Foto: Akorda.kz
Memleket basshysy Astana qalasyn damytý máseleleri jóninde keńes ótkizdi, dep habarlaidy "Ult aqparat" Aqordanyń resmi saityna silteme jasap.
Qazaqstan Prezidenti jiynda sóilegen sózinde el damýyndaǵy Astananyń orny erekshe ekenin atap ótti. Qalaǵa qoiylatyn talap ta joǵary bolady jáne bul – tek ekonomikaǵa bailanysty emes, arhitektýralyq, ýrbanistikalyq, rýhani jáne áleýmettik salaǵa qatysy bar másele.
Qasym-Jomart Toqaev qol jetkizgen jetistikterge toqmeiilsimeýdi eskertip, astanany damytý jóninde birqatar naqty mindet qoidy. Onyń aitýynsha, Astananyń infraqurylymyn dáiekti túrde damytý qajet. Ýrbanizatsiia úderisiniń qazirgi qarqyny saqtalatyn bolsa, elorda halqynyń sany 2030 jylǵa qarai eki million adamǵa jetýi múmkin.
– Qala tez úlkeiip keledi. Sol sebepti qazirgi tańda Bas josparǵa qoiylatyn talaptar jii buzylady. Sondyqtan injenerlik infraqurylymdy keshendi túrde damytý – basty mindet. Alaida bul baǵytta birqatar másele bar. Atap aitqanda, ákimdik JES-3-ti paidalanýǵa bere almai kele jatqanyna 10 jyldan asty. Jobany aiaqtaý merzimi birneshe ret shegerildi. Bul onyń 53 milliard teńgege qymbattaýyna sebep boldy. Atalǵan másele 2019 jyly kóterildi. Biraq nysannyń ázirlik deńgeii burynǵydai 83 paiyzdy qurap otyr. Nátijesinde, qazir elorda 300 gigakaloriiden astam jylý energiiasy tapshylyǵynan zardap shegip otyr. Úkimet ákimdikpen birlesip, jyl sońyna deiin JES-3-tiń birinshi kezeńiniń iske qosylýyn qamtamasyz etýge jáne eki gaz qazandyǵynyń qurylysyn aiaqtaýǵa tiis, – dedi Memleket basshysy.
Prezident asa mańyzdy mindetterge – elektr qýatymen turaqty túrde qamtamasyz etý men qalany gazben qamtý máselesine nazar aýdardy.
– 2019 jyly «Saryarqa» magistraldi gaz qubyrynyń birinshi kezeńi aiaqtaldy. Ákimdiktiń mindeti – 300 myńnan astam adam turatyn turǵyn úi alaptaryna gaz jetkizý. Qazirgi tańda nebári 8 myńǵa jýyq abonent gazǵa qosylǵan. Gazben qamtý qarqynynyń baiaý bolýy saldarynan ekologiia búlinedi. Aiazdy kúnderi peshpen jylytylatyn úilerdiń tútini qalany basyp qalady. Elordany gazben qamtý isin aiaqtaý jóninde buǵan deiin birneshe ret tapsyrma berdim. Biraq onyń oryndalý merzimi únemi keiinge shegeriledi, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Memleket basshysynyń aitýynsha, gaz jelisine qosylý shyǵyny azamattarymyz úshin qymbatqa túsip jatyr. Quny eki million teńgege deiin barady. Mundai jaǵdai barlyq aimaqta baiqalady. Básekelestikti qorǵaý jáne damytý agenttigine Úkimetpen birlesip, halyq úshin gazǵa qosylýdyń tiimdi ári ashyq baǵasyn bekitý jóninde naqty usynystar engizý tapsyryldy. Sondai-aq turǵyn úi qurylysy salasynda qordalanǵan másele kóp.
– Tórt myńǵa jýyq úleskerdiń máselesi áli kúnge deiin kún tártibinen túspei tur. Ákimdik pen Úkimet bul máseleni jyldyń sońyna deiin sheshýge tiis. Sonymen qatar zańnamalyq bazanyń osaldyǵy saldarynan qalada jańa túitkildi nysandar paida bolýy múmkin. Qazir Astanada ruqsat etilgen qujattary joq 90-nan astam turǵyn úidiń qurylysy júrip jatyr. Qurylys kompaniialary jai ǵana mardymsyz aiyppul tólep, azamattardan aqsha tartýyn qoiar emes. Úkimet memlekettik retteý sharalaryn qatańdatqany jón. Qurylys kompaniialarynyń zańdy belden basyp, úleskerlerden aqsha tartýyna jol berýge bolmaidy. Bul jumysqa Qarjylyq monitoring agenttigi atsalysýǵa tiis, – dedi Prezident.
Qasym-Jomart Toqaev jer telimin bólý jumystarynyń ashyq bolmaýyna qatysty ókiletti organdarǵa aryz-shaǵym kóp túsetinin atap ótti. Áńgime belgili qurylys kompaniialaryna jasalatyn «airyqsha» jaǵdai týraly bolyp otyr. Memleket basshysy bul protsestiń túgeldei ashyq bolýy kerek ekenin aityp, jerdi tsifrlyq servister arqyly jáne konkýrs negizinde bólýdi tapsyrdy. Sonymen qatar Astananyń kólik júiesin damytý máselesine de toqtaldy.
– Avtokólik sany jyl saiyn kóbeiip jatyr. Sol sebepti kólik keptelisi óte kúrdeli máselege ainaldy. Bul, tipti, qala turǵyndarynyń ashý-yzasyn týǵyzyp otyr. Mysaly, Máńgilik el dańǵyly keptelisten kóz ashpaidy. Táýelsizdik dańǵylynda salynyp jatqan kópirdiń qurylysyn osy jyldyń sońyna deiin aiaqtaý qajet. Sonymen qatar kishi ainalma joldyń (46 shaqyrym) qurylysy sozylyp ketti. Onyń ústine jańa turǵyn úi keshenderin salǵanda, jol máselesi tolyqqandy eskerilmeidi. Bir sózben aitqanda, kólik salasyn damytý jumysy aqsap tur, – dedi Prezident.
Qasym-Jomart Toqaev Astana ákimdigine LRT-ǵa qatysty jumysty meilinshe tezdetip aiaqtaýdy tapsyrdy.
– Men buryn da aittym. LRT jobasy, negizinen, qate boldy. Biraq qazirgi tańda basqa amalymyz joq. Bul jobany júzege asyrýymyz kerek. LRT-nyń qurylysyn toqtatsaq, shyǵyn odan da kóp bolady. Al balama jobalar joq, – dedi Memleket basshysy.
Prezident Qalany damytý tujyrymdamasyn qaita qaraýdy usyndy. Onyń pikirinshe, qazir Astanada saiabaqtar jetispeidi, turǵyndar serýenge shyǵatyn, demalatyn oryndar az. Biraq qala ákimdigi muny eskermei, qurylysqa ruqsat beredi. Saiabaqtardy, jaiaý adamǵa arnalǵan kóshelerdi kóbeitý qajet.
– Qazir Esildiń jaǵasyna durys kóńil bólinbei otyr. Mysaly, kórshi eldegi Qazan qalasynyń tájiribesin zerttep kórýge bolady. Bul qalanyń kósheleri, saiabaqtary jáne jaǵalaý alańdary óte ádemi jáne tartymdy. Bizdiń maqsatymyz – elordamyzdy jyldyń kez kelgen mezgilinde halqymyzǵa jáne shetel adamdaryna barynsha qolaily etý, Astananyń kelbetin meilinshe jaqsartý. Ózenge jaiaý adam júretin kópirler salý kerek. Mundai ótkel, ásirese, qazir salynyp jatqan Táýelsizdik dańǵylyndaǵy kópirdiń mańaiyna qajet. Kólik júrýge bolmaityn kósheler jóninde talai ret aityldy. Biraq qalada ondai bir de bir kóshe salynǵan joq. Jalpy, álemdik tájiribede dál osyndai kósheler kóptep salynady. Bul máseleni muqiiat oilastyrý kerek. Bilikti mamandardy tartyp, ońtaily sheshim qabyldaýǵa bolady. Mysaly, bizde EKSPO aýmaǵy bar. Bir qaraǵanda, óte ádemi jer. Biraq qańyrap bos jatyr. Shyn máninde, oǵan jan bitirip, jurt jappai demalatyn orynǵa ainaldyrýǵa bolady. Qoǵamdyq keńistikti damytýdyń biryńǵai tujyrymdamasyn qabyldaǵan jón, – dedi Prezident.
Sonymen qatar qalanyń kelbetin saqtap qalý jáne qaladaǵy orynsyz qurylys jumystary kóbeiip ketkeni jaiynda aityldy. Kólik turaǵy joq úilerdiń kóptep salynýy taǵy bir mańyzdy másele retinde atap ótildi.
– Qazir jurt balalaryn syrtqa shyǵarýdan qorqady. Óitkeni aýlanyń bári avtokólikke tolyp tur. Budan bylai kólik turaǵy bolmasa, bir de bir úi salynbaýy kerek. Úkimetke naqty sheshim qabyldaýdy tapsyramyn. Sondai-aq Ministrlikter úiiniń mańynda avtoturaq tapshy. Jurt kóligin qaida qoiaryn bilmei áýre-sarsańǵa túsedi. Tipti, kólikterin jaqyn jerdegi úilerdiń aýlasyna qoiýǵa májbúr bolady. Bul turǵyndarǵa úlken qolaisyzdyq týdyratyny túsinikti. Bas prokýratýra jáne «Jýsan banki» ǵimaratynyń ortasynda bos jer bar. Joǵarǵy Sot ǵimaratynyń artyndaǵy alań da bos jatyr. Ákimdikke osy eki jerdiń birine kóp qabatty jabyq parking jáne jaiaý adam ótetin kópir salý múmkindikterin qarastyrýdy tapsyramyn, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Prezident qalanyń abattandyrylý, kóshelerdi jaryqtandyrý, sondai-aq qala ishindegi qardyń ýaqtyly shyǵarylmaý máselelerin synǵa aldy. Onyń aitýynsha, qar jaýyp, boran soqsa, turǵyndar qarǵa maltyǵyp jatady. Jaqynda Astana kósheleri birneshe kún boiy kádimgi muz aidynǵa ainaldy. Qalany kógaldandyrý isiniń birtutas tujyrymdamasy da joq.
– Ár aýdandyq ákimdik óz bilgenimen áreket jasaidy. Shahardaǵy jasyl jelektiń sany men sapasy týraly naqty málimet joq. Iaǵni, júieli jumys júrgizilmeidi. «Astana-kógaldandyrý qurylysyna» qarasty tálimbaqtyń múmkindigi tolyq qoldanylmai otyr. Durys kútim bolmaǵan soń, qala aýmaǵyndaǵy kóshetter qýrap jatyr. Kógaldandyrý kezinde otyrǵyzylatyn jasyl jelektiń 10 paiyzy ǵana – kópjyldyq ósimdikter. Bir maýsymdyq gúlderge jyl saiyn shyǵyndaný – qarjyny jelge shashý degen sóz. Ákimdikke úsh jyldyń ishinde kópjyldyq ósimdikterdiń úlesin keminde 50 paiyzǵa jetkizýdi tapsyramyn. Sizderge naqty mindet qoiamyn: aldaǵy bes jylda elordamyz jasyl shaharǵa ainalýy kerek, – dedi Prezident.
Memleket basshysy azamattardyń ál-aýqatyn arttyrýǵa basa mán berý qajet ekenin aitty. Úkimet ákimdikpen birlesip, qaladaǵy jastarmen jumysty kúsheitýi qajet. Sondai-aq qalada meditsinalyq qyzmettiń sapasyna jáne onyń qoljetimdi bolýyna qatysty shaǵym kóp ekenine nazar aýdardy.
– Elorda turǵyndarynyń sany sońǵy 10 jylda 2,5 ese ósti. Meditsina infraqurylymy bul qarqynǵa ilese almai jatyr. Emhanalarda kezek kóp. Perzenthanalarda oryn tapshy. Ondaǵy júkteme qalypty normadan 68 paiyzǵa artyq. Sondai-aq keibir aýrýhanada sanitarlyq talaptar saqtalmaidy. Balalar emhanasyndaǵy qabyldaý bólmeleri zaman talabyna sai emes. Qalada balalarǵa arnalǵan jalǵyz travmatologiia pýnkti bar. Jaraqat alǵan balalar sol jerde uzyn-sonar kezekte turýǵa májbúr bolady. №3 kópsalaly balalar aýrýhanasy tek infektsiialyq aýrýlardan emdeidi. Onda hirýrgiia, oftalmologiia jáne travmatologiia bólimderi jumys istemeidi. Elorda úshin bul – uiat nárse. Densaýlyq saqtaý ministrligi qala ákimdigimen birlesip, balalar meditsinasyna qatysty máseleniń bárin sheshýi qajet, – dedi Prezident.
Qasym-Jomart Toqaev Astana daryndy jáne ziialy azamattar shoǵyrlanǵan ortalyqqa ainalýǵa tiis dep esepteidi. Biraq buǵan kedergi bolyp otyrǵan jaittar bar. Sonyń biri – balabaqshadaǵy jáne mekteptegi oryn tapshylyǵy. Qazir balabaqsha kezeginde 45 myń bala tur.
– Astanada bilim oshaqtarynyń qurylysy baiaý júrip jatyr. Byltyr nebári 3 mektep salyndy. 8 mektep der kezinde paidalanýǵa berilmedi. Sonyń kesirinen bala sany artyq jáne úsh aýysymmen oqytatyn mektepter kóbeidi. Kei synyptarda 30-dan astam bala oqidy. Bul, árine, bilim sapasyna keri áserin tigizedi. Sonymen qatar erekshe qajettiligi bar balalarǵa arnalǵan arnaiy mektepterde oryn jetispeidi. Ákimdik Oqý-aǵartý ministrligimen birlesip, munyń bárin sheshýge basa mán berýi kerek. Jalpy, mektep salý máselesi bul – strategiialyq mindet. Ony oryndaý úshin memleket qana emes, qaltaly azamattar da belsene atsalysýy kerek. Men bul máseleni osyǵan deiin de talai ret aittym. Biraq nieti bar azamattardy jáne naqty is-áreketti ázirge kórip otyrǵan joqpyz. Jalpy, jeke qarjyǵa mektep salýdyń joldaryn oilastyrǵan jón. Sonymen qatar pedagog mamandardyń tapshylyǵyn tolyǵymen joiý – mańyzdy mindet. Ustazdardyń biliktiligin arttyrý máselesi basty nazarda bolýǵa tiis. Jalpy, qalanyń bilim berý júiesin halyqaralyq deńgeige kótergen jón. Ázirge bul baǵytta aitarlyqtai eshteńe jasalyp jatqan joq, – dedi Memleket basshysy.
Prezident Astananyń jáne Astana aglomeratsiiasynyń ekonomikalyq áleýetin júieli túrde arttyrý qajet dep paiymdaidy. Elordanyń qarqyndy ekonomikalyq damýyn qamtamasyz etý úshin, eń aldymen, arnaiy ekonomikalyq aimaqtardyń jumysyn qaita qaraý kerek.
– Óńdeý ónerkásibin, IT sektordy jáne jańa tehnologiialardy damytýǵa basa nazar aýdara otyryp, arnaiy ekonomikalyq aimaq jumysyn qaita uiymdastyratyn ýaqyt jetti. Sapaly jumys oryndaryn ashý kerek. Ol úshin tiisti infraqurylym qajet. Degenmen bul baǵyttaǵy jumys kóńil kónshitpeidi. №1 Indýstriialdy parktiń ishi 95 paiyz tolǵanymen, ákimdik onyń infraqurylymyn on jyldan beri aiaqtai almai keledi. Bul másele kópten beri kóterilgenimen, áli nátije joq. Mysaly, «Selena Insulations» JShS-niń qurǵaq qurylys qospalaryn shyǵaratyn zaýyty alty jyldan beri jylý jelilerine qosyla almai keledi. Onyń ústine 2017 jyldan beri ákimdik №2 Indýstriialdy parkke kommýnikatsiia júrgizbegen. Tipti jobalyq-smetalyq qujattamasy da joq. Shyn máninde, búginde áleýetti investorlar suranshaqtyń kúiin keship otyr. Qolyn bir siltep, ketip qalatyny sodan. Nátijesinde, Astana iri kólemdegi investitsiiadan qaǵylady, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Memleket basshysynyń aitýynsha, qaladaǵy óte ózekti másele – infliatsiianyń joǵary bolýy. Ótken jyldyń qorytyndysy boiynsha baǵanyń qymbattaýy 23 paiyzǵa jetken. Bul – respýblikadaǵy eń nashar kórsetkishterdiń biri. Astanada azyq-túlik bir jylda, orta eseppen, 25 paiyzǵa qymbattady. Ákimdik turaqtandyrý qorynda rezerv jinaýdy qoiyp, «ainalym shemasy» aiasynda saýda jelilerine jeńildikpen zaiym berýge kóshti. 14 milliard teńge bólingen. Bul – óńirler arasyndaǵy eń joǵary kórsetkish.
– Qabyldanǵan sharalardyń tiimsiz ekeni anyq. Jyldar boiy elordanyń ainalasynda azyq-túlik beldeýin damytý týraly aityldy, biraq bul jumys oryndalmady. Astana azyq-túlikti Almatydan 4 ese, al Shymkentten 2 ese az óndiredi. Jalpy, barlyq óńirmen salystyrǵanda, qala bul kórsetkish boiynsha sońǵy orynda tur. Keiingi 8 jylda elordaǵa ákelinetin azyq-túlik importy 3 esege artty. Negizinen osy jerde shyǵarýǵa bolatyn ónimder týraly sóz bolyp otyr. Bul rette jergilikti qaita óńdeý kásiporyndary tek jarym-jartylai jumys istep tur. Kókónis saqtaityn qoimanyń jetispeýi saldarynan jaǵdai qiyndap otyr. Sondyqtan 2025 jylǵa deiin qalada 13 myń tonnadan astam kókónis saqtaityn qoimalar salý kerek. Aýyl sharýashylyǵy ministrligi Astana qalasy men Aqmola oblysynyń ákimdikterimen birlesip, elordanyń ainalasynda azyq-túlik beldeýin qalyptastyrý jóninde pármendi sharalar qabyldaǵany jón, – dedi Prezident.
Qasym-Jomart Toqaev Astana aglomeratsiiasyn júieli damytýdy strategiialyq mańyzdy baǵyt retinde atap ótti. Elorda men qala mańy arasyndaǵy tyǵyz saýda-ekonomikalyq, kólik-logistikalyq kooperatsiiany yntalandyrý qajet ekeni aityldy. Jańa óndiristik kásiporyndar men infraqurylymdyq nysandardy ornalastyrý elorda irgesindegi aýyldardyń áleýetin arttyrýǵa yqpal etedi. Bul Astana qalasy men oǵan jaqyn ornalasqan eldi mekenderdiń turmys deńgeiindegi alshaqtyqty joiýǵa múmkindik beredi.
– Astananyń jáne Aqmola oblysynyń ákimderi qala mańyndaǵy aýdandarda turatyn jurttyń ál-aýqatyn arttyrýǵa kúsh salýy kerek. Astana aglomeratsiiasy investitsiia tartýǵa, innovatsiialardy engizýge jáne bilikti mamandardyń eńbek etýine barynsha yńǵaily bolýǵa tiis. Osy baǵyttaǵy jumysty jandandyrý qajet. Álem ekonomikasynda túbegeili ózgerister bolyp jatqan qazirgi kezeńde bul – óte ózekti másele. Biz osy tarihi múmkindikti paidalanyp, elorda aimaǵyn elimizdiń ekonomikalyq tiregine ainaldyrýymyz kerek, – dedi Memleket basshysy.
Prezident elordamyz damýdyń jańa úlgisine kóshýge, Astana innovatsiialyq shahar bolýǵa tiis ekenin atap ótti. Álemde qalany basqarýdyń jańa tsifrlyq tásilderi qarqyndy túrde engizilip jatyr. Biz de buǵan basa nazar aýdarýymyz kerek.
– Men Birikken Arab Ámirlikterindegi G42 kompaniiasynyń basshylarymen arnaiy kezdestim. Bul kompaniia jasandy intellektini damytý isinde kósh bastap otyr. Olar «aqyldy qala» jobasy aiasynda osy saladaǵy ozyq tájiribesin bizge usynýǵa daiyn. Ákimdikke Tsifrlyq damý ministrligimen birlesip, bul jumysty dereý qolǵa alýdy tapsyramyn. Jalpy, IT-biznes ókilderin jáne osy saladaǵy bilikti mamandardy tartý qajet. Sol arqyly bas qalamyz aimaqtyń «Digital nomads» ortalyǵyna ainalmaq. Biz Astanany jasampaz, jaily jáne taza qala qaǵidasyna sáikes damytýymyz kerek. Álemdegi barlyq ozyq tájiribeni tiimdi paidalanýymyz kerek, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Memleket basshysynyń aitýynsha, elordany tez arada jańǵyrtyp, qalanyń damý strategiiasyn qaita qaraý kerek.
– Qujatta qalany keshendi túrde damytýdyń negizgi baǵyt-baǵdary aiqyn kórsetilýge tiis. Ákimdikke arnaiy qoǵamdyq tyńdaý ótkizip, qalanyń jańa Bas josparyn ázirleýdi tapsyramyn. Sosyn Úkimet ony jyl sońyna deiin maquldaýy kerek. Prezident Ákimshiligi jumystyń ýaqtyly ári sapaly oryndalýyn baqylaýǵa alady, – dedi Prezident.
Jiyn barysynda Astana qalasynyń ákimi Jeńis Qasymbek, Premer-Ministrdiń birinshi orynbasary Roman Skliar jáne Premer-Ministrdiń orynbasary Altai Kólginov baiandama jasady.
