Foto: Informburo.kz
Tergeýge túsip, oqýdan shyǵyp qaldym - deidi Jeltoqsan oqiǵasyna qatysýshy Salamat Sharyqbaeva.
Almatydaǵy áielderge arnalǵan pedagogikalyq institýtta oqyp júrgen kezim bolatyn. Jataqhanada turamyn. Maqanshy aýylyndaǵy orta mektepti bitirgen soń, joǵarǵy oqý ornyna 1983 jyly túsken edim. Stýdenttik qyzyqty kúnder qalypty jaǵdaida ótip jatqan. 1986 jylǵy Jeltoqsan oqiǵasy bastalǵanda men úshinshi kýrs stýdenti bolatynmyn. Sol kezdegi Qazaqstan Ortalyq Komitetindegi ózgeristerdi institýt qabyrǵasynda oqyp júrgen men jáne meniń qurbylarym alǵashynda bilgemiz joq.
Sabaqtan kelip, ashanadan tústik asymyzdy iship, birneshe qyz bólmemizde erteńgi sabaǵymyzdy pysyqtap otyrǵanbyz. Bir ýaqytta terezemizdiń túbinen bir top jigitterdiń «qyzdar, ortalyq alańǵa kelińder, miting bolyp jatyr, sony qoldańdar», - dep aiǵailady. Olar biraz turyp, qaita-qaita aiǵailaǵan soń, ketip qaldy. Biz japatarmaǵai ornymyzdan turyp, «ol bolyp jatqan qandai miting», - dep oiladyq. Bólmedegi qyzdarmen oilasa kele, ortalyq alańǵa baryp kelýdi uiǵardyq. Sóitip, úsh-tórt qyz barymyzdy kiinip, alańǵa tarttyq. Kelgenimizde, Ortalyq Komitettiń aldyndaǵy alańda jinalǵan qalyń jastardy kórdik. Dý-dý etken nópir adam qarasy, el aýyzyndaǵy «Meniń Qazaqstanym» ánin aityp tur eken. Alańnyń ainalasyn qorshaǵan militsiia men ásker jasaqtaryn kórdik. Birazdan keiin qaisybir jastar qardy jentektep, álgilerge qarai laqtyra bastady. Sol-aq eken, jigitterdiń birqatary ainaladan izdep taýyp, qoldaryna ilikken túrli zattardy, kirpish, mramordyń synyqtaryn jáne basqada nárselerdi laqtyrýǵa kiristi. Bul áreket uzaq ýaqytqa sozyldy.
Taǵy bir aitarym, alańnyń shet jaǵasynda órt sóndirýge arnalǵan mashinalardyń qatar-qatar turǵanyn baiqaǵan edim. Jeńildeý kiinip shyqqan biz, qalai desekte tońa bastadyq. Qarańǵylyqtyń túskenin aiǵai-shýdyń ortasynda júrip baiqamappyn, bir kezde alańdy qorshap turǵan militsiia men ásker jasaqtary jastardy qýyp, uryp-soǵyp tarata bastady. Solaq eken, jastar men jasaqtardyń arasynda naǵyz tóbeles bastaldy da ketti. Men ózimmen birge kelgen qurbylarymnyń qaida ketkenin bilmei qaldym. Qoldarynda kúreksheleri bar soldattar jinalǵandardy aiamai uryp, jabylyp ustap, daiyn turǵan arnaiy kólikterge tiei bastady. Qurbylarymdy izdep, aiǵailap júrgen kezde, qarsy aldymnan kelgen soldat, qolyndaǵy zatymen basymnan uryp jibergeni.
Táltirektep ketken men qulai jazdap, áreń túzeldim. Sonan keiin, birnesheýi qolymdy qaiyryp ustap, jabyq mashinaǵa ákelip, ishine qarai laqtyryp jiberdi. Sonan soń, beti men erinderi isip ketken, ústerine qan qatqan, jaradar bolǵan qyzdar men jigitter toly kólik orynynan qozǵalyp, biraz ýaqyt júrgen soń, ainalasy qorshalǵan ǵimaratqa ákelip túsirdi de, bizdi qamap tastady. Keiinnen uqqanym, bul Almaty qalasyndaǵy Máskeý aýdanynyń tergeý izoliatory eken. Azdan keiin, bir-birlep bizdi keńsege alyp kelip, tekserip, tergeý bastaldy. Meni de bir ýaqytta tergeýshiniń aldyna alyp keldi. Áli esimde, qaida oqitynymdy, qaidan kelgenimdi jáne alańǵa ne sebepti barǵanymdy janalqymǵa alyp suraǵany.
Sonymen qatar, qasymda kimderdiń bolǵanyn jáne olardyń aty-jónderin anyqtaýǵa kiristi. Men, shamam kelgenshe eshteńeni aitpaýǵa tyrysyp, qalada aǵamnyń úiinde turatynymdy aityp, mizbaqpai turyp aldym. Ishimnen qatty qorqyp, «oqýdan shyǵyp qalatyn boldym-aý, tipti sottap jiberse qaittym», - dep qinaldym. Taǵy bir aitarym, osy Jeltoqsan oqiǵasy bastalmai turyp, biraz ai buryn turmysqa shyqqan edim. Joldasym aýylda turatyn. Ishimde úsh ailyq balam bar. Osylardyń barlyǵyn oilap, ári–sári boldym. Tergeýshi bir kezderde menen turatyn úiimniń telefony barma dep surady. Men bolsam qolma-qol aǵamnyń úiiniń telefonyn berdim. Tergeýshi birden úige telefon soǵyp, aǵam Aitǵazyny osynda shaqyrdy. Kóp uzamai alyp ushyp, sol kezderde KazMý-de sabaq beretin aǵam jetip keldi. Tergeýshi kózimshe meniń sol úide turatyn-turmaitynymdy anyqtady. Kóp nárselerdi menen jáne aǵamnan suraǵannan keiin, aǵam ózi kepildik bolyp, meni ýaqytsha tergeýshiden surap aldy. Eshqaida ketpeimin dep usynǵan qaǵazyna qol qoiyp berdim. Degenmen, áli de tergeletinimdi qatań eskertip, áreń bosatty.
Sol kúni aǵamnyń úiinde bolyp, erteńinde jataqhanaǵa keldim. Kelsem, turatyn jerimizdiń esigi tars jabylǵan, eshkimdi kóshege shyǵarmaidy. Áreń dep kúzette turǵandardan suranyp júrip, jataqhanaǵa kirdim. Bólmede ózimmen birge turatyn qyzdardyń biri de joq. Keshe olar menimen birge ketkennen áli qaityp oralmaǵan eken. Ishimnen olardyńda ustalyp, qamaýǵa alynǵanyn uqtym. Endi bizdi institýtta tergeý bastaldy. Dekanatta keshe qaida bolǵanymyzdy, nemen ainalysqanymyzdy anyqtaýǵa kiristi. Kózim qaraýytyp, basym ainalyp júrgen men, mandytyp durys jaýap bere almadym. Aqyry meni oqýdan shyǵaryp jiberdi. Aǵam Aitqazynyń úiine qalai kelgenimdi bilmeimin, meni týystarym qaladaǵy №4-shi ortalyq aýrýhanaǵa ákelip, emdelýge jatqyzyp tastady. Sodan ol arada on kúndei jatyp emdeldim. Osy kúnderdiń ishinde, sol tergeý bólimindegiler aýrýhanaǵa qaita-qaita telefon shalyp, únemi tekserip turdy. Tegi meni qashyp ketpesin dep oilady-aý.
Aýrýhanadan shyqqan soń, aǵamnyń úiine kelip, biraz kúnder sonda boldym. Ara-arasynda oqý orynymdaǵy dekanatqa baryp júrdim. Olar múlde jolatpady, tipti sóilespedi de. Birde jataqhanaǵa barǵanymda, ózimmen birge turatyn qyzdardy kezdestirdim. Kiimderin jinap, elderine qaitqaly jatyr eken. Túrlerinen jylaǵandary kórinip tur. Olarda alańda ustalyp, biraz kúnder qamaýda bolypty. Tergegen kórinedi. Sol tergeý izoliatory institýtqa habarlasyp, bulardy oqýdan shyǵartyp jiberipti. Bólmeles eki qurbymnyń bireýi ózim sekildi Maqanshydan bolsa, ekinshisi Shyǵys Qazaqstan oblysynyń (ol kezde Semei oblysy bólek edi) Zaisan aýdanynan bolatyn. Sóitip, bárimiz oida joqta oqýdan shyǵyp qaldyq. Qatty qinaldyq.
Degenmen olar elderine ketkenimen, birneshe jyldan keiin qaitadan kelip syrttai oqýdy bitirip aldy. Men bolsam aǵamnyń úiinde turyp jattym. Almatyda sol bir kúnderi qazaqtar úshin aýyr boldy ǵoi. Kóshede júrýdiń ózi bizdiń qazaqtarǵa qaýipti bolatyn. Oqýdan shyǵyp qalǵanyma qanshalyqty ókingenimmen, úmitimdi úzbei institýttyń ákimshiligine, óz fakýltetimniń dekanatyna únemi baryp, jolyǵyp turdym. Sóitip júrgenimde, tórt aidan keiin meni aqyry qaitadan oqýǵa qabyldady ǵoi. Sondaǵy qýanǵanymdy aitsańshy. Qinalyp, qorqyp júrsemde, barlyq múmkindigimdi salyp, oqýdy jaqsy oqydym. Áiteýir, áýpirimdep júrip, institýtty bitirip, diplomymdy qolǵa aldym. Degenmen, sol bir qiyn-qystaý kúnderdiń belgisindei, keide áli kúnge deiin kezinde soqqy tigen basymnyń ainalatyny jáne qan qysymym kóterilip, aýyratyny bar. Biraq, elimizdiń osy kúngi táýelsizdigine qýanyp, óz ýaqytynda el-jurtymyz úshin namys qýyp, alańda bolǵanyma, taiaq jep, tergeýde bolsamda, densaýlyǵym úshin qinalsamda, eshkimge renjimeimin. Ishimnen «táýelsizdigimiz máńgilik bolǵai»,- dep, únemi oilap júremin. Jastarynda otanyn, jurtyn súie bilmeitin, patriotizimi bolmaǵan elde, ol memleket kóp uzamai qulap qalady. Bul álem tarihynda talai ret dáleldengen nárse ǵoi. Sondyqtan, memlekettik idiologiianyń basym baǵyty jastardy tárbieleýge, elin, atamekenin súiýge jáne qurmetteýge baǵyttalýy kerek. Men, solai oilaimyn,- deidi Salamat Orynbaiqyzy Sharyqbaeva.
Qazirgi kúnderi Salamat Orynbaiqyzy Maqanshydaǵy jastarǵa arnalǵan ortalyq kitaphanada qyryq eki jyl boiy kitaphanashy bolyp istep keledi eken. Biz qadirmendi apaiymyzǵa myqty densaýlyq jáne otbasylyq baqyt tileimiz!
Beisenǵazy Ulyqbek
Qazaqstan Jýrnalister Odaǵynyń múshesi
