20 جىل ٸشٸندە زاڭدى تٷردە نە ارى, نە بەرٸ شىقپاعان كٶپ ەيەل الۋ مەسەلەسٸ سوڭعى ۋاقىتتا دٸني سيپات الىپ, تٸپتەن ٶزەكتەنە تٷستٸ. تەرٸس دٸني اعىمدى ۇستانعاندار مولدا الدىنا بارىپ, قانشالىقتى تەز نەكەلەسسە, سونشالىقتى كٶپ "تالاق" ايتىپ جٷر.
ال تٷرٸكمەنستان پرەزيدەنتٸ گۋربانوعلى بەردٸمۇxامەدوۆ قول قويعان وسى ەلدٸڭ نەكە تۋرالى كودەكسٸنە "تٷرٸكمەنستاندا كٶپ ەيەل الۋعا جول بەرٸلمەيدٸ" جەنە دە كٶپ ەيەل العاندار بولسا, ايىپپۇل تٶلەيدٸ نەمەسە ەكٸ جىلعا دەيٸن تٷزەۋ جۇمىستارىنا جەگٸلەدٸ دەگەن ٶزگەرٸستەر ەنگٸزٸلدٸ.
"تٶرت-بەسەۋدٸ قويىپ, توعىز, ون ەيەلگە بٸر-اق كەتتٸ"
مەجٸلٸستٸڭ بەسٸنشٸ شاقىرىلىمىندا دەپۋتات بولعان جازۋشى, قوعام قايراتكەرٸ الدان سمايىل ٶزٸنٸڭ ەكس-ەرٸپتەستەرٸ بۇل مەسەلەگە تىيىم سالۋدى بىلاي قويىپ, كەرٸسٸنشە, كٶپ ەيەل الۋدى زاڭداستىرايىق دەگەن ۇسىنىسپەن كەلگەنٸن ايتادى.
"تٷرٸكمەندەردٸڭ ونداي زاڭ قابىلداعانى ٶتە دۇرىس دەپ ەسەپتەيمٸن. پارلامەنت مەجٸلٸسٸنٸڭ تٶرتٸنشٸ شاقىرىلىمىندا كەيبٸر دەپۋتاتتار "نەكە تۋرالى" كودەكستٸ قاراعاندا, وسى ەكٸ ەيەل, تٶرت ەيەل الۋدى زاڭداستىرايىق دەگەن ۇسىنىس بەرگەن بولاتىن. سول كەزدە مەن قارسى شىقتىم. ٶيتكەنٸ بٸز دٸننەن بٶلەك زايىرلى مەملەكەتپٸز. بۇل بٸر.
ەكٸنشٸدەن, اتا-بابامىز بٸر ەيەل, ەكٸ ەيەل, ٷش ەيەل السا, ول سول كەزدٸڭ جاعدايىنا سەيكەس مٷمكٸن بولعان دٷنيە. جاۋگەرشٸلٸك زامان بولدى, بالالار كٶپ شەتٸنەپ كەتٸپ جاتتى, ەر ادامدار سوعىستا كٶپ ٶلدٸ, ۇلتتى ساقتاپ قالۋ كەرەك بولدى. بٸراق بۇنىڭ بەرٸ قازٸرگٸ زاماندا جوق. قازٸر بٸز ٶركەنيەتتٸ ەۋروپا ەلدەرٸمەن قارىم-قاتىناس ورناتقاننان كەيٸن, ٶزٸمٸزدٸ قايتادان جابايىلاندىرۋعا بولمايدى. مەن مۇنى مەدەنيەتسٸزدٸكتٸڭ, ناداندىقتىڭ, توپاستىقتىڭ بەلگٸسٸ دەر ەدٸم.
ٷشٸنشٸدەن, وسىعان (كٶپ ەيەل الۋعا – اۆت.) جەل بەرٸپ جٷرگەن دٸني اعىمداردىڭ ٶكٸلدەرٸ, سالافيتتەر, ۋاحابشىلدار دەپ ويلايمىن. ولاردىڭ اراسىندا مٷيٸزٸ قاراعايداي ازاماتتار بار. تٶرتەۋ, بەسەۋدٸ بىلاي قويىپ, سەگٸز, توعىزعا دەيٸن كەتٸپ جاتىر. قوعام بۇنى كٶرٸپ وتىر, بٸلٸپ وتىر. مەسەلە, مٸنە, سولارعا زاڭدى تٷردە تىيىم بولماي وتىرعاندىعىندا", — دەيدٸ الدان سمايل.
"كٶپ ەيەل العانداردى سٶگە المايمىن, تٷسٸنٸستٸكپەن قارايمىن…"
ال مەجٸلٸستٸڭ قازٸرگٸ دەپۋتاتى قۇرالاي قارەكەن بولسا, كٶپ ەيەل مەسەلەسٸن قابىلداي دا المايتىنىن, بٸراق قارسى دا شىعا المايتىنىن ايتىپ, ناقتى بٸر پٸكٸرگە توقتاي المادى. "مەن كەڭەس ٷكٸمەتٸندە تەربيە العان ۇرپاقپىن عوي. مەن كٶپ ەيەل دەگەندٸ قابىلداي دا المايمىن, بٸراق قارسى شىعا دا المايمىن.
مەن بۇل مەسەلەنٸ تٷسٸنبەيمٸن. مٷمكٸن ەزٸرگە زاڭ قابىلداماي قويا تۇرۋ كەرەك شىعار", — دەگەن دەپۋتات "كٶپ ەيەل الۋعا زاڭدى تٷردە تىيىم سالۋ كەرەك پە, جوق پا?" دەگەن سۇراعىمىزعا نە "يە" دەمەدٸ, نە "جوق" دەمەدٸ.
"قازٸر احاج بٶلٸمٸنەن كەيٸن جاستار نەكە كۋەلٸكتەرٸن الىپ, مەشٸتتە نەكە قيدىرادى. بۇل, ەرينە, كەرەك. ياعني, وتباسىنى رۋحاني جاعىنان بەكٸتە تٷسەتٸن دٷنيە. بٸراق, كٶپ ەيەل الۋ دەگەندٸ مەن تٷسٸنە المايمىن. بەلكٸم ەربٸر جاعدايعا ەرتٷرلٸ قاراۋ كەرەك شىعار. كەيبٸر وتباسى بالالى بولا الماي جاتادى دەگەندەي. مەن بۇل مەسەلە تٶڭٸرەگٸندە ويلانىپ جٷرمٸن. "نەگە اتا-بابامىز كٶپ ەيەل الدى دەگەن مەسەلەنٸ" زەرتتەۋ كەرەك. مەنٸڭ ويىمشا, قازٸرگٸدەي بٸر ەيەلمەن وتباسى قۇرىپ, مەشٸتتە نەكە قيدىرۋ كەرەك. ال كٶپ ەيەل الۋدى ەلٸ قابىلداي المايتىن سيياقتىمىن. بٸراق, ەرينە, تٷبەگەيلٸ قارسىمىن دەپ تە ايتا المايمىن. كٶپ ەيەل العانداردى سٶگە المايمىن, تەك تٷسٸنٸستٸكپەن قارايتىن شىعارمىن", — دەيدٸ دەپۋتات قۇرالاي قاراكەن.
كٶپ ەيەل الۋعا قاتىستى زاڭ جوباسىنا كٸم باستاماشى بولۋ كەرەك?
الدان سمايىل كٶپ ەيەل الۋعا تىيىم سالۋ تۋرالى زاڭدى دٸن ٸستەرٸ جەنە ازاماتتىق قوعام مينيسترلٸگٸ دە, دەپۋتاتتار دا باستاماشى بولىپ, مٸنبەرگە شىعارادى دەگەنگە كٷدٸكپەن قارايتىنىن ايتتى.
"دٸن ٸستەرٸ مينيسترلٸگٸندە دە كٶپ ەيەلٸ بار ازاماتتاردىڭ جٷرگەنٸن بٸلەمٸن. ولار قاشان قوزعالىپ, بۇل مەسەلەنٸ قاشان كٶتەرەتٸنٸن بٸلمەيمٸن. ال, دەپۋتاتتارعا توقتالساق, بٸر مىسال كەلتٸرەيٸن. بٸز (تٶرتٸنشٸ شاقىرىلىمداعى بٸر توپ دەپۋتات – اۆت) بالالاردى زيياندى اقپاراتتان قورعاۋ تۋرالى زاڭ جوباسىن جازىپ, ەكٸ پالاتادان ٶتكٸزٸپ تۇرعان جەرٸمٸزدە گەيلەرگە, ياعني, قىزتەكەلەرگە قارسى شىققانىمىز ٷشٸن كونستيتۋتسييالىق كەڭەسكە جٸبەرٸپ, زاڭدى قابىلداتپاي تاستاعاندار بار. ياعني, گەيلەردەن اسا الماي قالدى. سوندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى گەيلەردٸڭ كٶڭٸلٸنە قاراپ, كەرەك زاڭدى توقتاتىپ تاستادى. سوعان سەنەسٸز بە? ەندٸ ول زاڭدى قازٸرگٸ شاقىرىلىمداعى دەپۋتاتتار سەناتقا جٸبەردٸ. بٸراق ٸشٸندە بٸر جىنىستى نەكەلەرگە قارسى شىعۋ تۋرالى ەڭگٸمە جوق. بۇنى ايتىپ وىترعان سەبەبٸم – كٶپ ەيەل مەن بٸرجىنىستى نەكەلەردٸ زاڭمەن توقتاتپايىنشا, بٸز, قوعام رۋحاني تازارا المايمىز. رۋحاني جاڭعىرۋ ٷشٸن رۋحاني تازارۋىمىز كەرەك. رۋحى تازا ەمەس ادام قالاي جاڭعىرادى!?
گەيلەردٸ قولداعان بيلٸكتەگٸ قىزتەكەلەر بولىپ شىقتى
الدان سمايىل پارلامەنت مەجٸلٸسٸندە ەكٸ-ٷش دەپۋتات بٸرٸگٸپ, نەكە تۋرالى كودەكستٸڭ بٸر-ەكٸ بابىنا عانا ٶزگەرٸس ەنگٸزسە بولدى, قازاقستاندا كٶپ ەيەل الۋعا زاڭ تٷرٸندە تىيىم سالىنادى دەيدٸ.
"ول كٶپ قيىندىق كەلتٸرمەيدٸ. بٸراق, ونداي ٶزگەرٸستەردٸ دەپۋتاتتار ەنگٸزەتٸن بولسا, قىزتەكەلەردٸ قورعاشتاعانداي, جوعارىدان قارسى شىعاتىندار تابىلاتىنى انىق. سٸزگە شىنىمدى ايتايىن, گەيلەرگە قارسى زاڭىمىزدى قابىلداتپاي, قارسى شىققان بيلٸكتە وتىرعان گەيلەر بولىپ شىقتى" دەيدٸ قوعام قايراتكەرٸ.
ەكٸنشٸ ەيەل الۋعا زاڭدى تٷردە تىيىم سالۋ اسىرا سٸلتەۋ بولادى
ال "نۇر-مٷبەرەك" مەشٸتٸنٸڭ باس يمامى قايرات جولدىبايۇلى قازاق قوعامىنا دەل قازٸر مۇنداي زاڭنىڭ قاجەتٸ جوق دەيدٸ.
"جوق, قاجەت ەمەس دەپ ويلايمىن. بٸرٸنشٸدەن, بۇل اتا-دەستٷرٸمٸزگە, دٸني قاعيداتتارعا قارسى زاڭ بولادى. سوندىقتان, مۇنداي اسىرا سٸلتەۋ كەرەك ەمەس دەپ ويلايمىن. ەر تٷرلٸ تەرٸس دٸني اعىم ٶكٸلدەرٸنٸڭ نەكەگە قاتىستى قيعاش ەرەكەتتەرٸنە تىيىم سالۋ ٷشٸن مۇنداي اسىرا سٸلتەۋدٸڭ قاجەتٸ جوق. ونداي زاڭ شىعاتىن بولسا, ٷلكەن مٸنبەدە وتىرعان ەكٸنشٸ جارى بار بٸراز ازامات تا جاۋاپقا تارتىلادى عوي (كٷلدٸ).
بٸز ونسىز دا از حالىقپىز. قانشاما وتىرىپ قالعان قىزدارىمىز بار, قانشاما جەسٸر ەيەلدەرٸمٸز بار. ەگەر بٸرٸنشٸ ەيەلٸن كٶندٸرٸپ, ەكٸ شاڭىراقتىڭ باسىن تەڭ ۇستاپ, جاعدايى جەتٸپ تۇرسا, نەگە بٸزدٸڭ مىقتى ازاماتتارىمىز ەكٸنشٸ ەيەل الىپ, بٸر قارىنداسىمىزدى وتباسى باقىتىنا بٶلەمەسكە!? بٸر قاراكٶزٸمٸزدٸ جات ەلگە كٷيەۋگە تييۋدەن ساقتاپ قالماسقا?! اباي, شەكٸرٸمدەر وسى ەكٸنشٸ جاردان تۋعان اسىلدارىمىز ەمەس پە!?, — دەيدٸ يمام.
قايرات جولدىبايۇلىنىڭ ايتۋىنشا, بۇنداي زاڭدى قابىلداۋ بولاشاعىمىزعا بالتا شاپقانمەن بٸردەي بولادى.
"بٸراق, بۇل مەسەلەنٸ كٸشكەنە رەتتەۋ كەرەك. قازاقستاندا قازٸر مۇنداي نەكەلەر بٸزدٸڭ ەلدە تەك رەسمي دٸن ٶكٸلدەرٸنٸڭ قاتىسۋىمەن مەشٸتتەردە قيىلادى. بٸزدە رۇقسات دەپ اشىق ايتىلماسا دا تىيىم سالعان زاڭ جوق. ەكٸنشٸ ەيەل الۋعا زاڭمەن تىيىم سالىنسا, قوعامنىڭ تەرٸس رەاكتسيياسىن تۋدىرادى. بولاشاعىمىزعا بالتا شاپقان بولامىز. رەسمي تٷردە رۇقسات بەرۋدٸڭ دە, رەسمي تٷردە تىيىم سالۋدىڭ دا قاجەتٸ جوق", — دەيدٸ ول.
ايتا كەتەيٸك, قازاقستان رەسپۋبليكاسى ورتا ازييا ەلدەرٸنٸڭ اراسىندا بٸرٸنشٸ بولىپ 1998 جىلى پارلامەنتتە كٶپ ەيەل الۋ مەسەلەسٸن زاڭداستىرۋ كەرەك دەگەن مەسەلەنٸ كٶتەرگەن. بٸراق, دەپۋتاتتار بۇل نورمانى ماقۇلداماعان.
2001 جىلى مەملەكەت جەنە قوعام قايراتكەرٸ امانگەلدٸ ايتالى "وتباسى جەنە نەكە" تۋرالى زاڭعا ٶزگەرٸس ەنگٸزٸپ, كٶپ ەيەل ينستيتۋتىن زاڭداستىرۋدى ۇسىنعان. الايدا, بۇل باستاما تاعى دا دەپۋتاتتار تاراپىنان قارسىلىق تاپتى. 2008 جىلى پارلامەنت مٸنبەرٸندە كٶپ ەيەل الۋعا رۇقسات بەرۋ تۋرالى قۇجات ٷشٸنشٸ مەرتە قارالسا دا, قابىلدانباي قالعان ەدٸ.
