20 jyl ishinde zańdy túrde ne ary, ne beri shyqpaǵan kóp áiel alý máselesi sońǵy ýaqytta dini sipat alyp, tipten ózektene tústi. Teris dini aǵymdy ustanǵandar molda aldyna baryp, qanshalyqty tez nekelesse, sonshalyqty kóp "talaq" aityp júr.
Al Túrikmenstan prezidenti Gýrbanoǵly Berdimuxamedov qol qoiǵan osy eldiń neke týraly kodeksine "Túrikmenstanda kóp áiel alýǵa jol berilmeidi" jáne de kóp áiel alǵandar bolsa, aiyppul tóleidi nemese eki jylǵa deiin túzeý jumystaryna jegiledi degen ózgerister engizildi.
"Tórt-beseýdi qoiyp, toǵyz, on áielge bir-aq ketti"
Májilistiń besinshi shaqyrylymynda depýtat bolǵan jazýshy, qoǵam qairatkeri Aldan Smaiyl óziniń eks-áriptesteri bul máselege tyiym salýdy bylai qoiyp, kerisinshe, kóp áiel alýdy zańdastyraiyq degen usynyspen kelgenin aitady.
"Túrikmenderdiń ondai zań qabyldaǵany óte durys dep esepteimin. Parlament májilisiniń tórtinshi shaqyrylymynda keibir depýtattar "Neke týraly" kodeksti qaraǵanda, osy eki áiel, tórt áiel alýdy zańdastyraiyq degen usynys bergen bolatyn. Sol kezde men qarsy shyqtym. Óitkeni biz dinnen bólek zaiyrly memleketpiz. Bul bir.
Ekinshiden, ata-babamyz bir áiel, eki áiel, úsh áiel alsa, ol sol kezdiń jaǵdaiyna sáikes múmkin bolǵan dúnie. Jaýgershilik zaman boldy, balalar kóp shetinep ketip jatty, er adamdar soǵysta kóp óldi, ultty saqtap qalý kerek boldy. Biraq bunyń bári qazirgi zamanda joq. Qazir biz órkenietti Eýropa elderimen qarym-qatynas ornatqannan keiin, ózimizdi qaitadan jabaiylandyrýǵa bolmaidy. Men muny mádenietsizdiktiń, nadandyqtyń, topastyqtyń belgisi der edim.
Úshinshiden, osyǵan (kóp áiel alýǵa – avt.) jel berip júrgen dini aǵymdardyń ókilderi, salafitter, ýahabshyldar dep oilaimyn. Olardyń arasynda múiizi qaraǵaidai azamattar bar. Tórteý, beseýdi bylai qoiyp, segiz, toǵyzǵa deiin ketip jatyr. Qoǵam buny kórip otyr, bilip otyr. Másele, mine, solarǵa zańdy túrde tyiym bolmai otyrǵandyǵynda", — deidi Aldan Smail.
"Kóp áiel alǵandardy sóge almaimyn, túsinistikpen qaraimyn…"
Al Májilistiń qazirgi depýtaty Quralai Qareken bolsa, kóp áiel máselesin qabyldai da almaitynyn, biraq qarsy da shyǵa almaitynyn aityp, naqty bir pikirge toqtai almady. "Men keńes úkimetinde tárbie alǵan urpaqpyn ǵoi. Men kóp áiel degendi qabyldai da almaimyn, biraq qarsy shyǵa da almaimyn.
Men bul máseleni túsinbeimin. Múmkin ázirge zań qabyldamai qoia turý kerek shyǵar", — degen depýtat "kóp áiel alýǵa zańdy túrde tyiym salý kerek pe, joq pa?" degen suraǵymyzǵa ne "iá" demedi, ne "joq" demedi.
"Qazir AHAJ bóliminen keiin jastar neke kýálikterin alyp, meshitte neke qidyrady. Bul, árine, kerek. Iaǵni, otbasyny rýhani jaǵynan bekite túsetin dúnie. Biraq, kóp áiel alý degendi men túsine almaimyn. Bálkim árbir jaǵdaiǵa ártúrli qaraý kerek shyǵar. Keibir otbasy balaly bola almai jatady degendei. Men bul másele tóńireginde oilanyp júrmin. "Nege ata-babamyz kóp áiel aldy degen máseleni" zertteý kerek. Meniń oiymsha, qazirgidei bir áielmen otbasy quryp, meshitte neke qidyrý kerek. Al kóp áiel alýdy áli qabyldai almaityn siiaqtymyn. Biraq, árine, túbegeili qarsymyn dep te aita almaimyn. Kóp áiel alǵandardy sóge almaimyn, tek túsinistikpen qaraityn shyǵarmyn", — deidi depýtat Quralai Qaraken.
Kóp áiel alýǵa qatysty zań jobasyna kim bastamashy bolý kerek?
Aldan Smaiyl kóp áiel alýǵa tyiym salý týraly zańdy Din isteri jáne azamattyq qoǵam ministrligi de, depýtattar da bastamashy bolyp, minberge shyǵarady degenge kúdikpen qaraitynyn aitty.
"Din isteri ministrliginde de kóp áieli bar azamattardyń júrgenin bilemin. Olar qashan qozǵalyp, bul máseleni qashan kóteretinin bilmeimin. Al, depýtattarǵa toqtalsaq, bir mysal keltireiin. Biz (tórtinshi shaqyrylymdaǵy bir top depýtat – avt) balalardy ziiandy aqparattan qorǵaý týraly zań jobasyn jazyp, eki palatadan ótkizip turǵan jerimizde geilerge, iaǵni, qyztekelerge qarsy shyqqanymyz úshin Konstitýtsiialyq keńeske jiberip, zańdy qabyldatpai tastaǵandar bar. Iaǵni, geilerden asa almai qaldy. Sonda Qazaqstan Respýblikasy geilerdiń kóńiline qarap, kerek zańdy toqtatyp tastady. Soǵan senesiz be? Endi ol zańdy qazirgi shaqyrylymdaǵy depýtattar senatqa jiberdi. Biraq ishinde bir jynysty nekelerge qarsy shyǵý týraly áńgime joq. Buny aityp oytrǵan sebebim – kóp áiel men birjynysty nekelerdi zańmen toqtatpaiynsha, biz, qoǵam rýhani tazara almaimyz. Rýhani jańǵyrý úshin rýhani tazarýymyz kerek. Rýhy taza emes adam qalai jańǵyrady!?
Geilerdi qoldaǵan biliktegi qyztekeler bolyp shyqty
Aldan Smaiyl parlament májilisinde eki-úsh depýtat birigip, neke týraly kodekstiń bir-eki babyna ǵana ózgeris engizse boldy, Qazaqstanda kóp áiel alýǵa zań túrinde tyiym salynady deidi.
"Ol kóp qiyndyq keltirmeidi. Biraq, ondai ózgeristerdi depýtattar engizetin bolsa, qyztekelerdi qorǵashtaǵandai, joǵarydan qarsy shyǵatyndar tabylatyny anyq. Sizge shynymdy aitaiyn, geilerge qarsy zańymyzdy qabyldatpai, qarsy shyqqan bilikte otyrǵan geiler bolyp shyqty" deidi qoǵam qairatkeri.
Ekinshi áiel alýǵa zańdy túrde tyiym salý asyra silteý bolady
Al "Nur-Múbárek" meshitiniń bas imamy Qairat Joldybaiuly qazaq qoǵamyna dál qazir mundai zańnyń qajeti joq deidi.
"Joq, qajet emes dep oilaimyn. Birinshiden, bul ata-dástúrimizge, dini qaǵidattarǵa qarsy zań bolady. Sondyqtan, mundai asyra silteý kerek emes dep oilaimyn. Ár túrli teris dini aǵym ókilderiniń nekege qatysty qiǵash áreketterine tyiym salý úshin mundai asyra silteýdiń qajeti joq. Ondai zań shyǵatyn bolsa, úlken minbede otyrǵan ekinshi jary bar biraz azamat ta jaýapqa tartylady ǵoi (kúldi).
Biz onsyz da az halyqpyz. Qanshama otyryp qalǵan qyzdarymyz bar, qanshama jesir áielderimiz bar. Eger birinshi áielin kóndirip, eki shańyraqtyń basyn teń ustap, jaǵdaiy jetip tursa, nege bizdiń myqty azamattarymyz ekinshi áiel alyp, bir qaryndasymyzdy otbasy baqytyna bólemeske!? Bir qarakózimizdi jat elge kúieýge tiiýden saqtap qalmasqa?! Abai, Shákirimder osy ekinshi jardan týǵan asyldarymyz emes pe!?, — deidi imam.
Qairat Joldybaiulynyń aitýynsha, bundai zańdy qabyldaý bolashaǵymyzǵa balta shapqanmen birdei bolady.
"Biraq, bul máseleni kishkene retteý kerek. Qazaqstanda qazir mundai nekeler bizdiń elde tek resmi din ókilderiniń qatysýymen meshitterde qiylady. Bizde ruqsat dep ashyq aitylmasa da tyiym salǵan zań joq. Ekinshi áiel alýǵa zańmen tyiym salynsa, qoǵamnyń teris reaktsiiasyn týdyrady. Bolashaǵymyzǵa balta shapqan bolamyz. Resmi túrde ruqsat berýdiń de, resmi túrde tyiym salýdyń da qajeti joq", — deidi ol.
Aita keteiik, Qazaqstan Respýblikasy Orta Aziia elderiniń arasynda birinshi bolyp 1998 jyly parlamentte kóp áiel alý máselesin zańdastyrý kerek degen máseleni kótergen. Biraq, depýtattar bul normany maquldamaǵan.
2001 jyly memleket jáne qoǵam qairatkeri Amangeldi Aitaly "Otbasy jáne neke" týraly zańǵa ózgeris engizip, kóp áiel institýtyn zańdastyrýdy usynǵan. Alaida, bul bastama taǵy da depýtattar tarapynan qarsylyq tapty. 2008 jyly parlament minberinde kóp áiel alýǵa ruqsat berý týraly qujat úshinshi márte qaralsa da, qabyldanbai qalǵan edi.
