádildikti qalpyna keltirý bizdiń negizgi mindetimizdiń biri bolyp qala beredi.

Alaida bizdiń buryn kim bolǵany­myz­dan qazir kim ekenimiz, eń bastysy, bolashaqta kim bolatynymyz ál­deqaida mańyzdy. Sondyqtan qandai qiyn­dyqtan ótkenimizdi baǵamdai­tyn kezde ǵana aýyzbirshilik tanyt­pai, baiandy bolashaqqa da birge qadam basýy­myz qajet. Biz ótkendi ań­saýmen ómir súr­meýimiz kerek. Keri­sinshe, kele­­she­gi­mizdi kemel etýge umtylyp, ult­­tyń uly­lyǵyn naqty ispen dálel­­deýge tiispiz. Dúnie­tany­my­myzǵa jat mádenietterge kózsiz elik­teý­den, jalǵan patriotizmnen, dań­ǵoilyq pen daraqylyqtan saqtanýy­myz kerek. Halqymyzdyń boiyndaǵy kemshilik­terge kóz juma qaramai, odan arylýy­myz qajet. Munyń bári kún sa­iyn quby­l­ǵan turlaýsyz zamanda ómir súrip jatqan Qazaqstannyń keleshegi úshin airyqsha mańyzdy.

Sondyqtan ultymyz ósip-órkende­sin desek, biz jaqsydan úirenip, jamannan jirene bilýimiz kerek. Qoǵamda eńbekqorlyq pen jasampazdyq joǵa­ry baǵalanýǵa, bilimpazdyq pen ja­ńa­­­shyldyq saltanat qurýǵa tiis. Son­dai-aq ómirge degen baisaldy jáne ba­iypty kózqaras basym bolǵany jón. Ashyǵyn aitaiyn, ózin «ulttyń qaimaǵymyz» dep sanaityn keibir ziia­ly qaýym ókilderi osy missiiasyn óz deńgeiinde atqaryp júrgen joq. Olar ultqa úlgi-ónege kórsetýdiń ornyna, usaq-túiek áńgimelerdi qozdatýdan, ádettegidei «bizdiń halyq asa danyshpan» dep qaitalai berýden nemese qara basynyń qamyn kúittep, bilikke «jaǵdaiymdy jasamady» dep ókpe artýdan asa almai otyr. Osylaisha, ulttyq ideologiianyń damý jolynda jalǵandyqqa jol beriledi.

Biz ozyq oily ult retinde halqy­myz­dy ydyratatyn emes, biriktire­tin joldy tańdap, tek qana alǵa qaraýy­­myz kerek. Jalpyulttyq qun­dy­lyq­tar bárinen joǵary turý­ǵa tiis. Bul týraly únemi aityp júr­min. Taǵy da qaitalaimyn, eńbek­qor­lyq, bilimpazdyq, kásibilik, bir­lik, yn­ty­maq, janashyrlyq, isker­lik, basta­ma­shyldyq, adaldyq, qarapaiym­dylyq jáne únemshildik – naǵyz otanshyl, adal azamatqa tán qasietter men qun­dy­­lyqtar. Halqymyzdyń qýatyn art­ty­ryp, tabysqa jeteleitin osyndai qa­sietter men qundylyqtardy jan-jaq­ty dáriptep, urpaq sanasyna sińirý ar­qyly ǵana sapaly ultqa ainala alamyz.

– Taǵy bir máseleni aitpai ketýge bolmas. Keiingi kezde qoǵamda zorlyq-zombylyq pen qatygezdik beleń alyp barady. Áielder men bala­­lardyń álimjettik kórgeni, soq­­qyǵa jyǵylǵany týraly aq­parat kún saiyn shyǵady. Osyndai qyl­mys­tardyń tamyryna balta shaýyp, birjola tosqaýyl qoiý úshin mem­leket tarapynan ne istelip jatyr?

– Mundai qylmystardyń aldyn alyp, jolyn kesý úshin meniń tap­syrmammen naqty sharalar qa­byldanýda. Áielder men balalarǵa jasal­ǵan zorlyq-zombylyqqa qatys­ty qylmystardy tergeýmen áiel tergeýshiler ainalysatyn boldy. Sondai-aq ishki ister organdarynda áielderdi zorlyq-zombylyqtan qorǵaý­men shuǵyldanatyn maman­dardyń shtaty qalpyna keltirilip, olardyń quzyreti kúsheitildi.

Biz munymen shektelgen joqpyz. Byltyr otbasyndaǵy turmystyq quqyq buzýshylyqpen kúres tásilderin qaita qaradyq. 1 shildeden bastap politsiia jábirlenýshiniń shaǵymyn emes, qylmystyń anyqtalýyn negizge alyp, qylmystyq isti tirkeýge kóshti. Iaǵni mundai qylmystarǵa qatysty is qozǵaý úshin zorlyq-zombylyqtan japa shekken adamnyń aryzy qajet emes. Tur­mystyq zorlyq-zombylyq jasa­ǵan­darǵa ákimshilik jáne qylmystyq jaýapkershilik edáýir kúsheitildi. Jábirlenýshi qaita-qaita qysymǵa ushyramaýy úshin budan bylai mundai iske qatysty taraptarǵa ekinshi ret tatýlasý múmkindigi berilmeitin boldy.

Sondai-aq Májilistiń bir top depýtaty halyqqa Joldaýymnyń aiasynda turmystyq zorlyq-zombylyqqa qarsy kúres­tiń jańa ári tiimdi sharalaryn qarastyratyn zań jobasyn ázirlep jatyr.

– Ótken jyldyń qarasha aiyn­da er adamnyń áielin óltirýi qoǵam­da úlken dúrbeleń týǵyzdy. Osy oqiǵa­dan keiin áleýmettik jelide áielder men balalarǵa turmystyq zorlyq-zombylyq jasaǵandarǵa jazany qataitý týraly beiresmi petitsiia jariialanyp, oǵan óte kóp qol jinaldy. Alaida «Petitsiialar týraly» zań biyl sáýir aiynda ǵana kúshine enedi. Sondyqtan bul petitsiia zańsyz degen sóz shyqty. Kópshilik «Jabýly qazan jabýly kúiinde qalady» dep alańdap otyr. Týrasyn aityńyzshy, Siz turmystyq zorlyq-zombylyq úshin jazany qataitýdy qoldaisyz ba?

– Men elimizde «zań men tártip» qaǵi­datynyń ornyǵa túskenin qalai­myn. Sondyqtan naqty jaýap bere­iin, turmystyq zorlyq-zomby­lyqqa qatysty jazany qataitýdy tolyq qoldaimyn. Siz aitqan petitsiia zań talabyna sai kelse de, kelmese de, azamattardyń pikiri mindetti túrde eskeriledi. Oǵan kúmán bolmasyn.

Sonymen qatar qoǵamda ozbyrlyq pen zorlyq-zombylyqtyń kez kelgen túrine múldem tózbeitin túsinik qalyp­taspasa, zańǵa engizilgen ózgeris­terden asa qaiyr bolmaidy. Jurt zorlyq-zombylyq jasaǵandarǵa jazany qataitýdy talap ete tura, qylmys álemindegi shytyrman oqiǵa­larǵa tańdai qaǵyp, filmderdiń zańdy belden basatyn keiipkerlerin ǵana emes, tipti shynaiy ómirdegi kánigi qylmyskerlerdiń ózin pir tutyp jatady. Bul jaǵdai bir-birine múlde kereǵar jáne óte oǵash kórinedi. Solai emes pe?! Biz qoǵamdy ishinen irite­tin, adamgershilikke jat qylyqtardy aq­taý­­dy kózdeitin kez kelgen áreketke jáne quqyqtyq nigilizmge tutas el bolyp tosqaýyl qoiýymyz kerek.

Biz zańsyzdyq pen qatygezdikke bir kisidei, batyl qarsy turýymyz qajet. Sondai-aq qoǵam normalar men erejelerdiń jáne jalpy adamzatqa ortaq qundylyqtardyń aiaqasty bolýyn qatań aiyptap, onymen birlese kúresýi kerek.

– Ózińizben birge jumys isteitin azamattar Sizdi óte talapshyl bas­shy deidi. Kadr saiasatynda qan­dai qaǵidatqa súienesiz? Qol asty­ńyzdaǵy qyzmetkerlermen qarym-qatynasyńyz qandai?

– Memlekettik qyzmetshiler ózine júktelgen mindetti minsiz atqaratyn kásibi maman ǵana bolmaýy kerek. Olar árdaiym bastamashyl, naqty isimen elge paida ákeletin jáne ózgeristerdiń ómirsheńdigin halyqqa kórsete alatyn azamat bolýy qajet. Sondai-aq olar bilimdi-bilikti ǵana emes, sózi men isi úilesetin, tiianaqty, tártipti jáne arly adam bolýy shart. Qaramaǵymda qyzmet isteitin azamattardyń maǵan emes, Ádiletti Qazaqstandy qurý ideia­syna adaldyǵy áldeqaida mańyzdy.

Barlyq deńgeidegi sheneýnikter men basshylar qoǵamnyń tamyryn tap basa bilýge, azamattardyń muń-muqtajyn tyńdap-túsinýge, soǵan sáikes der kezinde nátijeli sharalar qabyldaýǵa jáne durys sheshim shyǵarýǵa qabiletti bolýy kerek. Bul – eń basty talap. Olar «adam memleket úshin emes, memleket adam úshin» degen qaǵidatty berik ustanýǵa tiis.

– Kadr máselesin odan ári jalǵas­tyr­saq. Reformalardyń nátijesin­de kópte­gen daryndy jas memle­ket­tik qyzmette ózderi­niń qarym-qabile­tin kórsetýge múmkindik aldy. Qazir olar Parlamentte, máslihat­tarda, ministrlikterde jáne basqa da mekemelerde jumys istep júr. Siz jańa býyn ókilderin udaiy qoldap kelesiz. Alaida jas basshylarǵa tájiribe men paiym-parasat jetispeidi degen pikir aitylady. Siz qalai oilaisyz?

– Men qazaq eliniń jastaryna senemin. Sondyqtan olardyń at­qarý­shy jáne zań shyǵarýshy bilik tarmaqtarynda qyzmet etýine jol asha­tyn keshendi sharalar qabyldan­dy. Prezidenttik jastar kadr rezervi jasaqtaldy. Irikteýdiń birneshe satysynan ótken kásibi jas maman­dar memlekettik qyzmette basshylyq laýazymdarǵa taǵaiyndala bastady.

Saiasi reformalar aiasynda partiia­lardyń sailaý tizimin jasaqtaǵanda jáne depýtat mandatyn bólgende áiel­der, jastar jáne múmkindigi shekteýli jandar úshin kvota engizildi. Sonyń nátijesinde kóptegen otanshyl jas Májilis jáne máslihat depýtaty atandy. Ókiletti bilikte jastardyń úni jarqyn estile bastady. Osyndai naqty qadamdar bilik organdarynyń quramyn jańartýǵa tyń serpin berdi.

Qazir álem jyl saiyn emes, kún saiyn ózgerip jatyr. Jańa tehnologiia­lar, mamandyqtar jáne salalar paida bolýda. Jumysty uiymdastyrýdyń jáne basqarýdyń ádis-tásilderi qaita qaralýda. Osyndai jaǵdaida jańa kásibi daǵdylardy meńgerýge jáne ozyq bilimin tiimdi paidalanýǵa qabiletti jastardyń róli arta túsedi. Oiy ushqyr jastarymyz bolashaqty baǵam­dai alady ári dáiekti damýǵa umty­lady. Sondyqtan olarǵa parasat-paiym jetispeidi degen pikir­men kelise almai­myn. Biraq bilik qurylym­dary­na aǵa býynnyń tájiribesi de, jas ur­paq­tyń jańa ideialary da kerek. Bul jerde eksperiment jasaýdyń qaje­ti joq. Keibir sarapshysymaqtar «Pre­zi­­dent Toqaev júieni turalatyp tas­ta­dy, eshqandai ózgeris bolǵan joq, eski kadrlar ornynda qaldy» degen syńar­jaq pikirin tyqpalaýdan tanbai júr. Munyń astarynda qoǵamnyń shyr­qyn buzyp, memlekettiligimizdiń irges­in shaiqaityn pasyq niet jatyr. Asy­ǵys­tyqtyń saldary aýyr bolýy múmkin.

Jas basshylarǵa kóbine tájiribe jetispeidi. Menmendigi jáne ózine degen syni kózqarastyń álsizdigi keide olardyń óz qarym-qabiletin joǵary deńgeide kórsetýine kedergi keltiredi. Soǵan qaramastan, biz jańa býynnan shyqqan kásibi mamandarǵa múmkindik berip kelemiz. Bul saiasat aldaǵy ýaqytta da jalǵasyn tabady.

– Tuńǵysh Prezidenttiń memýary qoǵamda qyzý talqylandy. Siz de ol kitapty oqyǵan shyǵarsyz. Kóptegen sheshim men oqiǵaǵa tikelei kýá bolǵan adam retinde qandai áser aldyńyz? Ózińizdiń memýar jazatyn oiyńyz bar ma?

– Bul kitap táýelsiz memleket qurý isiniń jylnamasy retinde oqyrman qyzyǵýshylyǵyn týǵyzady dep oilaimyn. Kezinde bir aitqysh «Memýarda shyndyqtyń jartysy aitylsa da, ol tarihi oqiǵalardyń aýqymyn baǵamdaýǵa jetkilikti» degen eken.

Nursultan Nazarbaev – birneshe dáýirge kýá bolǵan tarihi tulǵa. Ol óz man­sabyn komsomol belsendisi retin­de Hrýshev zamanynda bastap, ara­da alpys jyldan astam ýaqyt ótken­­nen keiin qyzmetten ketti. Qazaq­stan­nyń táýelsiz memleket bolyp qalyp­tasýy­na qosqan úlesin bári biledi. Ol – ádil tarihi baǵasyn alýǵa laiyq adam.

Men memýarlardy, pýblitsistika­lyq shyǵarmalardy, saiasi ocherkterdi árdaiym yjdaǵatpen oqimyn. Al suraqqa kelsek, men úshin qazirgi kezeń memýar jazyp otyratyn ýaqyt emes.

– Jurttyń aitýynsha, Siz kezinde óńir basshylaryna Ózińizdi ushaqtan gúlmen qarsy alýǵa, asta-tók dastarqan jaiýǵa, dýmandatyp kontsert, shoý ótkizýge tyiym salypsyz. Sol ras pa?

– Prezident retinde alǵash ret el aralaýǵa shyqqanymda, ákimder saltanatty sharalar uiymdastyrýǵa, kól-kósir dastarqan jaiýǵa, bilbordtar ornatýǵa tyrysty. Qazir munyń bári tyiyldy. Men oblystarǵa jumys babymen ǵana baramyn. Ýaqyt óte kele jergilikti jerlerde de osyndai jumys daǵdysy qalyptasatynyna senimdimin. Halyqty jinap, qyrýar qarjy shyǵyndap, saltanatty sharalar uiymdastyrý birjola toqtatylady.

– Qasym-Jomart Kemeluly, mazmundy suhbat bergenińiz úshin rahmet aitamyz. Jańa jylda aitýly oqiǵalar kóp bolady dep senemiz. Suhbatymyzdyń sońynda taǵy bir suraq qoiaiyn. 2024 jyldy qalai qarsy aldyńyz?

– Jańa jyl – árine, kúntizbe­niń jańa paraǵyn ashatyn mańyzdy meje. Osy sátte ótken jyldy qory­tyn­dy­lap, keleshekke jospar qurý ádetke ainalǵan. Bir jaǵynan, Jańa jyl men úshin qasterli mereke emes. Onyń ústine, ózimizdiń tól jańa jylymyz – Áz Naýryzdy esten shyǵarmaǵan jón. Bul meiram – tirshilikti túlete keletin naǵyz tabiǵi jyl basy.

Naýryz – jańarý men jańǵyrýdyń simvoly. Sondyqtan tól merekemizdiń mazmunyn baiytyp, ony barynsha erekshelep, jańasha atap ótýimiz kerek. Bul qadam qoǵamdy uiystyryp, ulttyq biregeiligimizdi aishyqtap, el birligin nyǵaita túsýge yqpal etedi dep senemin.

Sóz sońynda barsha halqymyzǵa baq-bereke tileimin! Eń bastysy, elimiz aman, jurtymyz tynysh bolsyn! Qasterli Qazaqstanymyz ósip-órkendei bersin! 

Áńgimelesken –

Dihan QAMZABEKULY