سۋرەتتٸ تٷسٸرگەندەر – ا.دٷيسەنباەۆ, ە.ٷكٸباەۆ
پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ "Egemen Qazaqstan" گازەتٸنە كٶلەمدٸ سۇحبات بەردٸ. "ۇلت اقپارات" سۇحباتتىڭ تولىق مەتٸنٸن ۇسىنادى.
– قاسىم-جومارت كەمەلۇلى, ۋاقىتىڭىزدىڭ تىعىزدىعىنا قاراماستان «Egemen Qazaqstan» گازەتٸنە سۇحبات بەرۋگە كەلٸسكەنٸڭٸز ٷشٸن ريزاشىلىعىمىزدى بٸلدٸرەمٸز. سٸزدٸڭ قوعامدى تولعاندىراتىن مەسەلەلەر تۋرالى پٸكٸرٸڭٸز قازاق باسپاسٶزٸ ٷشٸن ٶتە ماڭىزدى. سوندىقتان تٷرلٸ تاقىرىپتا ٶزٸڭٸزبەن اشىق ەڭگٸمە ٶربٸتكٸمٸز كەلەدٸ. ٶتكەن جىل نەسٸمەن ەسٸڭٸزدە قالدى?
– وسى مٷمكٸندٸكتٸ پايدالانىپ, بارشا وتانداسىمدى تاعى دا جاڭا جىل مەيرامىمەن قۇتتىقتايمىن!
2023 جىل ەلٸمٸز ٷشٸن ماڭىزدى وقيعالارعا تولى جىل بولدى. بٸز نەگٸزگٸ ساياسي رەفورمالاردى اياقتاپ قالدىق. كونستيتۋتسييالىق سوت جۇمىسىن باستادى. مەجٸلٸس جەنە بارلىق دەڭگەيدەگٸ مەسليحات دەپۋتاتتارى جاڭا ەرەجە بويىنشا سايلاندى. العاش رەت اۋدان جەنە وبلىستىق ماڭىزى بار قالا ەكٸمدەرٸن سايلادىق. اۋىل جەنە اۋداندىق ماڭىزى بار قالا ەكٸمدەرٸن سايلاۋ جالعاستى. بىلتىر 700-گە جۋىق اۋىل ەكٸمٸ سايلاندى.
بٸز ەدٸل جەنە بەسەكەلٸ ەكونوميكا جٷيەسٸن قۇرۋعا كٸرٸستٸك. ەكونوميكانى ەرتاراپتاندىرۋ جەنە مونوپولييادان ارىلتۋ, ينفراقۇرىلىمدى جاڭعىرتۋ, بيزنەستٸ قولداۋ, ينۆەستيتسييا تارتۋ جۇمىستارىمەن مىقتاپ اينالىستىق. ەلەۋمەتتٸك سالادا قوردالانىپ قالعان مەسەلەلەر بٸرتٸندەپ شەشٸلە باستادى. ەلٸمٸزدٸڭ تٷكپٸر-تٷكپٸرٸندە بٸلٸم وشاقتارى, ونىڭ ٸشٸندە, «جايلى مەكتەپتەر» بوي كٶتەرۋدە. اۋىلداردا دەنساۋلىق ساقتاۋ نىساندارى سالىنىپ جاتىر. ەلەۋمەتتٸك تۇرعىدان وسال توپتاعى ازاماتتارعا كەشەندٸ تٷردە قولداۋ كٶرسەتۋ ٷشٸن ەلەۋمەتتٸك كودەكس قابىلداندى. زيياندى ەڭبەك جاعدايىندا جۇمىس ٸستەيتٸن ازاماتتار ٷشٸن ارنايى تٶلەماقى ەنگٸزٸلدٸ. تابيعاتتى قورعاۋعا جاۋاپتى مەكەمەلەردٸڭ قىزمەتكەرلەرٸنە ولاردىڭ ٶمٸرٸ مەن دەنساۋلىعىنا تٶنەتٸن قاۋٸپ-قاتەرگە قاتىستى ٷستەمەاقى تٶلەنەتٸن بولدى. مەديتسينا قىزمەتكەرلەرٸنٸڭ, مەكتەپتە, كوللەدجدە جەنە بالاباقشادا جۇمىس ٸستەيتٸن پەداگوگتەردٸڭ جالاقىسى ٶستٸ. ۇلتتىق قوردان بالالارعا قارجى بەرۋ مەسەلەسٸن رەتتەيتٸن زاڭ كٷشٸنە ەندٸ. نەگٸزگٸ ەكونوميكالىق كٶرسەتكٸشتەردٸ, ونىڭ ٸشٸندە ينفلياتسييا دەڭگەيٸن ەسكەرە وتىرىپ ەڭ تٶمەنگٸ جالاقىنى انىقتايتىن ەدٸستەمە قابىلداندى.
وسى جۇمىستىڭ بەرٸ 2024 جىلى دا جالعاسادى. بٸز تيياناقتى جەنە جوسپارلى ەرەكەت جاسايمىز, ماقساتقا جەتۋ ٷشٸن ٷزدٸكسٸز العا ۇمتىلامىز. بۇل – ايرىقشا ماڭىزدى جىل بولماق. ٶيتكەنٸ وسى كەزەڭ ەلٸمٸزدٸڭ الداعى بەس جىلداعى دامۋىنا نەگٸز بولادى.
– ال جاڭا جىلدان نە كٷتەسٸز? ەلٸمٸزدٸڭ الدىندا قانداي مٸندەتتەر تۇر?
– مەن ٶتكەن قىركٷيەكتەگٸ جولداۋىمدا جاڭا ەكونوميكالىق ٷلگٸگە كٶشەتٸنٸمٸزدٸ ايتتىم, 2029 جىلعا قاراي جالپى ٸشكٸ ٶنٸمدٸ قازٸرگٸدەن ەكٸ ەسەگە ارتتىرۋ مەسەلەسٸن باستى ستراتەگييالىق ماقسات رەتٸندە بەلگٸلەدٸم. كٶپ ۇزاماي ٷكٸمەتتٸڭ كەڭەيتٸلگەن وتىرىسى ٶتەدٸ. وندا ەلٸمٸزدٸڭ بىلتىرعى ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق دامۋ قورىتىندىسى شىعارىلىپ, الداعى جۇمىستىڭ امال-تەسٸلدەرٸ ايقىندالادى.
ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ وتىرىستارى يدەولوگييا سالاسىنداعى مەسەلەلەردٸ, ۇلتتىڭ جاڭا ساپاسىن قالىپتاستىرۋ ٸسٸن, قوعامنىڭ قۇندىلىقتار جٷيەسٸن جاڭعىرتۋ جايىن تالقىلايتىن تيٸمدٸ پٸكٸرتالاس ورنىنا اينالدى. بۇعان دەيٸن جازدىگٷنٸ شاقىرىلىپ كەلە جاتقان قۇرىلتايدىڭ وتىرىسىن بيىل سەل ەرتەرەك, كٶكتەمدە ٶتكٸزەتٸن شىعارمىز.
وسىلايشا, بيىل ەكونوميكالىق, قوعامدىق-ساياسي جەنە گۋمانيتارلىق سالالاردا اتقارىلاتىن جۇمىستىڭ نەگٸزگٸ باعىت-باعدارى بٸرٸنشٸ توقساندا-اق ايقىندالادى.
بٸز ۇلت مٷددەسٸن ەسكەرە وتىرىپ, سىندارلى ەرٸ ساليقالى سىرتقى ساياساتتى جالعاستىرامىز. 2024 جىلى ەلٸمٸزدە بٸرقاتار اۋقىمدى سامميت, فورۋمدار ٶتەدٸ. قازاقستان بٸرنەشە بەدەلدٸ حالىقارالىق ۇيىمعا, اتاپ ايتساق, شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا, ۇجىمدىق قاۋٸپسٸزدٸك تۋرالى شارت ۇيىمىنا, ازيياداعى ٶزارا ٸس-قيمىل جەنە سەنٸم شارالارى جٶنٸندەگٸ كەڭەسكە, تٷركٸ مەملەكەتتەرٸ ۇيىمىنا, ارالدى قۇتقارۋ حالىقارالىق قورىنا, ازىق-تٷلٸك قاۋٸپسٸزدٸگٸ جٶنٸندەگٸ يسلام ۇيىمىنا تٶراعالىق ەتەدٸ.
دٷنيەجٷزٸلٸك كٶشپەندٸلەر ويىنىن ٶتكٸزۋ دە ەلٸمٸز ٷشٸن ايتۋلى وقيعا بولماق. بايراقتى بەسەكە ۇلتتىق سپورت پەن سالاماتتى ٶمٸر سالتىن دەرٸپتەۋ جاعىنان دا, ۇلى دالاداعى كٶشپەندٸلەر ٶركەنيەتٸنٸڭ مۇراگەرٸ سانالاتىن باۋىرلاس حالىقتاردىڭ مەدەني-گۋمانيتارلىق بايلانىسىن ارتتىرۋ تۇرعىسىنان دا ماڭىزدى ەكەنٸ سٶزسٸز.
ەل تاريحىندا ەرەكشە ورنى بار تۇلعالارعا قۇرمەت كٶرسەتۋ دەستٷرٸ ەلٸمٸزدٸڭ جالپىۇلتتىق بٸرەگەيلٸگٸن نىعايتا تٷسۋگە زور سەپتٸگٸن تيگٸزەدٸ. بيىل ەيگٸلٸ عالىم قانىش سەتباەۆتىڭ تۋعانىنا 125, داڭقتى باتىرلار ساعادات نۇرماعامبەتوۆ پەن راقىمجان قوشقارباەۆتىڭ تۋعانىنا 100 جىل تولادى. سونىمەن قاتار تاريحشىلاردىڭ پايىمداۋىنشا, جوشى ۇلىسىنىڭ ٸرگەسٸ قالانعانىنا – 800 جىل. مەملەكەتتٸلٸگٸمٸزدٸڭ تامىرى تىم تەرەڭدە جاتقانىن ەيگٸلەيتٸن وسى ايتۋلى داتاعا وراي كەڭ اۋقىمدى زەرتتەۋلەر قولعا الىنادى. بيىل قازاقستان تاريحىنىڭ كٶپتومدىعىن ەزٸرلەۋ جۇمىستارىن دا اياقتايمىز. بۇل – ٶزٸمٸزدەن 200-دەن استام, شەتەلدەن 60-قا جۋىق مامان جۇمىلدىرىلىپ, تىڭعىلىقتى جاسالىپ جاتقان ٷلكەن شارۋا.
وسىنداي ماڭىزدى وقيعالاردان بٶلەك, كٷندەلٸكتٸ اتقارىلۋعا تيٸس جۇمىستار دا از ەمەس. بۇل جىلدىڭ ەل تاريحىندا قانداي ورىن الاتىنى بارشا ازاماتىمىزدىڭ ەرٸك-جٸگەرٸنە دە بايلانىستى. مەن جاڭاجىلدىق قۇتتىقتاۋىمدا بيىل بەرٸمٸز تۇتاس ۇلتتىڭ ٶسٸپ-ٶركەندەۋٸنە كۋە بولاتىنىمىزدى ايتتىم. بٸراق وسى ماقساتقا جەتۋ ٷشٸن بٸز بٸر ەل بولىپ, بٸلەك سىبانا جۇمىس ٸستەۋٸمٸز كەرەك.
– قاسٸرەتتٸ قاڭتار وقيعاسىنان بەرٸ تۋرا ەكٸ جىل ٶتتٸ. قاڭتار قازاقستان تاريحىنداعى جاڭا دەۋٸرگە جول اشقان بەتبۇرىستىڭ بەلەسٸ بولدى. سٸز بۇعان دەيٸنگٸ سٶزدەرٸڭٸزدە, سۇحباتتارىڭىزدا سول قايعىلى وقيعاعا ناقتى باعا بەردٸڭٸز. دەگەنمەن, ەلٸ دە بٸرقاتار سۇراق بار. قاڭتار وقيعاسىنا ەرتٷرلٸ تٷسٸنٸكتەمە بەرەتٸندەر دە كەزدەسەدٸ. الماعايىپ كٷندەردەن بەرٸ بٸرشاما ۋاقىت ٶتتٸ. قازٸر سٸز سول وقيعانى قالاي سيپاتتار ەدٸڭٸز? ونىڭ باستى سەبەبٸ نەدە جەنە وعان نە تٷرتكٸ بولدى دەپ ويلايسىز?
– مەن بۇل تۋرالى كٶپ ويلاندىم, ەلٸ دە جيٸ ويلانامىن. مەنٸڭشە, قاسٸرەتتٸ قاڭتار وقيعاسىنا جىلدار بويى قوردالانعان ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق پروبلەمالار, جالپى توقىراۋدىڭ بيلٸك پەن قوعامدى ازدىرىپ-توزدىرۋى سەبەپ بولدى. بۇل – ايتپاسا دا تٷسٸنٸكتٸ جايت.
مەن 2019 جىلى پرەزيدەنت بولىپ سايلانعاننان كەيٸن مەملەكەتٸمٸز ساياسي جٷيەنٸ دەموكراتييالاندىرۋعا, قوعامدىق ٶمٸرگە ەركٸندٸك سيپات بەرۋگە, ەكونوميكانى مونوپولييادان ارىلتۋعا بەت بۇردى. رەفورمالاردى ەزٸرلەۋگە جەنە ونى جٷزەگە اسىرۋعا قوعام ٶكٸلدەرٸ, بەلسەندٸ ازاماتتار, ساراپشىلار قاتىستى. تٷرلٸ ديالوگ الاڭدارىندا, سونىڭ ٸشٸندە, مەنٸڭ ۇسىنىسىممەن ارنايى قۇرىلعان ۇلتتىق قوعامدىق سەنٸم كەڭەسٸنٸڭ وتىرىستارىندا كٶپتەگەن باستاما كٶتەرٸلٸپ, جان-جاقتى پىسىقتالدى.
اشىعىن ايتسام, وسى جاڭا باعدارىمىز كەيبٸر ىقپالدى ادامدارعا مٷلدە ۇناعان جوق. ولار بۇل ٶزگەرٸستٸ ەلٸمٸزدە ەبدەن تامىر جايعان جٷيەگە جەنە بيلٸك قۇرىلىمىنداعى ٶزدەرٸنٸڭ «ەرەكشە مەرتەبەسٸنە» تٶنگەن قاتەر دەپ قابىلدادى. مۇنداي ادامدار ەلدەگٸ ٶزگەرٸسكە استىرتىن, كەيدە تٸپتٸ اشىق قارسىلىق بٸلدٸرە باستادى. اقىر سوڭىندا رەفورمانىڭ بەتٸن قايتارىپ, ٶزدەرٸنە ىڭعايلى بۇرىنعى قالىپقا ورالۋ ٷشٸن بەرٸن تاس-تالقان ەتۋگە شەشٸم قابىلدادى.
جوعارى لاۋازىمدى تۇلعالاردان تۇراتىن بۇل توپتىڭ كٷشتٸك قۇرىلىمدارعا دا, قىلمىس ەلەمٸنە دە وراسان زور ىقپالى بولدى. سوندىقتان بيلٸكتٸ كٷشپەن باسىپ الۋعا بەل بۋدى. تەرگەۋ مەلٸمەتتەرٸنە جٷگٸنسەك, ولار 2021 جىلدىڭ ورتاسىنا تامان دايىندىققا كٸرٸسكەن. سوسىن ٷكٸمەت سۇيىتىلعان گازدىڭ باعاسىن كٷرت ٶسٸرۋ تۋرالى جان-جاقتى ويلاستىرىلماعان, قۇقىقتىق نەگٸزٸ جوق شەشٸم قابىلدادى. ماڭعىستاۋ وبلىسىندا ارانداتۋشىلاردىڭ ايتاعىنا ٸلەسكەن جۇرت شەرۋگە شىقتى.
سول كەزدە ٷكٸمەت مەنٸڭ تاپسىرماممەن ارناۋلى كوميسسييا قۇردى. ونىڭ مٷشەلەرٸ قوعام ٶكٸلدەرٸمەن كەزدەسٸپ, ورتاق مەمٸلەگە كەلۋ ٷشٸن بٸردەن ايماققا باردى. بٸراق نارازىلىق شەرۋلەرٸ ەكسترەميستٸك سيپات الدى. ونى قاسكٶيلەر دەرەۋ ٶز مٷددەسٸنە پايدالاندى.
باس پروكۋراتۋرانىڭ تەرگەۋٸنەن قاڭتار وقيعاسىنىڭ بٸرنەشە تولقىنمەن ٶربٸگەنٸن كٶرۋگە بولادى.
شەرۋلەر الدىمەن ماڭعىستاۋ وبلىسىندا باستالدى. كٶپ ۇزاماي باسقا دا ٶڭٸرلەرگە جايىلدى. ورتالىق بيلٸك جەنە ەكٸمدٸكتەر جاعدايدى رەتتەۋگە تىرىسقانىمەن, ەل ٸشٸندەگٸ احۋال شيەلەنٸسٸپ كەتتٸ. ورتاق مەمٸلەگە كەلۋ ٷشٸن جٷرگٸزٸلگەن كەلٸسسٶزدەر مەن ديالوگكە تولقۋدى ۇيىمداستىرۋشىلار ەش مويىن بۇرمادى.
كٶپتەگەن ايماقتا العاشقى قاقتىعىستار باستالدى. مۇنىڭ بەرٸ ارنايى دايىندالعان جانسىزدارى ارقىلى جاعدايدى ودان ەرٸ ۋشىقتىرۋعا تىرىسقان قاسكٶيلەر ٷشٸن «ٸزدەگەنگە سۇراعان» بولىپ شىقتى. وسىنداي اسا كٷردەلٸ جاعدايدىڭ ٶزٸندە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى كٷش قولدانباي, سابىر ساقتادى. بۇل – ەكٸنشٸ تولقىن.
جەتەكشٸلەرٸ ىمىرالاسقان توپتىڭ ايتقانىن ەكٸ ەتپەيتٸن جەنە لاڭكەستەرمەن, ونىڭ ٸشٸندە سىرتتان كەلگەن لاڭكەستەرمەن بايلانىسى بار قىلمىستىق توپتار ٶرشەلەنە ٸسكە كٸرٸسكەندە ٷشٸنشٸ تولقىن باستالدى. ولار ارناۋلى تەحنولوگييانى, ارانداتۋشىلار مەن قاراقشىلاردى پايدالانىپ, بەيبٸت شەرۋلەردٸ جاپپاي تەرتٸپسٸزدٸككە ۇلاستىردى. ۇرىپ-سوعۋ, قيراتۋ, ٶرتەۋ, ٶزگەنٸڭ مٷلكٸن قاساقانا جويۋ بەلەڭ الدى. دٷربەلەڭ كەزٸندە قارۋلى راديكالدار مەن لاڭكەستەر بٸر مەزەتتە, بٸر عانا بۇيرىقپەن مەملەكەتتٸك ورگانداردىڭ جەنە كٷشتٸك قۇرىلىمداردىڭ عيماراتتارىنا, قارۋ-جاراق دٷكەندەرٸنە, قۇقىق قورعاۋ مەكەمەلەرٸ مەن ەسكەري بٶلٸمدەردٸڭ قويمالارىنا شابۋىل جاسادى. مۇنداي وقيعا الماتىدا عانا ەمەس, بٸرقاتار وبلىس ورتالىعىندا دا بولدى. قاڭتار وقيعاسى كەزٸندە ٷش مىڭنان استام قارۋ قولدى بولعانىن ايتا كەتكەن جٶن. ونىڭ ٸشٸندە اۆتومات, پۋلەمەت, تٸپتٸ گراناتومەت جەنە باسقا دا اتىس قۇرالدارى بار. وعان قوسا, كٶلٸك ينفراقۇرىلىمى جەنە تەلەكوممۋنيكاتسييا نىساندارى شابۋىلعا ۇشىرادى. قاراقشىلار مەن لاڭكەستەر ٶزارا ۇيىمداسىپ, بٸر-بٸرٸمەن تىعىز بايلانىستا ەرەكەت جاساعانىن تاعى دا قايتالاپ ايتقىم كەلەدٸ.
قاسكٶيلەردٸڭ مەملەكەتتٸك تٶڭكەرٸس جاساماق بولعان جوسپارىن جٷزەگە اسىرۋ ٷشٸن ەكسترەميستەر, قىلمىستىق توپتار جەنە ەسٸرە دٸنشٸلدەر بٸرگە قيمىلدادى. ولاردىڭ ماقساتى ەل ٸشٸنە ٷرەي تۋعىزۋ, مەملەكەتتٸك ينستيتۋتتاردىڭ قىزمەتٸن تۇرالاتۋ, كونستيتۋتسييالىق قۇرىلىمنىڭ ٸرگەسٸن شايقاۋ, اقىر سوڭىندا بيلٸكتٸ باسىپ الۋ ەدٸ.
سول كەزدەگٸ احۋال ٶتە كٷردەلٸ بولدى, ەلٸمٸز قۇردىمعا كەتۋگە شاق قالدى. بۇعان جول بەرمەۋ ٷشٸن بارلىق ٸس-ەرەكەتتٸ كٷندٸز-تٷنٸ جەنە ساعات سايىن تٸكەلەي ٶزٸم باقىلاپ وتىردىم. ٸشكٸ ٸستەر مينيسترلٸگٸ ارقىلى اقوردا رەزيدەنتسيياسىنا تٷرلٸ شابۋىل جاسالعالى جاتىر, سوعان جٷك كٶلٸكتەرٸ پايدالانىلادى دەگەن اقپارات جەتتٸ. ماعان باس ساۋعالاپ, رەزيدەنتسييادان كەتۋ, تٸپتٸ شەتەل اسۋ تۋرالى ۇسىنىس بٸرنەشە رەت ايتىلدى. بٸراق مەن بۇعان ٷزٸلدٸ-كەسٸلدٸ قارسى بولدىم. تەلەديدار ارقىلى جاساعان مەلٸمدەمەلەرٸمنٸڭ بٸرٸندە قانداي جاعداي بولسا دا جۇمىس ورنىمدا قالاتىنىمدى اشىق ايتتىم. ەكٸ اپتا بويى تاپجىلماي, اقوردادا بولدىم, كٷن-تٷن دەمەي, شۇعىل جينالىستار ٶتكٸزدٸم. سول الاساپىران كٷندەردە مەملەكەتٸمٸزدٸ ساقتاپ قالۋ, ەلدەگٸ زاڭ مەن تەرتٸپ ٷستەمدٸگٸن قالپىنا كەلتٸرۋ ەڭ باستى مٸندەت ەدٸ.
– قازاقستانعا رەسەيدٸڭ ەسكەري قىزمەتشٸلەرٸن شاقىرۋ قانشالىقتى دۇرىس شەشٸم بولدى? بٸزدٸڭ مەملەكەتتٸ سول كەزدە رەسەي قۇتقارىپ قالدى دەگەن پٸكٸر كٶرشٸ ەلدە جيٸ ايتىلادى.
– ايماقتاردا جاپپاي تەرتٸپسٸزدٸك بەلەڭ الىپ, جەرگٸلٸكتٸ بيلٸك دەرمەنسٸزدٸك تانىتقاندا, قاۋٸپسٸزدٸك كەڭەسٸ ۇجىمدىق قاۋٸپسٸزدٸك تۋرالى شارت ۇيىمىنا جٷگٸنۋ تۋرالى شەشٸم قابىلدادى. قازاقستان ونىڭ بٸتٸمگەرلٸك كٷشتەرٸن تۇراقتىلىق پەن قاۋٸپسٸزدٸكتٸ قامتاماسىز ەتۋ ٷشٸن عانا قىسقا مەرزٸمگە ەنگٸزۋدٸ سۇرادى. بۇل جەردە مىنا جايتقا باسا مەن بەرۋ كەرەك. بٸز بۇل قۇرىلىمنىڭ مٷشەسٸ رەتٸندە رەسەيگە ەمەس, ۇجىمدىق قاۋٸپسٸزدٸك تۋرالى شارت ۇيىمىنا جٷگٸندٸك.
سول كەزدە وسى ۇيىمنىڭ تٶراعاسى ارمەنييا ەدٸ. بيىل ۇقشۇ-عا قازاقستان تٶراعالىق ەتەدٸ. قۇرىلىم جاساعى, شىن مەنٸندە, بٸتٸمگەرلٸك رٶل اتقارىپ, قاسٸرەتتٸ كٷندەردە ەلدٸ جايلاعان جٷگەنسٸزدٸكتٸ توقتاتۋعا سەپتٸگٸن تيگٸزدٸ. ۇيىمعا مٷشە-مەملەكەتتەرمەن كەلٸسٸلگەندەي, بۇل بٸتٸمگەرلٸك كٷشتەر الدىن الا ەشقانداي تالاپ قويماستان, ونىڭ ٷستٸنە مەرزٸمٸنەن بۇرىن قازاقستاننان سىرتقا شىعارىلدى.
ۇقشۇ بٸتٸمگەرلٸك كٷشتەرٸ لاڭكەستٸككە قارسى وپەراتسييالارعا قاتىسقان جوق, بٸردە-بٸر وق اتقان جوق. ارمەنييا جاساعى «اقساي» نان زاۋىتىن جەنە «الماتى سۋ» مەكەمەسٸن, بەلارۋس جاساعى جەتٸگەندەگٸ اەرودرومدى, تەجٸكستان مەن قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ ەسكەري قىزمەتشٸلەرٸ الماتى قالاسىنىڭ بٸرٸنشٸ جەنە ەكٸنشٸ جىلۋ ەلەكتر ورتالىقتارىن, رەسەي جاساعى ٷشٸنشٸ جىلۋ ەلەكتر ورتالىعى مەن تەلەكوممۋنيكاتسييا نىساندارىن كٷزەتتٸ. وسى ماڭىزدى نىساندارعا لاڭكەستٸك شابۋىلدار جاسالۋى مٷمكٸن دەگەن قاۋٸپ بولدى. سوندىقتان بٸتٸمگەرلٸك كٷشتەر سولاردى كٷزەتۋگە جٸبەرٸلدٸ. ەڭ باستىسى, سول ارقىلى ٶز كٷشتەرٸمٸزدٸ لاڭكەستٸككە قارسى وپەراتسيياعا جۇمىلدىرۋعا مٷمكٸندٸك تۋدى.
– دەمەك بۇل جٷزەگە اسپاي قالعان مەملەكەتتٸك تٶڭكەرٸس قوي. ەندەشە قاڭتار وقيعاسىن حالىق كٶتەرٸلٸسٸ, تٸپتٸ رەۆوليۋتسييا دەپ اتاپ جٷرگەندەرگە نە ايتار ەدٸڭٸز?
– باستاپقىداعى بەيبٸت شەرۋلەر جاپپاي تەرتٸپسٸزدٸككە, ٶرتەۋ مەن قيراتۋعا ۇلاسقان قايعىلى وقيعالارعا بٷكٸل ەلەم كۋە بولدى. كٸم بەيبٸت شەرۋگە اۆتومات, تاپانشا جەنە سۋىق قارۋ ۇستاپ بارادى?! نيەتٸ دۇرىس ادام ەسكەري قىزمەتشٸلەردٸ ۇرىپ-سوعىپ, ٶلتٸرە مە, ولاردى تٸرٸ قالقان ەتٸپ, ەكٸمشٸلٸك عيماراتقا شابۋىل جاساي ما?! بەيبٸت شەرۋدە دٷكەندەر مەن بانكتەر قيراتىلىپ, تونالىپ, كٶلٸكتەر ٶرتەلە مە?! بيلٸك ورگاندارىنىڭ عيماراتتارى مەن پوليتسييا بٶلٸمدەرٸنە جاسالعان شابۋىلدى ايتپاي-اق قويايىن. وسىنداي جاپپاي تەرتٸپسٸزدٸكتٸڭ سالدارىنان ٷش ميلليارد دوللارعا جۋىق شىعىن كەلدٸ.
قاڭتار وقيعاسىنىڭ سەبەپ-سالدارىن بۇرمالاپ كٶرسەتۋدٸڭ قاجەتٸ جوق. تۋراسىنا كٶشسەم, بۇل حالىق كٶتەرٸلٸسٸ بولدى دەگەن پٸكٸرلەر قىلمىستىق ەرەكەتتەردٸ اقتاۋ ٷشٸن ايتىلۋدا. بارىپ تۇرعان بۇزاقىلاردى باتىرعا بالاپ, جۇرتتى ارانداتاتىن ەرٸ جاۋاپكەرشٸلٸكتەن جۇرداي سىڭارجاق پايىمدار قىلمىستىق پسيحولوگييانىڭ قوعام ساناسىنا سٸڭۋٸنە ەكەپ سوقتىرادى. مۇنداي ەڭگٸمەلەر – ۇلتتىق قاۋٸپسٸزدٸككە جەنە حالىقتىڭ جايماشۋاق ٶمٸرٸنە قاتەر تٶندٸرەتٸن جاپپاي تەرتٸپسٸزدٸككە شاقىرۋمەن پارا-پار. بۇل – ٶتە قاتەرلٸ ٷردٸس. سوندىقتان وسىنداي جٷگەنسٸزدٸكتٸ سىنعا الۋ مەسەلەسٸنە كەلگەندە مەملەكەت پەن قوعامنىڭ ۇستانىمى ورتاق بولۋى كەرەك. مەن بۇعان سەنٸمدٸمٸن.
– وندا ازاماتتار بيلٸكتٸڭ ٸس-ەرەكەتٸ ۇنامايتىنىن قالاي بٸلدٸرە الادى?
– ەلٸمٸزدە بيلٸكتٸڭ ٸس-ەرەكەتٸنە جارييا تٷردە كەلٸسپەۋشٸلٸك بٸلدٸرۋگە تولىق مٷمكٸندٸك بار. ازاماتتار ٶزٸن تولعاندىراتىن مەسەلە تۋرالى اشىق ايتا الادى. مەن مەملەكەتتٸك ورگانداردان «حالىق ٷنٸنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» تۇجىرىمداماسىنا سەيكەس, قوعامنىڭ پٸكٸرٸمەن ساناسۋدى تالاپ ەتٸپ كەلەمٸن. ەلٸمٸزدە بەيبٸت جينالىستاردى رەتتەيتٸن دەموكراتييالىق سيپاتتاعى زاڭ بار. جاقىندا پەتيتسييالاردى تاپسىرۋ جەنە قاراۋ تەرتٸبٸن رەتتەيتٸن زاڭ قابىلداندى.
سوندىقتان بٸر نەرسەنٸ انىق بٸلۋگە تيٸسپٸز. بەيبٸت شەرۋگە تىيىم سالىنبايدى, ال جاپپاي تەرتٸپسٸزدٸكتٸڭ كەز كەلگەن تٷرٸنە قاتاڭ توسقاۋىل قويىلادى. ەلٸمٸزدە زاڭ مەن تەرتٸپ قانا ٷستەمدٸك قۇرۋعا تيٸس. بۇل – مەن ٷشٸن مىزعىماس قاعيدا. دەموكراتييانىڭ بەسٸگٸ سانالاتىن باتىس ەلدەرٸنە قاراڭىزدار, ەشكٸم دە كٶشەدە جاپپاي تەرتٸپسٸزدٸك جاساعان, مەملەكەتتٸك ورگاندارعا شابۋىلداعان ادامنىڭ ماڭدايىنان سيپاپ, ٶبەكتەپ وتىرمايدى.
پوليتسييا جاپپاي تەرتٸپسٸزدٸكتٸ ۇيىمداستىرۋشىلاردى, ياعني بيلٸكتٸڭ زاڭدى تالاپتارىنا قارسى شىعۋعا ٷندەگەن, قارۋ-جاراق ەكەلٸپ تاراتقان, جاعدايدى ۋشىقتىرىپ, ادامداردى كٷش قولدانۋعا, ماڭايداعىنىڭ بەرٸن قيراتۋعا, ٶرتەپ-تالقانداۋعا ازعىرعان ادامداردى انىقتاپ, ەشكەرەلەدٸ. ال تەرتٸپسٸزدٸككە كەزدەيسوق قاتىسقان, بٸلمەستٸكپەن ارانداپ قالعان ادامداردىڭ بۇزاقىلارعا قاتىسى جوق. ولارعا مەنٸڭ باستاماممەن راقىمشىلىق جاسالدى. بۇعان دەيٸن سوتتالعان 1205 ادامنىڭ 1095-ٸ وسى راقىمشىلىققا ٸلٸكتٸ. ال جاپپاي تەرتٸپسٸزدٸكتٸ ۇيىمداستىرعاندار مەن لاڭكەستٸك ەرەكەتٸ, مەملەكەتكە ساتقىندىعى, بيلٸكتٸ كٷشپەن باسىپ الۋعا تىرىسقانى جەنە باسقا دا اۋىر قىلمىس جاساعانى ٷشٸن سوتتالعاندار جازاسىن تولىعىمەن ٶتەيتٸن بولادى.
– كەلەسٸ سۇراق سٸزگە ۇناماۋى مٷمكٸن. بٸراق بۇل ساۋالدى قويماسقا تاعى بولمايدى. سٸز 2019 جىلى پرەزيدەنت لاۋازىمىنا سايلانعاننان كەيٸن ەلٸمٸزدە قوسارلانعان بيلٸك جٷيەسٸ قالىپتاستى-مىس دەگەن سٶز تارادى. كەيبٸرەۋلەر بٸزدٸڭ ساياسي جٷيەمٸزدٸ يراننىڭ, سينگاپۋردىڭ جٷيەسٸمەن سالىستىردى. شىنىمەن دە, سول كەزدە ەلٸمٸزدە ەكٸ بيلٸك ورتالىعى ورناعانداي كٶرٸندٸ. راسىمەن سولاي بولدى ما?
– تٶتەسٸنەن قويعان سۇراعىڭىزعا تۋرا جاۋاپ بەرەيٸن. كونستيتۋتسيياعا سەيكەس, پرەزيدەنت ەلٸمٸزدٸڭ ٸشكٸ جەنە سىرتقى ساياساتىنىڭ نەگٸزگٸ باعىتتارىن ايقىندايدى, مەملەكەتٸمٸزدٸڭ جوعارى لاۋازىمدى تۇلعالارىن, قارۋلى كٷشتەرٸمٸزدٸڭ جوعارى باسشىلىعىن تاعايىندايدى جەنە ولاردى قىزمەتٸنەن بوساتادى. سونداي-اق مەملەكەت باسشىسى ەلٸمٸزدٸڭ جوعارعى باس قولباسشىسى سانالادى.
الايدا بەزبٸرەۋلەر قوسارلانعان بيلٸك جٷيەسٸن ورناتۋعا تالپىنعانى, تٸپتٸ, مۇنداي ەرەكەتتەردٸ ەدەيٸ ەرٸ مۇقييات ۇيىمداستىرعانى راس. «بيلٸك ترانزيتٸ» كەزٸندەگٸ احۋالدى ساياساتتاعى ايلاكەرلەر ٶز مٷددەسٸنە پايدالانىپ, قوسامجارلانعان بيلٸك ورتالىعىن قۇرۋعا تىرىستى. ەلٸمٸزدە پرەزيدەنت ەرٸ جوعارعى باس قولباسشى لاۋازىمى بٸر بٶلەك, بۇرىنعى پرەزيدەنت يەلەنگەن قاۋٸپسٸزدٸك كەڭەسٸنٸڭ تٶراعاسى لاۋازىمى بٸر بٶلەك بولدى. وسى ەكٸ لاۋازىمنىڭ يەلەرٸ بٸر مەزەتتە قاتار قىزمەت اتقاردى. تٷپتٸڭ تٷبٸندە بۇل جاعدايدىڭ بيلٸكتە قاتاڭ تەكەتٸرەس تۋعىزباي قويماسى انىق ەدٸ.
مۇنى از دەسەڭٸز, دەل وسى جاعداي قاڭتار داعدارىسىنا ەكەپ سوقتىرعان العىشارتتىڭ بٸرٸ بولدى. ٶيتكەنٸ ىمىرالاسقان قاسكٶيلەر ٶزدەرٸ ويلاپ تاپقان قوسارلانعان بيلٸك, ياعني «تاندەم» يدەياسىن دەرٸپتەپ, ونى ٶز مٷددەسٸنە پايدالانعىسى كەلدٸ. كەيبٸر لاۋازىمدى تۇلعالاردىڭ, ونىڭ ٸشٸندە بۇرىنعى ەدٸلەت مينيسترٸنٸڭ مەرتەبە جاعىنان ەلباسى پرەزيدەنتتەن جوعارى تۇراتىنىن ايتقانى ەستەرٸڭٸزدە شىعار. كەيبٸر شەنەۋنٸكتەر بٸرەسە انا, بٸرەسە مىنا كابينەتتٸ جاعالاپ جٷردٸ. ولار ويناقتاپ جٷرٸپ, اقىرى وت باستى. مەن كەيٸنٸرەك نۇرسۇلتان ەبٸشۇلى نازارباەۆقا ونىڭ جاقىن سەرٸكتەرٸنٸڭ ساياسي قيتۇرقىلىعى ەلٸمٸزدٸڭ تاس-تالقانىن شىعارا جازداعانىن اشىق ايتتىم.
قالاي دەسەك تە, مەملەكەتتە ٷلكەن جەنە كٸشٸ پرەزيدەنت دەگەن بولماۋى كەرەك دەپ سانايمىن. «كەتتٸڭ بە – قايىرىلما!» بولاشاقتا ەل تٸزگٸنٸن ۇستايتىن ازاماتتار وسى جاعدايدان ساباق الىپ, مۇنداي نەرسەدەن قاشىق بولۋعا جەنە تەك قانا مەملەكەتتٸڭ مٷددەسٸ مەن قوعامنىڭ بەرەكە-بٸرلٸگٸن ويلاۋعا تيٸس.
ٶكٸنٸشكە قاراي, ٸشكٸ ساياسي داعدارىسقا بايلانىستى تۋىنداعان سىن ساعاتتا نەگٸزگٸ قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى باسشىلارىنىڭ بەتپەردەسٸ سىپىرىلىپ, ولاردىڭ كەسٸبي بٸلٸكسٸزدٸگٸ, قالا بەردٸ ساتقىندىعى ەشكەرە بولدى.
اتا زاڭعا سەيكەس جۇمىس ٸستەيتٸن ورنىقتى ەرٸ تيٸمدٸ مەملەكەتتٸك ينستيتۋتتار جٷيەسٸن قۇرۋ اۋاداي قاجەت ەكەنٸ قاڭتار وقيعاسىنان ايقىن كٶرٸندٸ. بٸز بٸر ەل بولىپ, بۇل داعدارىستى ەڭسەردٸك, قيىندىققا قاسقايا قارسى تۇرىپ, ودان تٸپتٸ شىڭدالىپ شىقتىق. ازاماتتارىمىزدىڭ بەكەم بٸرلٸگٸنٸڭ جەنە بارلىق دەڭگەيدەگٸ بيلٸك ٶكٸلدەرٸنٸڭ باتىل ٸس-ەرەكەتٸنٸڭ ارقاسىندا الاپات اپاتتىڭ بەتٸن قايتارىپ, ەلدەگٸ احۋالدى تۇراقتاندىرا الدىق. كەيٸن كەيبٸر قاسكٶيلەر تەرگەۋ كەزٸندە حالىق جاۋاپتى سەتتە جۇدىرىقتاي جۇمىلا بٸلەدٸ, بيلٸك قانداي قاتەرگە دە قايمىقپاي تٶتەپ بەرە الادى دەپ ەش كٷتپەگەنٸن مويىندادى.
– قاڭتار وقيعاسىنان كەيٸن سٸز تٷبەگەيلٸ ساياسي رەفورمالاردى جٷزەگە اسىرۋعا كٸرٸستٸڭٸز. ونى باتىس تا مويىنداپ وتىر. ەندٸ كەشەگٸ كٷنگە ورالمايتىنىمىزدى اڭعارتاتىن «اسۋدان» استىق دەۋگە بولا ما? قايتادان كەرٸ كەتپەيتٸنٸمٸزگە قانداي كەپٸلدٸك بار?
– مەن ساياسي رەفورمالاردىڭ 2019 جىلى باستالعانىن ايتىپ ٶتتٸم. سول كەزدە ۇلتتىق قوعامدىق سەنٸم كەڭەسٸ قۇرىلدى. كەڭەستە ماڭىزدى زاڭنامالىق باستامالار ەزٸرلەنٸپ, جٷزەگە اسىرىلدى. سايلاۋ, ساياسي پارتييالار, پارلامەنت تۋرالى زاڭدارعا ەلەۋلٸ ٶزگەرٸستەر ەنگٸزٸلدٸ. ەلٸمٸزدە وليگوپولييانىڭ ديكتاتۋراسى تۋرالى العاش رەت اشىق ايتىلا باستادى.
بۇل ٶزگەرٸستەر ساياسي جەنە ەكونوميكالىق مونوپولييا ٷستەمدٸك قۇرىپ تۇرعان كەزدە جالعاندى جالپاعىنان باسىپ جٷرگەندەرگە قاۋٸپ تٶندٸردٸ. سوندىقتان ولار ۋاقىت تەگەرشٸگٸن كەرٸ اينالدىرىپ, بۇرىنعى كٷنٸنە ورالۋ ٷشٸن جانتالاسىپ باقتى. بۇدان ەش نەتيجە شىققان جوق.
قاڭتار وقيعاسىنان كەيٸن بەزبٸرەۋلەر «ەندٸ بيلٸك قىلبۇراۋدى قاتايتىپ, رەجٸمدٸ ساقتاپ قالۋ ٷشٸن بارىن سالادى» دەپ قاۋٸپتەندٸ. بٸراق بٸز كەرٸسٸنشە جاسادىق. كٷردەلٸ بولسا دا, دۇرىس جولدى تاڭدادىق.
ساياسي جاڭعىرۋ ٷدەرٸسٸ 2022 جىلى تىڭ قارقىنمەن جالعاستى. رەفورمانىڭ باستى مٸندەتٸنٸڭ بٸرٸ بارىنشا ەدٸل ەرٸ تەڭگەرٸمدٸ ساياسي جٷيە قۇرۋ بولدى. وعان قوسا, ات باسىن ارتقا بۇرۋ, ياعني ساياسي ٶزگەرٸستەردٸ كەرٸ قايتارۋ مٷمكٸن بولمايتىنداي, سونىمەن بٸرگە رەفورمالار قوعامدىق ٶمٸردەگٸ قالىپتى قۇبىلىسقا اينالاتىنداي احۋال قالىپتاستىرۋ ماڭىزدى ەدٸ. سول ٷشٸن كونستيتۋتسييالىق رەفورما اياسىندا كەرتارتپالىققا بٸرقاتار توسقاۋىل قويىلدى.
بٸرٸنشٸدەن, بٸز اتا زاڭنىڭ ٷستەمدٸگٸن قامتاماسىز ەتەتٸن, كونستيتۋتسييالىق باقىلاۋدى جٷزەگە اسىراتىن جوعارى ورگان – كونستيتۋتسييالىق سوتتى قايتا قالپىنا كەلتٸردٸك. بٸرەۋلەرگە كونستيتۋتسييالىق كەڭەستٸڭ اتى عانا ٶزگەرگەندەي كٶرٸنۋٸ مٷمكٸن. شىن مەنٸندە, ونىڭ زاتى تٷبەگەيلٸ ٶزگەردٸ.
كونستيتۋتسييالىق سوت شەشٸمدەرٸنٸڭ كٷشٸن ەشكٸم جويا المايدى. ونىڭ شەشٸمدەرٸنە, سونىڭ ٸشٸندە ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسييالىق قۇقىقتارىنا قاتىستى بايلامدارىنا كٷمەن كەلتٸرۋگە, پرەزيدەنتتٸڭ دە ەش قاقى جوق.
اتا زاڭعا ەنگٸزٸلۋٸ مٷمكٸن كەز كەلگەن ٶزگەرٸس پەن تولىقتىرۋ كونستيتۋتسييالىق سوتتىڭ وڭ قورىتىندىسى بولسا عانا رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋمعا نەمەسە پارلامەنتتٸڭ قاراۋىنا شىعارىلادى.
كونستيتۋتسييالىق سوتتا ون بٸر قازى بار ەكەنٸ بەلگٸلٸ. سونىڭ التاۋىن, ياعني كٶپشٸلٸگٸن, پارلامەنت پالاتالارى تاعايىندايدى. ال تٶراعاسىن پرەزيدەنت تاعايىنداعانىمەن, مٸندەتتٸ تٷردە سەناتتىڭ كەلٸسٸمٸ قاجەت.
ەكٸنشٸدەن, نەگٸزگٸ ۇستانىمدار كونستيتۋتسييادا ناقتى ايقىندالىپ, بٸرجولا بەكٸتٸلگەن. مىسالى, اتا زاڭنىڭ 91-بابىنا سەيكەس, كونستيتۋتسييادا بەلگٸلەنگەن مەملەكەتتٸڭ تەۋەلسٸزدٸگٸ, بٸرتۇتاستىعى مەن اۋماقتىق تۇتاستىعى, ونى باسقارۋ نىسانى, رەسپۋبليكا قىزمەتٸنٸڭ تٷبەگەيلٸ پرينتسيپتەرٸ جەنە وسى جەردە ايرىقشا اتاپ ٶتەيٸن, پرەزيدەنت جەتٸ جىل مەرزٸمگە بٸر رەت قانا سايلانادى دەگەن ەرەجە ەش ٶزگەرمەيدٸ.
ٷشٸنشٸدەن, رەفورمالاردىڭ نەتيجەسٸندە مەجٸلٸس جاڭا سايلاۋ جٷيەسٸمەن, ياعني پارتييالاردىڭ تٸزٸمٸ جەنە بٸرمانداتتى وكرۋگتەر ارقىلى جاساقتالاتىن بولدى. مەجٸلٸستٸڭ ٶكٸلەتتٸگٸ دە ايتارلىقتاي كەڭەيدٸ.
بٸر سٶزبەن ايتساق, ەسكٸ جٷيە كەلمەسكە كەتتٸ. قازاقستانداعى ساياسي رەفورمالار جٷيەلٸ عانا ەمەس, ەشقاشان كەرٸ قايتپايتىن تٷبەگەيلٸ سيپاتقا يە بولدى دەپ سەنٸممەن ايتا الامىز. مۇنىڭ ەلٸمٸز ٷشٸن ايرىقشا ماڭىزى بار. سەبەبٸ ۇلتتىڭ ساياسي سانا-سەزٸمٸ تٷبەگەيلٸ ٶزگەردٸ. جۇرتتىڭ قۇقىقتىق ساۋاتتىلىعى مەن بەلسەندٸلٸگٸ دەموكراتييالىق جاڭعىرۋدىڭ باستى كەپٸلٸنە اينالدى. توقەتەرٸن ايتساق, كەرٸ كەتۋگە حالىقتىڭ ٶزٸ جول بەرمەيدٸ جەنە ەلگە جاڭا لەپ ەكەلگەن وسى ٶزگەرٸستەردٸ تاباندىلىقپەن قورعايدى. مەن بۇعان بەك سەنٸمدٸمٸن.
– دەگەنمەن, بيلٸكتٸ سىناپ جٷرگەندەر, ونىڭ ٸشٸندە باتىستىڭ ٶكٸلدەرٸ دە, قازاقستاندا ەلٸ كٷنگە دەيٸن ساياسي تۇتقىندار بار دەپ جاتادى. بۇعان نە دەيسٸز?
– ساياسي قۋدالاۋ بار دەپ ايتۋ ٷشٸن تسەنزۋرا, ارناۋلى زاڭدار مەن جازالاۋشى ورگاندار بولۋى كەرەك. قازٸرگٸ قازاقستاندا مۇنىڭ ەشقايسىسى جوق. بٸزدٸڭ زاڭنامامىزدا ازاماتتاردى ساياسي كٶزقاراسى ٷشٸن قۋدالاۋعا نەگٸز بولاتىن بٸردە-بٸر جارلىق, بٸردە-بٸر زاڭ, بٸردە-بٸر نورماتيۆتٸك قۇجات جوق.
كەرٸسٸنشە, رەفورمالاردىڭ نەتيجەسٸندە ادام قۇقىقتارىن قورعاۋ جٷيەسٸ نىعايا تٷستٸ. زاڭدارعا قازىلاردىڭ تەۋەلسٸزدٸگٸن كٷشەيتەتٸن تٷزەتۋلەر ەنگٸزٸلدٸ. القا بيلەردٸڭ قاراۋىنا جاتاتىن ٸستەردٸڭ اياسى كەڭەيدٸ. ادام قۇقىقتارى جٶنٸندەگٸ ۋەكٸل ينستيتۋتى تولىق جۇمىس ٸستەپ تۇر. وعان كونستيتۋتسييالىق مەرتەبە بەرٸلدٸ. مەن بىلتىر جەلتوقسان ايىندا ادام قۇقىقتارىنا قاتىستى ەكٸنشٸ جارلىققا قول قويدىم. مۇنىڭ بەرٸ وسى سالادا دەيەكتٸ ەرٸ تٷبەگەيلٸ ٶزگەرٸس جاسالىپ جاتقانىن كٶرسەتەدٸ.
مەملەكەتتٸڭ باستى مٸندەتٸنٸڭ بٸرٸ – زاڭنىڭ مٷلتٸكسٸز ورىندالۋىن, تەرتٸپتٸڭ قاتاڭ ساقتالۋىن تولىق قامتاماسىز ەتۋ. سوندىقتان زاڭ بۇزعان كەز كەلگەن ادام جاۋاپقا تارتىلادى. ال زاڭ مەن تەرتٸپتٸ ساقتاۋ مەسەلەسٸنە ازاماتتاردىڭ يدەولوگييالىق ۇستانىمى مەن ساياسي كٶزقاراسىنىڭ ەش قاتىسى جوق. زاڭ بەرٸنە ورتاق.
كەيبٸرەۋلەر پروكۋراتۋرا ورگاندارىنىڭ ەسكەرتۋٸنە قاراماستان, ادام تٷسٸنٸپ بولمايتىن كەسٸرلٸك كٶرسەتٸپ, زاڭ بۇزادى. ونداي ادامدار ٶزٸن زاڭنان جوعارى قويىپ, «اتىڭ شىقپاسا, جەر ٶرتە» دەگەن ۇستانىممەن ەلگە تانىمال بولعىسى كەلەتٸن سيياقتى.
كٶپتەگەن تەۋەلسٸز بۇقارالىق اقپارات قۇرالى جۇمىس ٸستەپ تۇرعان, ساياسي تسەنزۋرا اتىمەن جوق ەلدە ساياسي قۋدالاۋ بار دەۋ قانشالىقتى ورىندى?
ول از دەسەڭٸز, جاڭا زاڭ قابىلدانىپ, بەيبٸت جينالىس ٶتكٸزۋ ٷشٸن رۇقسات الۋدىڭ ورنىنا حابارلاۋ تەرتٸبٸ ەنگٸزٸلگەن سوڭ, قازاقستانداعى بەيبٸت جيىنداردىڭ سانى ەسەلەپ ارتتى.
مەن تٷيتكٸلدەردٸڭ تٷيٸنٸن ايقاي-شۋمەن الاڭدا ەمەس, ديالوگ ٷشٸن ارنايى قۇرىلعان ورىنداردا, ەڭ الدىمەن, پارلامەنتتە ٶركەنيەتتٸ جولمەن, ساليقالى تٷردە تارقاتۋ كەرەك دەپ ٷنەمٸ ايتامىن.
قازٸر پارلامەنتتە تٷرلٸ كٶزقاراستاعى قوعام ٶكٸلدەرٸنٸڭ مٷددەسٸن بٸلدٸرەتٸن سان الۋان ساياسي كٷشتەر بار. پارلامەنتتٸك وپپوزيتسييا ينستيتۋتى زاڭ جٷزٸندە بەكٸتٸلدٸ.
سوڭعى سايلاۋدا مەجٸلٸسكە التى پارتييا ٶتتٸ. ونىڭ ٷشەۋٸ العاش رەت دەپۋتاتتىق مانداتقا يە بولدى. تٸپتٸ قازٸر پارلامەنتتە وتىرعان پارتييانىڭ بٸرٸ – ەۋەل باستان وپپوزيتسييالىق ۇستانىمداعى ۇيىم.
كٶپتەگەن شەتەلدٸك ساراپشىلار مەن ەرٸپتەستەر, سونىڭ ٸشٸندە باتىس ەلدەرٸنٸڭ ماماندارى, قازاقستانداعى دەموكراتييالىق رەفورمالاردىڭ وزىق ٷلگٸدە ەكەنٸن ايتىپ, وعان قولداۋ بٸلدٸرٸپ وتىر. شىنىمەن دە, بٸز گەوساياسي تٶڭٸرەگٸمٸزدە اۋقىمدى دەموكراتييالىق ٶزگەرٸس جاساپ, ادام قۇقىقتارىن قورعاۋ ٸسٸندە زور تابىسقا جەتكەن بٸردەن-بٸر ەلمٸز.
– ەلەۋمەتتٸك جەلٸدە پرەزيدەنت كونستيتۋتسيياعا قاتىستى رەفەرەندۋم ٶتكٸزٸپ, 2026 جىلى تاعى دا سايلاۋعا تٷسۋدٸ جوسپارلاپ وتىر دەگەن قاۋەسەت تاراپ جاتىر. بۇل راس پا?
– بۇل – جالعان اقپارات. بۇدان بىلاي ەركٸم ويىنا كەلگەنٸن ٸستەپ, اتا زاڭعا وڭدى-سولدى ٶزگەرٸس ەنگٸزە المايدى. ال وسىنداي ماڭىزدى مەسەلەگە كەلگەندە, تٸپتٸ مٷمكٸن ەمەس. مەن بۇعان نىق سەنٸمدٸمٸن. كونستيتۋتسييالىق رەفورما اتا زاڭعا قالاي بولسا سولاي ٶزگەرٸس ەنگٸزە بەرۋ ٷشٸن جاسالعان جوق.
پرەزيدەنت لاۋازىمىنا بٸر-اق رەت سايلانۋ تۋرالى ەرەجە ەندٸ ەشقاشان ٶزگەرمەيدٸ. بۇل تالاپ مەملەكەتٸمٸزدٸڭ تەۋەلسٸزدٸگٸ, بٸرتۇتاستىعى, اۋماقتىق تۇتاستىعى جەنە باسقارۋ نىسانى تۋرالى نورمالار سيياقتى مىزعىماستاي ەتٸپ بەكٸتٸلگەن.
اقىرى وسى تاقىرىپ قوزعالعان ەكەن, بۇعان قاتىستى كەيبٸر جايتقا كەڭٸرەك توقتالىپ, مەن-جايىن اشا كەتەيٸن. مەن جەتٸجىلدىق بٸر عانا مەرزٸم تۋرالى يدەيانى وسىدان 15 جىل بۇرىن جابىق پٸكٸرتالاستاردا ايتىپ جٷردٸم. سول كەزدە ۇسىنىس اسا قولداۋ تابا قويمادى. ٶزٸم پرەزيدەنت بولىپ سايلانعاننان كەيٸن, وسى باستامامنىڭ ارتىقشىلىعى مەن كەمشٸلٸگٸن ەبدەن سالماقتاپ, ونى قالاي جٷزەگە اسىرۋعا بولاتىنى جٶنٸندە كٶپ ويلادىم.
سۋپەرپرەزيدەنتكە تەن ٶكٸلەتتٸكتەردٸ جويۋ ٷشٸن 2022 جىلى كونستيتۋتسيياعا بٸرقاتار ماڭىزدى ٶزگەرٸس ەنگٸزٸلدٸ. مەن سول كەزدە جەتٸجىلدىق بٸر مەرزٸم يدەياسىن قايتا ۇسىندىم. باستاماما بٷكٸل حالىق قولداۋ بٸلدٸردٸ. وسىمەن بۇل ەڭگٸمە تەمام.
– ەكونوميكا تاقىرىبىنا ويىسساق. سٸز بىلتىرعى جولداۋىڭىزدا ەدٸلەتتٸ قازاقستاننىڭ جاڭا ەكونوميكالىق باعدارىن جارييالادىڭىز. وندا 2029 جىلعا قاراي ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ كٶلەمٸن ەكٸ ەسە ارتتىرىپ, 450 ميلليارد دوللارعا جەتكٸزۋ كٶزدەلگەن. الايدا حالىقارالىق ۆاليۋتا قورى مەن دٷنيەجٷزٸلٸك بانكتٸڭ بولجامدارىنا سەنسەك, 2023-2024 جىلدارى ەل ەكونوميكاسىنىڭ ٶسٸمٸ 3-4 پايىزدان اسپايدى. مۇنداي قارقىنمەن ماقساتقا جەتە الامىز با?
– ەرينە, بۇل – جەتۋگە بولاتىن مەجە. حالىقارالىق ۆاليۋتا قورىنىڭ ساراپشىلارى 2023 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا قازاقستاننىڭ ٸشكٸ جالپى ٶنٸمٸ قازٸرگٸ باعامەن ەسەپتەگەندە 259 ميلليارد دوللاردان اسادى, ياعني 2022 جىلمەن سالىستىرعاندا 15 پايىزعا ارتادى دەپ باعالاپ وتىر. بۇل – ورتالىق ازيياداعى ەڭ جوعارى اقشالاي ٶسٸم. جان باسىنا شاققانداعى ٸشكٸ جالپى ٶنٸم دە ٶسٸپ كەلەدٸ. بۇعان قاتىستى بولجامدى كٶرسەتكٸش بىلتىر 13 مىڭ دوللارعا جۋىقتادى.
ونىڭ جىل سايىنعى ٶسٸمٸ 1,6 مىڭ دوللار بولادى دەپ باعالانۋدا. حالىقارالىق ۆاليۋتا قورىنىڭ بولجامىنا سەيكەس, 2028 جىلعا قاراي بۇل كٶرسەتكٸش وتىز پايىزدان دا كٶبٸرەك ارتىپ, 16,8 مىڭ دوللارعا جەتەدٸ.
شىن مەنٸندە, مەن ٷشٸن ماكروەكونوميكالىق كٶرسەتكٸشتەر سونشالىقتى ماڭىزدى ەمەس, ازاماتتاردىڭ تۇرمىس ساپاسىنىڭ ٸس جٷزٸندە جاقسارۋى ودان ەلدەقايدا ماڭىزدىراق.
حالقىمىز «جاقسى سٶز – جارىم ىرىس» دەيدٸ. ٷكٸمەت ەكونوميكانى باسقارۋدىڭ تىڭ تەسٸلدەرٸن قولدانا السا, جاڭا ايتىلعان جاقسى بولجامدار اقيقاتقا اينالادى. وسى ورايدا نەگٸزگٸ ەكٸ باعىتقا توقتالايىن.
بٸرٸنشٸدەن, ەلٸمٸزدٸڭ ٶركەندەۋٸنە جول اشاتىن بٸرقاتار ناقتى مٸندەتتٸ شەشۋ قاجەت. سونداي مٸندەتتٸڭ بٸرٸ – اۋقىمدى ٶنەركەسٸپ جوبالارىن جٷزەگە اسىرۋ. قىركٷيەكتەگٸ جولداۋدا ٷكٸمەتكە مۇنداي جوبالاردى انىقتاۋ جەنە ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ جوسپارىن ەزٸرلەۋ تۋرالى تاپسىرما بەرٸلدٸ. بۇل جوبالار ٸرٸ بيزنەس ٶكٸلدەرٸمەن, ينستيتۋتسيونالدى ينۆەستورلارمەن جەنە ساراپشىلارمەن بٸرگە پىسىقتالىپ, ناقتى جۇمىس جاسالىپ جاتىر.
تاعى بٸر ماڭىزدى مٸندەت – ينۆەستيتسييا تارتۋ. بۇل مٸندەتتٸ ورىنداۋعا جەكەشەلەندٸرۋ جەنە اكتيۆتەردٸ قايتارۋ ناۋقاندارى دا سەپتٸگٸن تيگٸزەدٸ. قوماقتى ينۆەستيتسييا بولسا, ەكونوميكا قارقىنى ٷدەيە تٷسەدٸ جەنە جاڭا مٷمكٸندٸكتەر پايدا بولادى. وسى ورايدا مەن جاقىندا ينۆەستيتسييا شتابىن قۇرۋ تۋرالى جارلىققا قول قويدىم. بۇل شتابقا ەلٸمٸزدەگٸ ينۆەستيتسييالىق احۋالدى جاقسارتۋ جەنە ينۆەستيتسييالىق جوبالاردى ساپالى جٷزەگە اسىرۋ ٷشٸن اۋقىمدى ٶكٸلەتتٸك بەرٸلگەن.
ەكٸنشٸ باعىتتاعى جۇمىس ەكونوميكانىڭ بارلىق سالاسىنا قاتىستى «ويىن تەرتٸبٸن» بەلگٸلەيتٸن جٷيەلٸ رەفورمالاردى جٷزەگە اسىرۋ شارالارىن قامتيدى.
مەنٸڭ تاپسىرماممەن ٷكٸمەت مەملەكەت پەن بيزنەستٸڭ قارىم-قاتىناسىن قايتا قاراۋعا مٷمكٸندٸك بەرەتٸن جاڭا سالىق كودەكسٸن ەزٸرلەپ جاتىر. سالىق جٷيەسٸن جەتٸلدٸرگەندە تەك تٶلەم جيناۋ تەسٸلٸمەن شەكتەلٸپ قالماۋ ٶتە ماڭىزدى. بٸر جاعىنان, ينۆەستورلارعا قولايلى جاعداي جاساۋ كەرەك. ەكٸنشٸ جاعىنان, بيۋدجەت كٸرٸسٸنٸڭ ازايىپ كەتپەۋٸنە مەن بەرگەن جٶن. ياعني تارازى باسىن تەڭ ۇستاۋ قاجەت.
جاڭا بيۋدجەت كودەكسٸ دە – ٶتە ماڭىزدى قۇجاتتىڭ بٸرٸ. بٸز «قازىنا قاراجاتىنا» دەگەن كٶزقاراسىمىزدى ٶزگەرتٸپ, ونى تيٸمدٸ, جٶنٸمەن ەرٸ ٷنەمدەپ جۇمساۋعا تيٸسپٸز.
بۇل رەتتە مەملەكەتتٸك ساتىپ الۋ ٸسٸن جەنە مەملەكەت پەن جەكە سەكتوردىڭ سەرٸكتەستٸگٸن رەتتەيتٸن جاڭا زاڭدار ەلەۋلٸ رٶل اتقارادى. وسى قۇجاتتار مەملەكەتتٸك ساتىپ الۋ ٸسٸنٸڭ اشىق بولۋىن دا قامتاماسىز ەتەدٸ. سونداي-اق ەكونوميكانى دامىتۋعا قاجەتتٸ قاراجات قورىن قالىپتاستىرۋعا سەپتٸگٸن تيگٸزەدٸ.
كۆازيمەملەكەتتٸك سەكتوردىڭ تيٸمدٸلٸگٸن ارتتىرۋعا كٶپ كٶڭٸل بٶلۋ قاجەت. قازٸر بۇل سەكتوردى جاڭعىرتۋ شارالارى ايقىندالىپ, ٸسكە اسىرىلىپ جاتىر.
سٸزدٸڭ سۇراعىڭىزعا جاۋاپ بەرە وتىرىپ, مىنا مەسەلەگە نازار اۋدارعىم كەلەدٸ. ەلەمدەگٸ ەكونوميكالىق احۋال بٸزدٸڭ ەلگە دە سالقىنىن تيگٸزەتٸنٸ سٶزسٸز. الايدا كەز كەلگەن قيىندىق جاڭا مٷمكٸندٸككە جول اشادى. ٷكٸمەتتٸڭ جەل قايدان سوقسا دا جەلكەندٸ ٶزٸنە وڭتايلى بۇرا الاتىنداي, جان-جاقتى ويلاستىرعان جوسپارى بولۋعا تيٸس. ەكونوميكانىڭ ٶسٸمٸن ىنتالاندىرۋ شارالارى مەن قۇرىلىمدىق رەفورمالار قاتار جٷرۋٸ كەرەك. ناقتىراق ايتساق, كەسٸپكەرلٸك پەن بەسەكەنٸ دامىتۋ, جەكەمەنشٸكتٸ قورعاۋ, ەدٸل سوت تٶرەلٸگٸ بولۋى ٶتە ماڭىزدى. سوندا عانا كٶزدەگەن ماقساتتارىمىزدىڭ بەرٸنە قول جەتكٸزٸپ, بەلگٸلەنگەن مەرزٸمدە ۇلتتىق ەكونوميكا كٶلەمٸن ەكٸ ەسە ۇلعايتا الامىز.
– نەسيەسٸن ٶتەي الماي جٷرگەن ادامدار بٸزدٸڭ گازەتٸمٸزگە جيٸ حات جازىپ, قوڭىراۋ شالادى. جالپى, حالىقتىڭ قارىزعا باتۋى كٷردەلٸ مەسەلە بولىپ تۇر. وسى مەسەلەنٸ شەشۋ ٷشٸن نە ٸستەلٸپ جاتىر?
– مەن ازاماتتارىمىزدىڭ قارىزعا بەلشەدەن باتقانىنا قاتتى الاڭدايمىن. سەبەبٸ بۇل مەسەلە جۇرتتىڭ ەلەۋمەتتٸك جاعدايىنا جەنە ەلٸمٸزدەگٸ قارجى جٷيەسٸنٸڭ تۇراقتىلىعىنا تٸكەلەي ەسەر ەتەدٸ. مەن 2019 جىلى مەملەكەت باسشىسى رەتٸندە قول قويعان العاشقى قۇجاتتىڭ بٸرٸ قيىن جاعدايعا تاپ بولعان ازاماتتاردىڭ بورىشىن ازايتۋ تۋرالى جارلىق ەدٸ. سول ۋاقىتتا 500 مىڭ ادامنىڭ كەپٸلسٸز العان نەسيەسٸ كەشٸرٸلدٸ. بۇل بٸررەتتٸك شارا بولاتىن. ال 2023 جىلى جەكە تۇلعالاردىڭ بانكروتتىعى تۋرالى زاڭ كٷشٸنە ەندٸ. مۇنىڭ بەرٸ مەسەلەنٸڭ ۋشىعىپ كەتپەۋٸنە ىقپال ەتتٸ. وسى جاعدايدى تٷبەگەيلٸ ٶزگەرتۋ ٷشٸن بىلتىرعى جولداۋىمدا ٷكٸمەتكە تىڭ شارالاردى قولعا الۋدى تاپسىردىم.
نەگٸزٸنەن, بۇل جاعدايعا جۇرتتىڭ قارجىلىق ساۋاتتىلىعىنىڭ تٶمەندٸگٸ سەبەپ بولىپ وتىر. ەكٸنشٸ جاعىنان, تۇتىنۋ نەسيەسٸن بەرۋ تەرتٸبٸن جەنە كوللەكتور ۇيىمدارىنىڭ قىزمەتٸن قاتاڭ رەتتەۋ كەرەك.
سول ٷشٸن ناقتى شارالار قولعا الىنىپ جاتىر. مىسالى, سوڭعى جىلدارى بانكتەر مەن ميكروكرەديت ۇيىمدارىنا قويىلاتىن تۇتىنۋ نەسيەسٸ كاپيتالىنىڭ كٶلەمٸنە قاتىستى تالاپتار بەس ەسە كٷشەيتٸلدٸ. تٶلەۋ مەرزٸمٸ ٶتٸپ كەتكەن بەرەشەگٸ بار ادامدارعا نەسيە بەرۋگە تىيىم سالىندى. سونداي-اق قارىزىن ۋاقتىلى ٶتەي الماعان بورىشكەرگە 90 كٷننەن ەرٸ ايىپپۇل سالۋعا بولمايدى. كوللەكتور اگەنتتٸكتەرٸنە تۇراقتى تەكسەرۋ جٷرگٸزٸلەدٸ.
بورىشكەرلەر قۇقىعىن قورعاۋ ٷشٸن نەسيە بەرۋ تۋرالى زاڭناماعا ەنگٸزٸلەتٸن تٷزەتۋلەر ەزٸرلەندٸ. بۇل ٶزگەرٸستەر بانكتەرگە, ميكروكرەديت ۇيىمدارىنا جەنە كوللەكتور اگەنتتٸكتەرٸنە تالاپتى ودان دا كٷشەيتە تٷسەدٸ. نەسيەلەردٸ كوللەكتور كومپانييالارىنا ساتۋدى شەكتەۋ ۇسىنىلادى. كوللەكتور كومپانييالارى قارىزدى ٶزٸنە العان سوڭ مەسەلەنٸ رەتتەپ كٶرۋگە مٸندەتتٸ بولادى. بانك ومبۋدسمەنٸنٸڭ ٶكٸلەتتٸگٸ دە كەڭەيتٸلەدٸ. قازٸر بۇل قۇجاتتى مەجٸلٸس دەپۋتاتتارى قاراپ جاتىر. مەن بۇل باستامانى قولداۋعا دايىنمىن.
– قازٸر كٶپتەگەن وتانداسىمىز قىمباتشىلىق بەلەڭ العانىنا, تاريفتەردٸڭ ٶسٸپ جاتقانىنا, جۇمىسسىزدىق مەسەلەسٸنٸڭ شيەلەنٸسكەنٸنە جەنە ايماقتارداعى جالپى احۋالعا الاڭداپ وتىر. كٷندەلٸكتٸ كٷيبەڭنەن جەنە اياق استىنان تۋىندايتىن تٷيتكٸلدەردەن باس كٶتەرە الماي جاتقان قازٸرگٸ ٷكٸمەتتٸڭ ستراتەگييالىق مٸندەتتەردٸ ٸسكە اسىرۋعا قاۋقارى بار ما? سٸز ٷكٸمەت جۇمىسىنىڭ تيٸمدٸلٸگٸنە قانداي باعا بەرەسٸز?
– كەز كەلگەن ەلدٸڭ ٷكٸمەتٸ ستراتەگييالىق مٸندەتتەرٸ مەن كٷندەلٸكتٸ جۇمىسىن قوسا اتقارادى. بٸزدە دە سولاي. ەڭ باستىسى, تيٸمدٸ جوسپارلاۋ جەنە رەسۋرستاردى ورىندى پايدالانۋ كەرەك.
ٷكٸمەتتٸڭ قازٸرگٸ قۇرامى بىلتىر كٶكتەمدە عانا جاساقتالدى. كونستيتۋتسييالىق رەفورما جاسالىپ, پارلامەنت سايلاۋى ٶتكەن سوڭ الدىڭعى پارلامەنتتٸڭ دە, ٷكٸمەتتٸڭ دە مانداتى كٷشٸن جويدى. كونستيتۋتسيياعا سەيكەس بۇرىنعى ٷكٸمەت جاڭادان سايلانعان مەجٸلٸس دەپۋتاتتارىنىڭ الدىندا ٶز ٶكٸلەتتٸگٸن توقتاتتى. سايلاۋدا ەڭ كٶپ داۋىس العان «Amanat» پارتيياسى پرەمەر-مينيستردٸڭ كانديداتۋراسىن ۇسىندى. ەرينە, پارتييا مۇنى پرەزيدەنتپەن اقىلداسا وتىرىپ جٷزەگە اسىرعانىن جاسىرمايمىن. «Amanat» پارتيياسىنىڭ سايلاۋ الدىنداعى تۇعىرناماسىنىڭ ەكونوميكاعا قاتىستى بٶلٸگٸ قازٸرگٸ ٷكٸمەتتٸڭ باعدارلاماسى نەگٸزٸندە جاسالدى.
بٷگٸندە ٷكٸمەتتٸڭ ٶكٸلەتتٸگٸ ايتارلىقتاي كەڭەيدٸ. قىركٷيەك ايىندا قۇرىلىمى ٶزگەرگەن پرەزيدەنت ەكٸمشٸلٸگٸ ەلٸمٸزدٸڭ ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق دامۋىنا قاتىستى ستراتەگييالىق باعىتتارعا باسا نازار اۋداراتىن بولدى. ەندٸ ەكٸمشٸلٸك بۇرىنعىداي ٷكٸمەتتٸ, كەيبٸر مينيسترلٸكتەر مەن ۆەدومستۆولاردى جەتەلەپ جٷرمەيدٸ. پرەزيدەنت ەكٸمشٸلٸگٸ اتقارۋشى بيلٸكتٸڭ قىزمەتٸنە ارالاسپاي, باستى ساياسي شتاب رەتٸندە عانا جۇمىس ٸستەيدٸ. وسىعان دەيٸن ەكٸ ورگاننىڭ دا قۇزىرىندا بولعان بٸرقاتار ٶكٸلەتتٸك ٷكٸمەتكە بەرٸلدٸ. تٷرلٸ سالاعا قاتىستى شەشٸم قابىلداۋ قۇقىعى ٷكٸمەتكە جەنە باسقا دا جاۋاپتى ورگاندارعا ٶتتٸ. ايماقتاردىڭ بيۋدجەتكە قاتىستى دەربەستٸگٸ ارتا تٷستٸ.
بٸر سٶزبەن ايتساق, قازٸر ٷكٸمەتتٸڭ ٶنٸمدٸ جۇمىس ٸستەۋٸ ٷشٸن مٷمكٸندٸكتەرٸ جەتكٸلٸكتٸ. اتقارۋشى بيلٸككە جان-جاقتى ويلاستىرىلعان ٸس-قيمىل ستراتەگيياسى جەنە ٶز مٸندەتٸن تيٸمدٸ جٷزەگە اسىرۋعا دەگەن ىنتا-جٸگەر عانا قاجەت. دەربەستٸككە جەنە قوسىمشا ٶكٸلەتتٸككە يە بولۋعا ۇمتىلعان ٷكٸمەت قالاعانىن الدى. بٸراق «الماقتىڭ دا سالماعى بار», ولارعا قويىلاتىن تالاپ تا كٷشەيدٸ. ٷكٸمەت مۇنى تٷسٸنۋگە تيٸس.
– ەلٸمٸزدٸڭ وتىن-ەنەرگەتيكا كەشەنٸ مەن كوممۋنالدىق شارۋاشىلىعىنىڭ ٷزدٸكسٸز جۇمىس ٸستەۋٸن قامتاماسىز ەتۋ – ٷكٸمەتتٸڭ مٸندەتٸ. قازٸرگٸ ٷكٸمەت بۇل مٸندەتٸن ەۋپٸرٸمدەپ, ەرەڭ اتقارىپ وتىر دەۋگە بولادى. اپاتتاردىڭ سالدارىمەن كٷرەسٸپ, قىستىڭ كٶزٸ قىراۋدا ەلٸمٸزدٸڭ تٷكپٸر-تٷكپٸرٸندەگٸ ەلدٸ مەكەندەردٸ جىلۋمەن, جارىقپەن, سۋمەن شۇعىل قامتاماسىز ەتۋگە تۋرا كەلەدٸ. قالايشا وسىنداي جاعداي قالىپتاسىپ وتىر?
– جىلۋ ەلەكتر ورتالىقتارىنداعى جەنە تۇرعىن ٷي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىعىنداعى مٷشكٸل احۋال – كٶپ جىلعى سالعىرتتىقتىڭ سالدارى. وسى سالاداعى تٷيتكٸلدەر بٸر كٷندە اياق استىنان پايدا بولا قالعان جوق. ونىڭ بەرٸ جىلدار بويى قوردالانعان مەسەلەلەر ەكەنٸ بارشاعا مەلٸم. ٶڭٸرلەردەگٸ جىلۋ ورتالىقتارى مەن باسقا دا قۇرال-جابدىقتاردىڭ 80 پايىزى ەبدەن توزعان. ٶتكەن جىلداردا كوممۋنالدىق شارۋاشىلىققا سالىنعان ينۆەستيتسييا بۇل سالانىڭ قاجەتٸن ٶتەۋگە جەتكٸلٸكسٸز بولدى.
ەلەكتر ەنەرگەتيكاسى نىساندارىندا بولىپ جاتاتىن كٸشٸگٸرٸم وقيعالاردى دارداي قىلىپ كٶرسەتٸپ, جىلۋمەن قامتاماسىز ەتۋ ٸسٸندەگٸ بولماشى ولقىلىقتى «قاسٸرەتكە اينالدىرۋعا» ۇمتىلاتىن ەلەۋمەتتٸك جەلٸدەگٸ بەلسەندٸلەر وتقا ماي قۇيىپ, ەلدٸ دٷربەلەڭگە سالىپ جٷر.
بٷكٸل قازاقستانداعى ينجەنەرلٸك ينفراقۇرىلىمدى تولىق جاڭعىرتۋ – ٶتە اۋقىمدى ەرٸ كٷردەلٸ مٸندەت. بۇل مەسەلە بٸرتٸندەپ شەشٸلٸپ جاتىر. كٶكتەم-جاز ايلارىندا ٷكٸمەت پەن ەكٸمدٸكتەر جىلۋ ماۋسىمىنا دايىن بولۋ ٷشٸن بٸراز جۇمىس جاسادى. جاعدايى سىن كٶتەرمەيتٸن بٸرقاتار نىساندى جٶندەدٸ.
ەڭ الدىمەن, كٷردەلٸ اپاتتاردىڭ الدىن الىپ, ٷيلەرگە جىلۋدىڭ ٷزدٸكسٸز بەرٸلۋٸن قامتاماسىز ەتۋ كەرەك. بٸراق جاڭا قۋات كٶزدەرٸن اشۋ, جەلٸلەردٸ بٸرتٸندەپ جاڭارتۋ جەنە كوممۋنالدىق سالانى تٷگەل جاڭعىرتۋ باستى مٸندەت ەكەنٸن ۇمىتپاعان جٶن.
قازٸر جىلۋ جەلٸلەرٸ ەرەڭ جۇمىس ٸستەپ تۇر. ٷكٸمەت پەن ەكٸمدٸكتەر باتىل قيمىلداپ, قاجەتتٸ شارالاردى دەرەۋ قولعا الۋى كەرەك. ونسىز بولمايدى.
– مۇنىڭ بەرٸ ەلٸمٸزدەگٸ ەنەرگەتيكالىق قاۋٸپسٸزدٸك نىساندارىنىڭ جاي-كٷيٸ كٶڭٸل كٶنشٸتپەيتٸنٸن بٸلدٸرەدٸ. سٸز جولداۋىڭىزدا اەس سالۋ-سالماۋ مەسەلەسٸ جالپىحالىقتىق رەفەرەندۋم ارقىلى شەشٸلەدٸ دەپ مەلٸمدەدٸڭٸز. اەس «جاسىل» ەنەرگييا سانالعانىمەن, قوعامدا بۇعان قاتىستى ەرتٷرلٸ پٸكٸر ايتىلىپ جٷر. مۇنداي نىسان سالۋ تۋرالى جوسپاردىڭ گەوساياسي استارى دا جوق ەمەس. سٸزدٸڭ ۇستانىمىڭىز قانداي?
– قازاقستان ٷشٸن تازا اتوم ەنەرگيياسىنىڭ مەنٸ زور. بۇل – ەل ەكونوميكاسىنىڭ بولاشاعىنا تٸكەلەي ەسەر ەتەتٸن ايرىقشا ماڭىزدى مەسەلە. بٸز تابيعي ۋران ٶندٸرۋ كٶلەمٸ جاعىنان ەلەمدە بٸرٸنشٸ ورىن الامىز. يادرولىق وتىن كومپونەنتتەرٸن دە ٶزٸمٸز ٶندٸرەمٸز. سول سەبەپتٸ مەن ەلٸمٸزدٸڭ اۋماعىندا اەس سالۋ جايىنا ايرىقشا مەن بەرەمٸن. تٷپتەپ كەلگەندە, ەنەرگەتيكا قاۋٸپسٸزدٸگٸ مەسەلەسٸن گەوساياسي مٷددە ەمەس, ناقتى قاجەتتٸلٸك پەن مٷمكٸندٸكتەر تۇرعىسىنان قاراستىرىپ, عىلىمي زەرتتەۋلەر نەگٸزٸندە شەشكەن جٶن.
ەل ٸشٸندە اەس قۇرىلىسىنا ٷزٸلدٸ-كەسٸلدٸ قارسىلىق بٸلدٸرٸپ جاتقاندار دا بار. بۇل – تٷسٸنٸكتٸ جايت. كٶپشٸلٸك سەمەي يادرولىق پوليگونىنىڭ قاسٸرەتٸن ۇمىتا قويعان جوق. مۇقييات نازار اۋدارۋدى قاجەت ەتەتٸن باسقا دا كٷردەلٸ جايتتار بار. مىسالى, جوبانىڭ قۇنى مەن ەكولوگيياعا ەسەرٸن قاپەردەن شىعارۋعا بولمايدى.
سوندىقتان بۇل باستامانىڭ مەن-ماڭىزىن ەسكەرە وتىرىپ, اەس قۇرىلىسىنا قاتىستى مەسەلەنٸ جالپىحالىقتىق رەفەرەندۋمعا شىعارۋدى ۇسىندىم. حالقىمىز ٷشٸن اسا ماڭىزدى وسىنداي شەشٸمدەردٸڭ رەفەرەندۋم ارقىلى عانا قابىلداناتىنى 2019 جىلعى سايلاۋ الدىنداعى باعدارلامامدا ناقتى كٶرسەتٸلدٸ. «حالىق ٷنٸنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» تۇجىرىمداماسى مەن ەدٸلەتتٸ قازاقستان قاعيداتتارىنىڭ ٸس جٷزٸندە ورىندالۋى دەگەنٸمٸز – وسى.
بولاشاقتا ەلٸ تالاي قوعامدىق تالقىلاۋ ٶتكٸزٸلەدٸ. ازاماتتار رەفەرەندۋمدا داۋىس بەرگەن كەزدە اەس سالۋدى جاقتاعان نەمەسە قارسى بولعان ساراپشىلاردىڭ دەيەكتٸ پٸكٸرلەرٸن بارىنشا تارازىلاپ, وي ەلەگٸنەن ٶتكٸزٸپ بارىپ شەشٸم قابىلداۋعا تيٸس. اەس سالامىز با, سالمايمىز با – مۇنى حالىق شەشەدٸ.
– بىلتىر سىرتقى ساياسات سالاسىندا اۋقىمدى جۇمىس اتقارىلدى. قازاقستان تٷرلٸ سامميتتەر مەن فورۋمداردا ٶز ۇستانىمىن بارىنشا سالماقتى جەتكٸزە بٸلدٸ. سٸز ەلەمدٸك دەڭگەيدەگٸ كٶشباسشىلارمەن كٶپتەگەن كەزدەسۋ ٶتكٸزدٸڭٸز. ەسٸرەسە, ٶڭٸرلٸك «س5+» ٷلگٸسٸندەگٸ باسقوسۋلاردىڭ ماڭىزى ارتا تٷستٸ. مۇنىڭ بەرٸنە سٸزدٸڭ ەلەمدٸك ديپلوماتيياداعى ابىروي-بەدەلٸڭٸز دە بەلگٸلٸ بٸر دەرەجەدە ىقپال ەتكەنٸ انىق. الداعى ۋاقىتتا سىرتقى ساياساتىمىزدا قانداي ايتۋلى وقيعالار بولماق?
– قازاقستان تيٸمدٸ ەرٸ ساليقالى سىرتقى ساياسات جٷرگٸزۋ ارقىلى ٶزٸنٸڭ ۇلتتىق مٷددەسٸن قورعاپ, ستراتەگييالىق مٸندەتتەرٸن ورىنداپ كەلەدٸ. بٸزدٸڭ ٶزگەرمەيتٸن ماقسات-مۇراتىمىز بار. بۇل – ەلٸمٸزدٸڭ ەگەمەندٸگٸ مەن اۋماقتىق تۇتاستىعىن ساقتاۋ, قازاقستان ازاماتتارىنىڭ قۇقىقتارى مەن مٷددەلەرٸن قورعاۋ, ەكونوميكامىزدىڭ ورنىقتى دامۋىنا بارىنشا قولايلى جاعداي جاساۋ. مەن ون جىل سىرتقى ٸستەر مينيسترٸ بولعاندا وسى باسىمدىقتاردى ايقىنداۋعا تٸكەلەي اتسالىستىم. قازٸرگٸدەي اۋمالى-تٶكپەلٸ گەوساياسي جاعدايدا بٸزگە شەتەلدٸك سەرٸكتەستەرٸمٸزدٸڭ بەرٸمەن, ەسٸرەسە, كٶرشٸلەرٸمٸزبەن ٶزارا تيٸمدٸ ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋ ماڭىزدى.
سٸز «س5+» ٷلگٸسٸندەگٸ ىقپالداستىقتىڭ ٶزەكتٸلٸگٸ ارتىپ كەلە جاتقانىن دۇرىس اڭعاردىڭىز. ورتالىق ازييا – گەوساياسي احۋالعا قاتىستى ٶز پايىمى بار ەرٸ قارقىندى دامىپ جاتقان ايماق. بٷگٸندە بۇل ٶڭٸر ساۋدا, ينۆەستيتسييا, بيزنەس, يننوۆاتسييا ٷشٸن جاڭا مٷمكٸندٸكتەر ورنى بولىپ وتىر. سول سەبەپتٸ ەلەم ەلدەرٸ ورتالىق ازيياعا ايرىقشا نازار اۋدارۋدا. «س5+» ٷلگٸسٸ ماڭىزدى ديالوگ الاڭىنا اينالدى.
تۇراقتى ەرٸ ٶزارا سەنٸمگە نەگٸزدەلگەن جوعارى دەڭگەيدەگٸ ديالوگتەر بولماسا, ايماقتاعى مەملەكەتتەردٸڭ باسقا دا ىقپالدى ەلدەرمەن قارىم-قاتىناسىن قارقىندى دامىتۋى نەعايبىل ەدٸ. سوڭعى جىلدارى بۇل باعىتتا بٸرشاما ٸلگەرٸلەۋ بار. ەسٸرەسە, ورتالىق ازييا مەملەكەتتەرٸ باسشىلارىنىڭ جىل سايىنعى كونسۋلتاتيۆتٸك كەزدەسۋلەرٸ نەتيجەلٸ ٶتٸپ كەلەدٸ. ايتپاقشى, قازاقستان تٶراعا رەتٸندە بيىل دا وسىنداي ٷلگٸدەگٸ كەزدەسۋ ۇيىمداستىرادى. 2024 جىلى ەلٸمٸز ٶڭٸرلٸك جەنە حالىقارالىق دەڭگەيدەگٸ بٸرقاتار ىقپالدى ۇيىمدار مەن بٸرلەستٸكتەرگە تٶراعالىق ەتەتٸنٸن جاڭا عانا ايتىپ ٶتتٸم.
تاعى بٸر ماڭىزدى شارا – استانا حالىقارالىق فورۋمى. بيىلعى ماۋسىم ايىندا ٶتەتٸن القالى جيىنعا ەلەمنٸڭ كٶپتەگەن كٶشباسشىسى مەن جاھاندىق دەڭگەيدەگٸ كومپانييالاردىڭ جەتەكشٸلەرٸ قاتىسادى. جيىندا كليماتتىڭ ٶزگەرۋٸ, ازىق-تٷلٸك تاپشىلىعى جەنە ەنەرگەتيكالىق قاۋٸپسٸزدٸك سيياقتى بارشا ەلدەرگە ورتاق مەسەلەلەر تالقىلانادى.
بۇۇ باس اسسامبلەياسى اياسىندا فرانتسييامەن بٸرلەسٸپ «One Water Summit» حالىقارالىق فورۋمىن ٶتكٸزۋ تۋرالى ۋاعدالاستىقتىڭ مەن-ماڭىزى زور. بۇل باسقوسۋ كليماتتىڭ ٶزگەرۋٸنە قاتىستى جاھاندىق قوزعالىسقا سٷبەلٸ ٷلەس قوساتىن جيىن بولماق.
– 2024 جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا رەسەيدە پرەزيدەنت سايلاۋى ٶتەدٸ. بۇل وقيعا جاھانداعى جەنە ايماقتاعى احۋالعا قالاي ەسەر ەتەدٸ دەپ ويلايسىز?
– بيىل رەسەيدە عانا ەمەس, اقش-تا, ۇلىبريتانييادا, ٷندٸستاندا, ەزەربايجاندا جەنە باسقا دا مەملەكەتتەردە سايلاۋ ٶتەدٸ. سونداي-اق ەۋروپارلامەنت دەپۋتاتتارى سايلانادى. ەرينە, بٸز وسى سايلاۋ ناۋقاندارىن جٸتٸ باقىلاپ وتىرامىز.
رەسەيدە ٶتەتٸن پرەزيدەنت سايلاۋىنىڭ بٸز ٷشٸن مەنٸ زور ەكەنٸ سٶزسٸز. ٶيتكەنٸ استانا مەن مەسكەۋ اراسىندا ٶتە جوعارى دەڭگەيدە قارىم-قاتىناس ورناعان. رەسەي قازاقستاننىڭ نەگٸزگٸ سەرٸكتەسٸ ەرٸ وداقتاسى ەكەنٸ بارشاعا ايان. ٶتكەن وتىز جىلدا مەملەكەتارالىق بايلانىستاردىڭ ٸرگەسٸ بەكي تٷستٸ. ەكٸ ەل اراسىندا 300-دەن استام شارت پەن كەلٸسٸم جاسالعان. بارلىق سالاداعى ەكٸجاقتى ىنتىماقتاستىق تەتٸكتەرٸ جۇمىس ٸستەپ تۇر. جوعارى دەڭگەيدەگٸ ساياسي ديالوگ قارقىندى دامىپ كەلەدٸ. بٸز كٶپجاقتى قۇرىلىمدار اياسىندا, سونداي-اق ٶڭٸرلٸك تۇراقتىلىق پەن حالىقارالىق قاۋٸپسٸزدٸكتٸ قامتاماسىز ەتۋ بارىسىندا ىقپالداسا ەرەكەت ەتەمٸز.
بىلتىر ۆلاديمير پۋتين قازاقستانعا رەسمي ساپارمەن كەلدٸ. بۇل ەكٸجاقتى قاتىناستى جانداندىرا تٷسكەن نەگٸزگٸ وقيعالاردىڭ بٸرٸ بولعانى انىق. بٸز كەلٸسسٶز بارىسىندا مەملەكەتتەرٸمٸزدٸڭ ستراتەگييالىق سەرٸكتەستٸگٸ مەن قارىم-قاتىناسى شىنايى دوستىق سيپاتىنان اينىمايتىنىن تاعى دا ناقتىلادىق.
رەسەي – قازاقستاننىڭ نەگٸزگٸ ساۋدا-ەكونوميكالىق سەرٸكتەسٸ. ەكٸ ەلدٸڭ تاۋار اينالىمى 2023 جىلدىڭ باستاپقى 10 ايىندا 21,4 ميلليارد دوللار بولدى. ٶيتەتٸن جٶنٸ دە بار, بٸزدٸڭ شەكارامىز قۇرلىقتاعى ەڭ ۇزىن شەكارا سانالادى.
عىلىم-بٸلٸم جەنە مەدەني-گۋمانيتارلىق سالاداعى قارىم-قاتىناستى نىعايتۋعا ەردايىم ايرىقشا مەن بەرٸلەدٸ. بيىل ورىستىڭ ۇلى اقىنى الەكساندر پۋشكيننٸڭ تۋعانىنا 225 جىل تولادى. بۇل – رەسەي عانا ەمەس, قازاقستان ٷشٸن دە ماڭىزدى وقيعا. ٶيتكەنٸ پۋشكين – حەكٸم اباي سيياقتى, قوس حالىقتىڭ دوستىعى مەن مەدەني بايلانىستارىنىڭ باستى سيمۆولىنىڭ بٸرٸ.
رەسەي فەدەراتسيياسىنىڭ ەلەمدٸك ساياساتتا اسا ماڭىزدى رٶل اتقاراتىنىن جەنە بۇۇ قاۋٸپسٸزدٸك كەڭەسٸنٸڭ تۇراقتى مٷشەسٸ ەكەنٸن ۇمىتپاعان جٶن. رەسەي پرەزيدەنتٸ ۆلاديمير پۋتين – سٶزٸمەن دە, ٸسٸمەن دە جاھاندىق احۋالعا ىقپال ەتەتٸن تۇلعا. رەسەيدٸڭ ۇستانىمىمەن بٷكٸل ەلەم ساناساتىنى جاسىرىن ەمەس. بۇل مەملەكەتتٸڭ قاتىسۋىنسىز دٷنيە جٷزٸندە بٸردە-بٸر پروبلەما شەشٸلمەيدٸ. ول ايدان انىق.
سوندىقتان رەسەي سەكٸلدٸ الپاۋىت ەلدەگٸ پرەزيدەنت سايلاۋىنىڭ حالىقارالىق مەن-ماڭىزى قاشاندا جوعارى جەنە وعان ەلەمنٸڭ كٶپتەگەن ەلٸ نازار اۋدارادى.
– ەلٸمٸزدٸڭ سىرتقى ساياساتىندا قىتايمەن قارىم-قاتىناس ماڭىزدى رٶل اتقارادى. سوڭعى جىلدارى قازاقستان قوعامىنىڭ شىعىستاعى كٶرشٸگە دەگەن كٶزقاراسى جاقسارا باستاعانى بايقالادى. بولاشاقتا قحر-مەن ىنتىماقتاستىق قالاي ٶربيدٸ?
– بٷگٸندە قازاقستان مەن قىتايدىڭ قارىم-قاتىناسى دوستىق, تاتۋ كٶرشٸلٸك جەنە مەڭگٸلٸك ستراتەگييالىق سەرٸكتەستٸك رۋحىندا قارقىندى دامىپ كەلەدٸ. بٸز تٶراعا سي تسزينپينمەن بٸرگە قازاقستان مەن قىتاي اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ جاڭا «التىن وتىز جىلدىعىنا» قادام باستىق. مەن بىلتىر قىتايعا بٸر ەمەس, ەكٸ مەرتە ساپارمەن باردىم. بۇل – ەلدەرٸمٸز اراسىنداعى تىعىز ىقپالداستىقتىڭ ايقىن دەلەلٸ.
قىتاي كٶشباسشىسىمەن سياندا جەنە بەيجٸڭدە مازمۇندى كەلٸسسٶزدەر جٷرگٸزٸپ, ماڭىزدى ۋاعدالاستىقتارعا قول جەتكٸزدٸك. ونى جٷزەگە اسىرۋدىڭ ناقتى جولدارىن بەلگٸلەدٸك. وسىنداي جەكە جٷزدەسۋلەر استانا مەن بەيجٸڭنٸڭ بايلانىستارى جوعارى دەڭگەيدە ەكەنٸن كٶرسەتەدٸ. بٷگٸندە قازاق-قىتاي قاتىناستارى كٶپكە ٷلگٸ بولىپ وتىر دەپ سەنٸممەن ايتا الامىن.
ەكٸ ەلدٸڭ ٶزارا تاۋار اينالىمى جىل ساناپ ارتىپ كەلەدٸ. ونىڭ كٶلەمٸ 2023 جىلدىڭ 10 ايداعى قورىتىندىسى بويىنشا 24,3 ميلليارد دوللارعا جەتتٸ. بۇل – جاڭا رەكورد! قازٸر ەكسپورتقا شىعارىلاتىن وتاندىق تاۋار تٷرلەرٸن كٶبەيتٸپ, قحر-عا جٷك تاسىمالىن ارتتىرۋ ٷشٸن بەلسەنە جۇمىس ٸستەپ جاتىرمىز. قىتاي بۇرىننان قازاقستان ەكونوميكاسىنا مول قارجى قۇيعان ٸرٸ ينۆەستورلاردىڭ قاتارىنا كٸرەدٸ. وسى ۋاقىتقا دەيٸن قحر ەلٸمٸزگە 24 ميلليارد دوللار ينۆەستيتسييا سالدى.
قىتايمەن ورتاق شەكارامىزدىڭ بولۋى, شىعىس پەن باتىستىڭ اراسىنداعى ۇتىمدى جەردە تۇرعانىمىز قىتاي تاۋارلارىن تٷرلٸ باعىتقا قازاقستان اۋماعى ارقىلى تاسىمالداۋعا زور مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. ٶيتكەنٸ بەيجٸڭدە جوعارى دەڭگەيدە ٶتكەن «بٸر بەلدەۋ, بٸر جول» اتتى ٷشٸنشٸ فورۋم اياسىندا بٸرقاتار ماڭىزدى قۇجاتقا قول قويىلدى. سونىڭ ٸشٸنەن ترانسكاسپيي حالىقارالىق كٶلٸك دەلٸزٸن بٸرلەسە دامىتۋ جٶنٸندەگٸ كەلٸسٸمدٸ جەنە «اياگٶز – تاچەن» باعىتىنداعى تەمٸر جول قۇرىلىسى تۋرالى مەموراندۋمدى اتاپ ٶتۋگە بولادى. بۇل كەلٸسٸمدەر ەلٸمٸزدٸڭ كٶلٸك-لوگيستيكا سالاسىنا تىڭ سەرپٸن بەرەتٸنٸنە سەنٸمدٸمٸن. قازاقستان قىتايدىڭ «بٸر بەلدەۋ, بٸر جول» مەگاجوباسىن تولىعىمەن قولدايدى. بىلتىر قازان ايىندا بەيجٸڭدە ٶتكەن فورۋمدا سٶيلەگەن سٶزٸم – وسىنىڭ تاعى بٸر دەلەلٸ.
قازاقستان مەن قىتاي اراسىندا ۆيزاسىز جٷرۋ رەجٸمٸ كٷشٸنە ەندٸ. مۇنىڭ مەنٸ زور. ەندٸ وتانداستارىمىز كٶرشٸ ەلگە ەمٸن-ەركٸن بارىپ, كەلە الادى. ازاماتتارىمىز وسى مٷمكٸندٸكتٸ وڭتايلى پايدالانادى دەپ ٷمٸتتەنەمٸن.
ەلٸمٸزدە قىتايعا قاتىستى باياعى قاساڭ تٷسٸنٸكتەرگە نەگٸزدەلگەن نەمەسە بٸزگە سىرتتان تاڭىلعان جٶنسٸز ٷرەي بولماۋعا تيٸس. قازٸرگٸ قىتاي – ٶتە جوعارى دامىعان, سونىڭ ٸشٸندە وزىق تەحنولوگييا سالاسىندا زور تابىسقا جەتكەن مەملەكەت. مۇنى بٷكٸل ەلەم مويىنداپ وتىر. سوندىقتان شىعىستاعى كٶرشٸمٸزبەن ىنتىماقتا بولۋ, دوستىق قارىم-قاتىناس پەن ٶزارا سەنٸمنٸڭ ارتىقشىلىقتارىن تيٸمدٸ پايدالانۋ قازاقستان ٷشٸن اسا ماڭىزدى.
– سٸز جاقىندا ٶتكەن «پارىز» جەنە «التىن ساپا» سىيلىقتارىنىڭ لاۋرەاتتارىن ماراپاتتاۋ رەسٸمٸندە وتانداستارىمىزدى تەك قانا العا قاراپ, الىستى كٶزدەيتٸن ماقساتقا ۇمتىلۋعا شاقىردىڭىز. ەسكٸلٸككە تىم بوي ۇرماۋ, ٶسٸپ-ٶركەندەۋ جولىنان اينىماۋ كەرەكتٸگٸن اتاپ ٶتتٸڭٸز. وسى ارقىلى نەنٸ مەڭزەدٸڭٸز? قوعام نە نەرسەگە مەن بەرۋٸ قاجەت دەپ ويلايسىز?
– كٷندەلٸكتٸ مٸندەتتەردەن بٶلەك, ۇزاق مەرزٸمگە ارنالعان ماقساتتارعا دەن قويۋدىڭ مەنٸ زور. بٸز بولماشى نەرسەلەرگە باسا نازار اۋدارىپ, ۇساق-تٷيەكتٸ تالقىلاۋعا بٷكٸل كٷش-قۋاتىمىزدى سارپ ەتەمٸز. ودان دا سوراقىسى, ەلدەكٸمدەردٸڭ جالعان سٶزٸنە ەرٸپ, ارامتەر بولامىز. مۇنداي پايداسىز ٸستەرگە الاڭداپ, ۇلتتىڭ ستراتەگييالىق باعدارىنان جاڭىلماۋعا تيٸسپٸز.
باياعىدا ۇلى حالىق بولعانبىز دەپ ماساتتانىپ نەمەسە بۇرىنعى ٶكپە-رەنٸشتەردٸ قوزداتىپ, قىزىلكەڭٸردەك بولىپ ايتىسۋدىڭ قاجەتٸ قانشا?! بۇلاي ەسكٸلٸككە بوي ۇرۋعا ەستە بولمايدى. ەلبەتتە, تاريح – بٸزدٸڭ جالپىۇلتتىق بٸرەگەيلٸگٸمٸزدٸڭ ماڭىزدى بٶلٸگٸ. سوندىقتان مەملەكەت دەل قازٸر بۇل باعىتتا جٷيەلٸ جۇمىس جٷرگٸزٸپ وتىر. اتاپ ايتساق, تٷرلٸ تاقىرىپتاعى كٸتاپتار كٶپتەپ شىعارىلۋدا. جاڭا عىلىمي مەكەمەلەر قۇرىلىپ, بۇرىنعى ينستيتۋتتار جاڭعىرتىلىپ جاتىر. جاقىندا ستاليندٸك رەپرەسسييا قۇرباندارىن اقتاۋ جٶنٸندە اۋقىمدى زەرتتەۋ جۇمىسى اياقتالدى. بٸر سٶزبەن ايتقاندا, سان عاسىرلىق تاريحىمىزدى زەرتتەۋ, تاريحي ەدٸلدٸكتٸ قالپىنا كەلتٸرۋ بٸزدٸڭ نەگٸزگٸ مٸندەتٸمٸزدٸڭ بٸرٸ بولىپ قالا بەرەدٸ.
الايدا بٸزدٸڭ بۇرىن كٸم بولعانىمىزدان قازٸر كٸم ەكەنٸمٸز, ەڭ باستىسى, بولاشاقتا كٸم بولاتىنىمىز ەلدەقايدا ماڭىزدى. سوندىقتان قانداي قيىندىقتان ٶتكەنٸمٸزدٸ باعامدايتىن كەزدە عانا اۋىزبٸرشٸلٸك تانىتپاي, باياندى بولاشاققا دا بٸرگە قادام باسۋىمىز قاجەت. بٸز ٶتكەندٸ اڭساۋمەن ٶمٸر سٷرمەۋٸمٸز كەرەك. كەرٸسٸنشە, كەلەشەگٸمٸزدٸ كەمەل ەتۋگە ۇمتىلىپ, ۇلتتىڭ ۇلىلىعىن ناقتى ٸسپەن دەلەلدەۋگە تيٸسپٸز. دٷنيەتانىمىمىزعا جات مەدەنيەتتەرگە كٶزسٸز ەلٸكتەۋدەن, جالعان پاتريوتيزمنەن, داڭعويلىق پەن داراقىلىقتان ساقتانۋىمىز كەرەك. حالقىمىزدىڭ بويىنداعى كەمشٸلٸكتەرگە كٶز جۇما قاراماي, ودان ارىلۋىمىز قاجەت. مۇنىڭ بەرٸ كٷن سايىن قۇبىلعان تۇرلاۋسىز زاماندا ٶمٸر سٷرٸپ جاتقان قازاقستاننىڭ كەلەشەگٸ ٷشٸن ايرىقشا ماڭىزدى.
سوندىقتان ۇلتىمىز ٶسٸپ-ٶركەندەسٸن دەسەك, بٸز جاقسىدان ٷيرەنٸپ, جاماننان جيرەنە بٸلۋٸمٸز كەرەك. قوعامدا ەڭبەكقورلىق پەن جاسامپازدىق جوعارى باعالانۋعا, بٸلٸمپازدىق پەن جاڭاشىلدىق سالتانات قۇرۋعا تيٸس. سونداي-اق ٶمٸرگە دەگەن بايسالدى جەنە بايىپتى كٶزقاراس باسىم بولعانى جٶن. اشىعىن ايتايىن, ٶزٸن «ۇلتتىڭ قايماعىمىز» دەپ سانايتىن كەيبٸر زييالى قاۋىم ٶكٸلدەرٸ وسى ميسسيياسىن ٶز دەڭگەيٸندە اتقارىپ جٷرگەن جوق. ولار ۇلتقا ٷلگٸ-ٶنەگە كٶرسەتۋدٸڭ ورنىنا, ۇساق-تٷيەك ەڭگٸمەلەردٸ قوزداتۋدان, ەدەتتەگٸدەي «بٸزدٸڭ حالىق اسا دانىشپان» دەپ قايتالاي بەرۋدەن نەمەسە قارا باسىنىڭ قامىن كٷيتتەپ, بيلٸككە «جاعدايىمدى جاسامادى» دەپ ٶكپە ارتۋدان اسا الماي وتىر. وسىلايشا, ۇلتتىق يدەولوگييانىڭ دامۋ جولىندا جالعاندىققا جول بەرٸلەدٸ.
بٸز وزىق ويلى ۇلت رەتٸندە حالقىمىزدى ىدىراتاتىن ەمەس, بٸرٸكتٸرەتٸن جولدى تاڭداپ, تەك قانا العا قاراۋىمىز كەرەك. جالپىۇلتتىق قۇندىلىقتار بەرٸنەن جوعارى تۇرۋعا تيٸس. بۇل تۋرالى ٷنەمٸ ايتىپ جٷرمٸن. تاعى دا قايتالايمىن, ەڭبەكقورلىق, بٸلٸمپازدىق, كەسٸبيلٸك, بٸرلٸك, ىنتىماق, جاناشىرلىق, ٸسكەرلٸك, باستاماشىلدىق, ادالدىق, قاراپايىمدىلىق جەنە ٷنەمشٸلدٸك – ناعىز وتانشىل, ادال ازاماتقا تەن قاسيەتتەر مەن قۇندىلىقتار. حالقىمىزدىڭ قۋاتىن ارتتىرىپ, تابىسقا جەتەلەيتٸن وسىنداي قاسيەتتەر مەن قۇندىلىقتاردى جان-جاقتى دەرٸپتەپ, ۇرپاق ساناسىنا سٸڭٸرۋ ارقىلى عانا ساپالى ۇلتقا اينالا الامىز.
– تاعى بٸر مەسەلەنٸ ايتپاي كەتۋگە بولماس. كەيٸنگٸ كەزدە قوعامدا زورلىق-زومبىلىق پەن قاتىگەزدٸك بەلەڭ الىپ بارادى. ەيەلدەر مەن بالالاردىڭ ەلٸمجەتتٸك كٶرگەنٸ, سوققىعا جىعىلعانى تۋرالى اقپارات كٷن سايىن شىعادى. وسىنداي قىلمىستاردىڭ تامىرىنا بالتا شاۋىپ, بٸرجولا توسقاۋىل قويۋ ٷشٸن مەملەكەت تاراپىنان نە ٸستەلٸپ جاتىر?
– مۇنداي قىلمىستاردىڭ الدىن الىپ, جولىن كەسۋ ٷشٸن مەنٸڭ تاپسىرماممەن ناقتى شارالار قابىلدانۋدا. ەيەلدەر مەن بالالارعا جاسالعان زورلىق-زومبىلىققا قاتىستى قىلمىستاردى تەرگەۋمەن ەيەل تەرگەۋشٸلەر اينالىساتىن بولدى. سونداي-اق ٸشكٸ ٸستەر ورگاندارىندا ەيەلدەردٸ زورلىق-زومبىلىقتان قورعاۋمەن شۇعىلداناتىن مامانداردىڭ شتاتى قالپىنا كەلتٸرٸلٸپ, ولاردىڭ قۇزىرەتٸ كٷشەيتٸلدٸ.
بٸز مۇنىمەن شەكتەلگەن جوقپىز. بىلتىر وتباسىنداعى تۇرمىستىق قۇقىق بۇزۋشىلىقپەن كٷرەس تەسٸلدەرٸن قايتا قارادىق. 1 شٸلدەدەن باستاپ پوليتسييا جەبٸرلەنۋشٸنٸڭ شاعىمىن ەمەس, قىلمىستىڭ انىقتالۋىن نەگٸزگە الىپ, قىلمىستىق ٸستٸ تٸركەۋگە كٶشتٸ. ياعني مۇنداي قىلمىستارعا قاتىستى ٸس قوزعاۋ ٷشٸن زورلىق-زومبىلىقتان جاپا شەككەن ادامنىڭ ارىزى قاجەت ەمەس. تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق جاساعاندارعا ەكٸمشٸلٸك جەنە قىلمىستىق جاۋاپكەرشٸلٸك ەدەۋٸر كٷشەيتٸلدٸ. جەبٸرلەنۋشٸ قايتا-قايتا قىسىمعا ۇشىراماۋى ٷشٸن بۇدان بىلاي مۇنداي ٸسكە قاتىستى تاراپتارعا ەكٸنشٸ رەت تاتۋلاسۋ مٷمكٸندٸگٸ بەرٸلمەيتٸن بولدى.
سونداي-اق مەجٸلٸستٸڭ بٸر توپ دەپۋتاتى حالىققا جولداۋىمنىڭ اياسىندا تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىققا قارسى كٷرەستٸڭ جاڭا ەرٸ تيٸمدٸ شارالارىن قاراستىراتىن زاڭ جوباسىن ەزٸرلەپ جاتىر.
– ٶتكەن جىلدىڭ قاراشا ايىندا ەر ادامنىڭ ەيەلٸن ٶلتٸرۋٸ قوعامدا ٷلكەن دٷربەلەڭ تۋعىزدى. وسى وقيعادان كەيٸن ەلەۋمەتتٸك جەلٸدە ەيەلدەر مەن بالالارعا تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق جاساعاندارعا جازانى قاتايتۋ تۋرالى بەيرەسمي پەتيتسييا جارييالانىپ, وعان ٶتە كٶپ قول جينالدى. الايدا «پەتيتسييالار تۋرالى» زاڭ بيىل سەۋٸر ايىندا عانا كٷشٸنە ەنەدٸ. سوندىقتان بۇل پەتيتسييا زاڭسىز دەگەن سٶز شىقتى. كٶپشٸلٸك «جابۋلى قازان جابۋلى كٷيٸندە قالادى» دەپ الاڭداپ وتىر. تۋراسىن ايتىڭىزشى, سٸز تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق ٷشٸن جازانى قاتايتۋدى قولدايسىز با?
– مەن ەلٸمٸزدە «زاڭ مەن تەرتٸپ» قاعيداتىنىڭ ورنىعا تٷسكەنٸن قالايمىن. سوندىقتان ناقتى جاۋاپ بەرەيٸن, تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىققا قاتىستى جازانى قاتايتۋدى تولىق قولدايمىن. سٸز ايتقان پەتيتسييا زاڭ تالابىنا ساي كەلسە دە, كەلمەسە دە, ازاماتتاردىڭ پٸكٸرٸ مٸندەتتٸ تٷردە ەسكەرٸلەدٸ. وعان كٷمەن بولماسىن.
سونىمەن قاتار قوعامدا وزبىرلىق پەن زورلىق-زومبىلىقتىڭ كەز كەلگەن تٷرٸنە مٷلدەم تٶزبەيتٸن تٷسٸنٸك قالىپتاسپاسا, زاڭعا ەنگٸزٸلگەن ٶزگەرٸستەردەن اسا قايىر بولمايدى. جۇرت زورلىق-زومبىلىق جاساعاندارعا جازانى قاتايتۋدى تالاپ ەتە تۇرا, قىلمىس ەلەمٸندەگٸ شىتىرمان وقيعالارعا تاڭداي قاعىپ, فيلمدەردٸڭ زاڭدى بەلدەن باساتىن كەيٸپكەرلەرٸن عانا ەمەس, تٸپتٸ شىنايى ٶمٸردەگٸ كەنٸگٸ قىلمىسكەرلەردٸڭ ٶزٸن پٸر تۇتىپ جاتادى. بۇل جاعداي بٸر-بٸرٸنە مٷلدە كەرەعار جەنە ٶتە وعاش كٶرٸنەدٸ. سولاي ەمەس پە?! بٸز قوعامدى ٸشٸنەن ٸرٸتەتٸن, ادامگەرشٸلٸككە جات قىلىقتاردى اقتاۋدى كٶزدەيتٸن كەز كەلگەن ەرەكەتكە جەنە قۇقىقتىق نيگيليزمگە تۇتاس ەل بولىپ توسقاۋىل قويۋىمىز كەرەك.
بٸز زاڭسىزدىق پەن قاتىگەزدٸككە بٸر كٸسٸدەي, باتىل قارسى تۇرۋىمىز قاجەت. سونداي-اق قوعام نورمالار مەن ەرەجەلەردٸڭ جەنە جالپى ادامزاتقا ورتاق قۇندىلىقتاردىڭ اياقاستى بولۋىن قاتاڭ ايىپتاپ, ونىمەن بٸرلەسە كٷرەسۋٸ كەرەك.
– ٶزٸڭٸزبەن بٸرگە جۇمىس ٸستەيتٸن ازاماتتار سٸزدٸ ٶتە تالاپشىل باسشى دەيدٸ. كادر ساياساتىندا قانداي قاعيداتقا سٷيەنەسٸز? قول استىڭىزداعى قىزمەتكەرلەرمەن قارىم-قاتىناسىڭىز قانداي?
– مەملەكەتتٸك قىزمەتشٸلەر ٶزٸنە جٷكتەلگەن مٸندەتتٸ مٸنسٸز اتقاراتىن كەسٸبي مامان عانا بولماۋى كەرەك. ولار ەردايىم باستاماشىل, ناقتى ٸسٸمەن ەلگە پايدا ەكەلەتٸن جەنە ٶزگەرٸستەردٸڭ ٶمٸرشەڭدٸگٸن حالىققا كٶرسەتە الاتىن ازامات بولۋى قاجەت. سونداي-اق ولار بٸلٸمدٸ-بٸلٸكتٸ عانا ەمەس, سٶزٸ مەن ٸسٸ ٷيلەسەتٸن, تيياناقتى, تەرتٸپتٸ جەنە ارلى ادام بولۋى شارت. قاراماعىمدا قىزمەت ٸستەيتٸن ازاماتتاردىڭ ماعان ەمەس, ەدٸلەتتٸ قازاقستاندى قۇرۋ يدەياسىنا ادالدىعى ەلدەقايدا ماڭىزدى.
بارلىق دەڭگەيدەگٸ شەنەۋنٸكتەر مەن باسشىلار قوعامنىڭ تامىرىن تاپ باسا بٸلۋگە, ازاماتتاردىڭ مۇڭ-مۇقتاجىن تىڭداپ-تٷسٸنۋگە, سوعان سەيكەس دەر كەزٸندە نەتيجەلٸ شارالار قابىلداۋعا جەنە دۇرىس شەشٸم شىعارۋعا قابٸلەتتٸ بولۋى كەرەك. بۇل – ەڭ باستى تالاپ. ولار «ادام مەملەكەت ٷشٸن ەمەس, مەملەكەت ادام ٷشٸن» دەگەن قاعيداتتى بەرٸك ۇستانۋعا تيٸس.
– كادر مەسەلەسٸن ودان ەرٸ جالعاستىرساق. رەفورمالاردىڭ نەتيجەسٸندە كٶپتەگەن دارىندى جاس مەملەكەتتٸك قىزمەتتە ٶزدەرٸنٸڭ قارىم-قابٸلەتٸن كٶرسەتۋگە مٷمكٸندٸك الدى. قازٸر ولار پارلامەنتتە, مەسليحاتتاردا, مينيسترلٸكتەردە جەنە باسقا دا مەكەمەلەردە جۇمىس ٸستەپ جٷر. سٸز جاڭا بۋىن ٶكٸلدەرٸن ۇدايى قولداپ كەلەسٸز. الايدا جاس باسشىلارعا تەجٸريبە مەن پايىم-پاراسات جەتٸسپەيدٸ دەگەن پٸكٸر ايتىلادى. سٸز قالاي ويلايسىز?
– مەن قازاق ەلٸنٸڭ جاستارىنا سەنەمٸن. سوندىقتان ولاردىڭ اتقارۋشى جەنە زاڭ شىعارۋشى بيلٸك تارماقتارىندا قىزمەت ەتۋٸنە جول اشاتىن كەشەندٸ شارالار قابىلداندى. پرەزيدەنتتٸك جاستار كادر رەزەرۆٸ جاساقتالدى. ٸرٸكتەۋدٸڭ بٸرنەشە ساتىسىنان ٶتكەن كەسٸبي جاس ماماندار مەملەكەتتٸك قىزمەتتە باسشىلىق لاۋازىمدارعا تاعايىندالا باستادى.
ساياسي رەفورمالار اياسىندا پارتييالاردىڭ سايلاۋ تٸزٸمٸن جاساقتاعاندا جەنە دەپۋتات مانداتىن بٶلگەندە ەيەلدەر, جاستار جەنە مٷمكٸندٸگٸ شەكتەۋلٸ جاندار ٷشٸن كۆوتا ەنگٸزٸلدٸ. سونىڭ نەتيجەسٸندە كٶپتەگەن وتانشىل جاس مەجٸلٸس جەنە مەسليحات دەپۋتاتى اتاندى. ٶكٸلەتتٸ بيلٸكتە جاستاردىڭ ٷنٸ جارقىن ەستٸلە باستادى. وسىنداي ناقتى قادامدار بيلٸك ورگاندارىنىڭ قۇرامىن جاڭارتۋعا تىڭ سەرپٸن بەردٸ.
قازٸر ەلەم جىل سايىن ەمەس, كٷن سايىن ٶزگەرٸپ جاتىر. جاڭا تەحنولوگييالار, ماماندىقتار جەنە سالالار پايدا بولۋدا. جۇمىستى ۇيىمداستىرۋدىڭ جەنە باسقارۋدىڭ ەدٸس-تەسٸلدەرٸ قايتا قارالۋدا. وسىنداي جاعدايدا جاڭا كەسٸبي داعدىلاردى مەڭگەرۋگە جەنە وزىق بٸلٸمٸن تيٸمدٸ پايدالانۋعا قابٸلەتتٸ جاستاردىڭ رٶلٸ ارتا تٷسەدٸ. ويى ۇشقىر جاستارىمىز بولاشاقتى باعامداي الادى ەرٸ دەيەكتٸ دامۋعا ۇمتىلادى. سوندىقتان ولارعا پاراسات-پايىم جەتٸسپەيدٸ دەگەن پٸكٸرمەن كەلٸسە المايمىن. بٸراق بيلٸك قۇرىلىمدارىنا اعا بۋىننىڭ تەجٸريبەسٸ دە, جاس ۇرپاقتىڭ جاڭا يدەيالارى دا كەرەك. بۇل جەردە ەكسپەريمەنت جاساۋدىڭ قاجەتٸ جوق. كەيبٸر ساراپشىسىماقتار «پرەزيدەنت توقاەۆ جٷيەنٸ تۇرالاتىپ تاستادى, ەشقانداي ٶزگەرٸس بولعان جوق, ەسكٸ كادرلار ورنىندا قالدى» دەگەن سىڭارجاق پٸكٸرٸن تىقپالاۋدان تانباي جٷر. مۇنىڭ استارىندا قوعامنىڭ شىرقىن بۇزىپ, مەملەكەتتٸلٸگٸمٸزدٸڭ ٸرگەسٸن شايقايتىن پاسىق نيەت جاتىر. اسىعىستىقتىڭ سالدارى اۋىر بولۋى مٷمكٸن.
جاس باسشىلارعا كٶبٸنە تەجٸريبە جەتٸسپەيدٸ. مەنمەندٸگٸ جەنە ٶزٸنە دەگەن سىني كٶزقاراستىڭ ەلسٸزدٸگٸ كەيدە ولاردىڭ ٶز قارىم-قابٸلەتٸن جوعارى دەڭگەيدە كٶرسەتۋٸنە كەدەرگٸ كەلتٸرەدٸ. سوعان قاراماستان, بٸز جاڭا بۋىننان شىققان كەسٸبي ماماندارعا مٷمكٸندٸك بەرٸپ كەلەمٸز. بۇل ساياسات الداعى ۋاقىتتا دا جالعاسىن تابادى.
– تۇڭعىش پرەزيدەنتتٸڭ مەمۋارى قوعامدا قىزۋ تالقىلاندى. سٸز دە ول كٸتاپتى وقىعان شىعارسىز. كٶپتەگەن شەشٸم مەن وقيعاعا تٸكەلەي كۋە بولعان ادام رەتٸندە قانداي ەسەر الدىڭىز? ٶزٸڭٸزدٸڭ مەمۋار جازاتىن ويىڭىز بار ما?
– بۇل كٸتاپ تەۋەلسٸز مەملەكەت قۇرۋ ٸسٸنٸڭ جىلناماسى رەتٸندە وقىرمان قىزىعۋشىلىعىن تۋعىزادى دەپ ويلايمىن. كەزٸندە بٸر ايتقىش «مەمۋاردا شىندىقتىڭ جارتىسى ايتىلسا دا, ول تاريحي وقيعالاردىڭ اۋقىمىن باعامداۋعا جەتكٸلٸكتٸ» دەگەن ەكەن.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ – بٸرنەشە دەۋٸرگە كۋە بولعان تاريحي تۇلعا. ول ٶز مانسابىن كومسومول بەلسەندٸسٸ رەتٸندە حرۋششەۆ زامانىندا باستاپ, ارادا الپىس جىلدان استام ۋاقىت ٶتكەننەن كەيٸن قىزمەتتەن كەتتٸ. قازاقستاننىڭ تەۋەلسٸز مەملەكەت بولىپ قالىپتاسۋىنا قوسقان ٷلەسٸن بەرٸ بٸلەدٸ. ول – ەدٸل تاريحي باعاسىن الۋعا لايىق ادام.
مەن مەمۋارلاردى, پۋبليتسيستيكالىق شىعارمالاردى, ساياسي وچەركتەردٸ ەردايىم ىجداعاتپەن وقيمىن. ال سۇراققا كەلسەك, مەن ٷشٸن قازٸرگٸ كەزەڭ مەمۋار جازىپ وتىراتىن ۋاقىت ەمەس.
– جۇرتتىڭ ايتۋىنشا, سٸز كەزٸندە ٶڭٸر باسشىلارىنا ٶزٸڭٸزدٸ ۇشاقتان گٷلمەن قارسى الۋعا, استا-تٶك داستارقان جايۋعا, دۋمانداتىپ كونتسەرت, شوۋ ٶتكٸزۋگە تىيىم سالىپسىز. سول راس پا?
– پرەزيدەنت رەتٸندە العاش رەت ەل ارالاۋعا شىققانىمدا, ەكٸمدەر سالتاناتتى شارالار ۇيىمداستىرۋعا, كٶل-كٶسٸر داستارقان جايۋعا, بيلبوردتار ورناتۋعا تىرىستى. قازٸر مۇنىڭ بەرٸ تىيىلدى. مەن وبلىستارعا جۇمىس بابىمەن عانا بارامىن. ۋاقىت ٶتە كەلە جەرگٸلٸكتٸ جەرلەردە دە وسىنداي جۇمىس داعدىسى قالىپتاساتىنىنا سەنٸمدٸمٸن. حالىقتى جيناپ, قىرۋار قارجى شىعىنداپ, سالتاناتتى شارالار ۇيىمداستىرۋ بٸرجولا توقتاتىلادى.
– قاسىم-جومارت كەمەلۇلى, مازمۇندى سۇحبات بەرگەنٸڭٸز ٷشٸن راحمەت ايتامىز. جاڭا جىلدا ايتۋلى وقيعالار كٶپ بولادى دەپ سەنەمٸز. سۇحباتىمىزدىڭ سوڭىندا تاعى بٸر سۇراق قويايىن. 2024 جىلدى قالاي قارسى الدىڭىز?
– جاڭا جىل – ەرينە, كٷنتٸزبەنٸڭ جاڭا پاراعىن اشاتىن ماڭىزدى مەجە. وسى سەتتە ٶتكەن جىلدى قورىتىندىلاپ, كەلەشەككە جوسپار قۇرۋ ەدەتكە اينالعان. بٸر جاعىنان, جاڭا جىل مەن ٷشٸن قاستەرلٸ مەرەكە ەمەس. ونىڭ ٷستٸنە, ٶزٸمٸزدٸڭ تٶل جاڭا جىلىمىز – ەز ناۋرىزدى ەستەن شىعارماعان جٶن. بۇل مەيرام – تٸرشٸلٸكتٸ تٷلەتە كەلەتٸن ناعىز تابيعي جىل باسى.
ناۋرىز – جاڭارۋ مەن جاڭعىرۋدىڭ سيمۆولى. سوندىقتان تٶل مەرەكەمٸزدٸڭ مازمۇنىن بايىتىپ, ونى بارىنشا ەرەكشەلەپ, جاڭاشا اتاپ ٶتۋٸمٸز كەرەك. بۇل قادام قوعامدى ۇيىستىرىپ, ۇلتتىق بٸرەگەيلٸگٸمٸزدٸ ايشىقتاپ, ەل بٸرلٸگٸن نىعايتا تٷسۋگە ىقپال ەتەدٸ دەپ سەنەمٸن.
سٶز سوڭىندا بارشا حالقىمىزعا باق-بەرەكە تٸلەيمٸن! ەڭ باستىسى, ەلٸمٸز امان, جۇرتىمىز تىنىش بولسىن! قاستەرلٸ قازاقستانىمىز ٶسٸپ-ٶركەندەي بەرسٸن!
ەڭگٸمەلەسكەن –
ديحان قامزابەكۇلى
