Áne-mine degenshe, jaidarly jaz da bastalady. Osyndaida tabiǵat aiasynda tynyqqanǵa ne jetsin! Búginde demalysyn oilaǵan atyraýlyqtardyń biri Antaliia assa, ekinshisi Ystyqkólde demalǵandy jón sanaidy. Osyndaida «ózimizdiń Atyraýda demalýǵa bolmai ma?» degen suraq týyndaidy.
Osy rette «Zabýryn shyǵanaǵy» týraly sóz qozǵasaq artyq bolmas dep oilaimyz. Óitkeni, ol týraly kóp aityla bermeidi. Onyń ústine, bul jerdi demalys ornyna ainaldyrý jónindegi usynys aitylsa da qozǵalys az.
Týrizm – tabys kózi
Shyǵanaqtyń jaǵalaýdan ashyq teńizge deiin 1,5-2 shaqyrymdyq taiyz da tunyq teńiz sýy demalý úshin taptyrmas oryn. Al, asty – aq qum, qamys pen basqa da shóp-shalam atymen joq. Ózimizden góri ózgelerdiń jii izdep keletin teńiz jaǵalaýy 130 shaqyrymǵa qulash jaiǵan. Tylsym tabiǵat, múlgigen tynyshtyq, taza aýa, sulý sýret… Bir «áttegen-aiy», bul jer oblys ortalyǵynan shalǵai. Áitse de, oǵan bizden góri sheteldikter kóp keledi.
Sonymen, teńiz jaǵalaýyn týristik jumaqqa ainaldyrýǵa ne kedergi? Zabýryn aýyldyq okrýginiń ákimi Aslan Ǵubash – teńiz jaǵalaýyna jan bitirgisi kelip júrgen jandardyń biri.
– Osy jerdiń týmasy bolǵandyqtan, týǵan ólkeniń sulý tabiǵatyn tanytqym keledi. Ókinishke orai, bizdiń aýdannyń osyndai kórikti jerleri bar ekenin dúiim jurt bile bermeidi. Bul máseleni qalai sheshýge bolady? Men bul týraly kóp oilandym. Sóitip, birneshe jyl buryn aýyldaǵy jigitterdiń basyn qosyp, munda kiiz úiler tigip, káýap satýdy jolǵa qoidym. Osylaisha, qaiyqtardy jalǵa berip, jumysty bastap kettik. Kelýshilerden tynym bolǵan joq, tapqanymyz kóbeidi. Keiin, basqa salaǵa aýysqan soń, bul jumystan qol úzýime týra keldi, — dedi ol bizben áńgimesinde.
Al, aýdan ákimdiginiń mamandary Zabýryn shyǵanaǵynda demalys aimaǵyn uiymdastyrý jumysyna kásipkerlerdi tartý kerek» dep sanaidy.
Árine, sózben aitý ońai. Biraq, memleket qamqorlyǵynsyz týrizmdi damytý múmkin emes. Óz tarapynan aýdan ákimdigi teńiz jaǵasynan balalar lagerin ashýdy usynyp otyr. Biraq, ol úshin qomaqty qarajat kerek.
Jaǵymdy jańalyq ta joq emes. Aýdanda týrizmdi damytý baǵytynda qolaily jerler anyqtalyp, olar týraly baiandaityn beinerolik kórermenderge jol tartty. Jalpy, týristik ortadan utarymyz kóp. Aldymen, jergilikti turǵyndar-ǵa jumys tabylady, ári syrttan keletin demalýshylardan tabys túsedi.
Týǵan ólke – tunǵan tarih
Jalpy, el ekonomikasyn qosymsha kiris esebinen nyǵaitýdyń birden-bir joly – týrizmdi damytý ekendigi daýsyz. Bul – osy aýdandaǵy kásip-kerlik jáne týrizm bóliminiń basshysy Rafiǵat Tájidenovanyń jeke pikiri.
– Kezinde Jaiyq ózeninen tartylǵan Baqsai jáne basqa da kanaldardyń boiyna Tushyqudyq aýylynyń turǵyndary jappai jemis pen jabaiy aǵashtar egipti. Ol jer qazir Edige toǵaiyna ainaldy. Sol siiaqty, el arasynda Myńqol nemese Myńkól atalyp ketken toǵailar da bar.
Aqqystaýdan batysqa qarai eki shaqyrym júrseńiz, arhitektýralyq eskertkish – «Taskran» shekaralyq munarasyna tap bolasyz. Ol ótken ǵasyrdyń jetpisinshi jyldary samantas pen qamystan turǵy- zylǵan.
Orynbor gýberniiasynan bólinip, óz aldyna oblys bolyp qurylǵan Oral óńiri Astrahan gýberniiasyna berilgende, aradaǵy myń shaqyrymdyq shekara syzyǵy teńdei bólindi. Onyń Teńizge tireletin jerinde biik tastan belgi ornatylǵan. Ol teńizdegi balyqshylarǵa baǵdar bolǵan. Qansha ýaqyt ótse de, sol qalpynda saqtalǵan taskran jolaýshylardy qalai qyzyqtyrsa, týristerge de solai áser eteri haq, — deidi ol.
Myńqol demekshi, rasynda da, Aqqystaý aýylynyń soltústik-batysynda, Janbai kanalynyń boiynda ornalasqan bul toǵaida jidek pen jyńǵyldar qaptap ósken. Keń jazyqqa óse bermeitin olar 72 gektar orman alqabyn qurap, dalaǵa erekshe sán berýde. Bul aýmaqty memleket resmi túrde óz qorǵaýyna alyp, demalys nysanyna ainaldyrsa, nur ústine nur.
Ras, týristerdiń keibiri «Atyraýda taý joq» dep kelmeýi múmkin. Biraq, «Tóbelerdi taý desedi bizdiń el» dep Tabyldy aqyn jyrlaǵandai, Aqqystaý, Janbai, Manash eldi mekenderi arqyly Jaltyr kólinen Naryn qumyna deiingi aýmaqty Ber adyrlary alyp jatyr (Jer bederiniń ásem pishinin alǵash sipattap jazǵan akademik K.Berdiń qurmetine solai atalǵan. Avtor).
«Jer jánnatyna» aparar jol
– Zabýryndaǵy Zineden aýylyna barsańyz, týra teńizge shyǵa alasyz, — deidi Rafiǵat Tájidenova bizben áńgimesinde. – Bul – ǵajaiyp demalys ornyna aparar jalǵyz jol. Jeri – qumait, betegeli-tóbeli, shaǵyldy. Teńiz Aqqystaý aýylynan ońtústik-batysqa qarai 100 km jerde ornalasqan. Ótkenge kóz júgirtsek, Zabýryn HIH ǵasyrdyń ortasynda orys kópesteri ielik etken balyq kásipshilikteriniń ortalyǵy bolǵan kórinedi. Kemeler osynda kelip, at basyn tiregen. «Astrahan-Gýrev» baǵytyndaǵy kemege mingen jolaýshylar Kaspii teńiziniń aqjal tol-qyndarynyń arǵy jaǵynan sulý qurlyqty kórip tańdai qaǵysqan eken. «Zabýryn» ataýy da «Za býriami» degen sózden shyqqan degen joramal bar. Ony shyǵanaq deýge de bolady. Sebebi, sýdyń tereńdigi 50 sm-den aspaidy.
Sol siiaqty, Myńteke qumy da alystan kóz tartady. Sý astynyń tap-taza bolýy Birikken Arab Ámirligindegi Dýbaidyń tabiǵatyna óte uqsas. Shyntýaityna kelgende, biz osy jerdi tiimdi paidalana almai otyrmyz. Aýyldan 200 m jerdegi «Atyraý-Astrahan» avtomobil joly kúni erteń «Nurly jol» baǵdarlamasy sheńberinde Jibek jolyna ainalǵaly jatyr. Almatydan bastaý alatyn ekonomikanyń kúretamyry Aziia elderinen, Qytaidan keletin taýarlardy Resei, Belarýs, Soltústik Kavkaz, Eýropaǵa jetkizbek. 2020 jylǵa deiin salynyp bitetin bul joldan túser tabys mol bolmaq.
Tapqanymyz jelge ushýda
Aitalyq, aimaqta shamamen 500 myńǵa jýyq adam qonys-tanǵan deiik. Qazynaly óńir bolǵandyqtan, kúnkóris deńgeii de joǵary dep esepteledi. Bizde tabiǵaty tamasha oryndar kóp bolǵanymen, demalýǵa múldem laiyqtalmaǵan. Sondyqtan, «qara altynnan» túsetin bar qarjyny turǵyndar demalys ýaqytynda shetelge «tasyp» jatyr. Endeshe, qait-pek kerek?
Kásipkerlik jáne týrizm salasynyń mamany Rafiǵat Tájidenova qarjyny qaltada ustap qalýdyń tyń jolyn usynady.
– Zabýryn shyǵanaǵynan túrli baǵytta kem degende eki-úsh qonaqúi salý kerek. Teńiz samalymen tynystaǵysy keletin týrister úshin bul taptyrmas oryn. Sýǵa túsý maýsymy uzaq, mamyr aiynan qyrkúiekke deiin sozylady. Masa, sona degen atymen joq. Ádette, bas-qa jaqta sý keiin qaityp jatsa, munda úzilmeidi. Memleket tarapynan oqýshylarǵa arnap jazǵy lager uiymdastyrylsa, tipti, jaqsy bolar edi. Ekinshi jaǵynan, bir qonaqúidiń ózine 25 qyzmetker qajet bolatynyn eskersek, Zabýryn men Isatai aýyldarynyń turǵyndaryn jumyspen qamtityn tamasha múmkindik týar edi.
Úsh shaqyrymdyq kirme jol salý jónindegi usynys oblys ákimdiginen qoldaý taýyp, qazirgi ýaqytta sheshilý ústinde. Onyń ústine, bir shaqyrym jerde elektr jáne gaz jelileri tartylǵan. Teńiz jaǵasyn kásip kózine ainaldyramyn deitin jandar bolsa, marhabat. Tek, bir qiyndyǵy, zań boiynsha, eshkimge óz betimen infraqurylym júielerin júrgizýge, kemeler ailaǵyn salýǵa, sý jolyn tereńdetýge, sý túbin qazýǵa ruqsat etilmeidi. Mine, aldymen, osy másele sheshimin tapsa, kásipkerler iske kirisip keter edi, — deidi ol.
Álem nazaryn ózine aýdarǵan ataqty Maldiv araldarynyń ásem tabiǵatyn Zabýrynnan da kezdestirýge bolady. Sý túbin tereńdetý arqyly ataqty araldyń qonaqúilerine ádemi jol salynǵan. Ondaǵy geologiialyq erekshelik Zabýrynnyń sipatyna sáikes keledi. Óitkeni, munda da sý birtindep tereńdeidi. Onyń asty qairań, qumy aq. Shomylý merzimi aiaqtalǵan soń, balyq aýlaýǵa bolady. Buryn-sońdy oblys tarihynda teńiz jaǵalaýyndaǵy demalys orny bolǵan joq.
Amandyq SAǴYNTAIULY
