ەنە-مٸنە دەگەنشە, جايدارلى جاز دا باستالادى. وسىندايدا تابيعات اياسىندا تىنىققانعا نە جەتسٸن! بٷگٸندە دەمالىسىن ويلاعان اتىراۋلىقتاردىڭ بٸرٸ انتالييا اسسا, ەكٸنشٸسٸ ىستىقكٶلدە دەمالعاندى جٶن سانايدى. وسىندايدا «ٶزٸمٸزدٸڭ اتىراۋدا دەمالۋعا بولماي ما?» دەگەن سۇراق تۋىندايدى.
وسى رەتتە «زابۋرىن شىعاناعى» تۋرالى سٶز قوزعاساق ارتىق بولماس دەپ ويلايمىز. ٶيتكەنٸ, ول تۋرالى كٶپ ايتىلا بەرمەيدٸ. ونىڭ ٷستٸنە, بۇل جەردٸ دەمالىس ورنىنا اينالدىرۋ جٶنٸندەگٸ ۇسىنىس ايتىلسا دا قوزعالىس از.
تۋريزم – تابىس كٶزٸ
شىعاناقتىڭ جاعالاۋدان اشىق تەڭٸزگە دەيٸن 1,5-2 شاقىرىمدىق تايىز دا تۇنىق تەڭٸز سۋى دەمالۋ ٷشٸن تاپتىرماس ورىن. ال, استى – اق قۇم, قامىس پەن باسقا دا شٶپ-شالام اتىمەن جوق. ٶزٸمٸزدەن گٶرٸ ٶزگەلەردٸڭ جيٸ ٸزدەپ كەلەتٸن تەڭٸز جاعالاۋى 130 شاقىرىمعا قۇلاش جايعان. تىلسىم تابيعات, مٷلگٸگەن تىنىشتىق, تازا اۋا, سۇلۋ سۋرەت… بٸر «ەتتەگەن-ايى», بۇل جەر وبلىس ورتالىعىنان شالعاي. ەيتسە دە, وعان بٸزدەن گٶرٸ شەتەلدٸكتەر كٶپ كەلەدٸ.
سونىمەن, تەڭٸز جاعالاۋىن تۋريستٸك جۇماققا اينالدىرۋعا نە كەدەرگٸ? زابۋرىن اۋىلدىق وكرۋگٸنٸڭ ەكٸمٸ اسلان عۇباش – تەڭٸز جاعالاۋىنا جان بٸتٸرگٸسٸ كەلٸپ جٷرگەن جانداردىڭ بٸرٸ.
– وسى جەردٸڭ تۋماسى بولعاندىقتان, تۋعان ٶلكەنٸڭ سۇلۋ تابيعاتىن تانىتقىم كەلەدٸ. ٶكٸنٸشكە وراي, بٸزدٸڭ اۋداننىڭ وسىنداي كٶرٸكتٸ جەرلەرٸ بار ەكەنٸن دٷيٸم جۇرت بٸلە بەرمەيدٸ. بۇل مەسەلەنٸ قالاي شەشۋگە بولادى? مەن بۇل تۋرالى كٶپ ويلاندىم. سٶيتٸپ, بٸرنەشە جىل بۇرىن اۋىلداعى جٸگٸتتەردٸڭ باسىن قوسىپ, مۇندا كيٸز ٷيلەر تٸگٸپ, كەۋاپ ساتۋدى جولعا قويدىم. وسىلايشا, قايىقتاردى جالعا بەرٸپ, جۇمىستى باستاپ كەتتٸك. كەلۋشٸلەردەن تىنىم بولعان جوق, تاپقانىمىز كٶبەيدٸ. كەيٸن, باسقا سالاعا اۋىسقان سوڭ, بۇل جۇمىستان قول ٷزۋٸمە تۋرا كەلدٸ, — دەدٸ ول بٸزبەن ەڭگٸمەسٸندە.
ال, اۋدان ەكٸمدٸگٸنٸڭ ماماندارى زابۋرىن شىعاناعىندا دەمالىس ايماعىن ۇيىمداستىرۋ جۇمىسىنا كەسٸپكەرلەردٸ تارتۋ كەرەك» دەپ سانايدى.
ەرينە, سٶزبەن ايتۋ وڭاي. بٸراق, مەملەكەت قامقورلىعىنسىز تۋريزمدٸ دامىتۋ مٷمكٸن ەمەس. ٶز تاراپىنان اۋدان ەكٸمدٸگٸ تەڭٸز جاعاسىنان بالالار لاگەرٸن اشۋدى ۇسىنىپ وتىر. بٸراق, ول ٷشٸن قوماقتى قاراجات كەرەك.
جاعىمدى جاڭالىق تا جوق ەمەس. اۋداندا تۋريزمدٸ دامىتۋ باعىتىندا قولايلى جەرلەر انىقتالىپ, ولار تۋرالى باياندايتىن بەينەروليك كٶرەرمەندەرگە جول تارتتى. جالپى, تۋريستٸك ورتادان ۇتارىمىز كٶپ. الدىمەن, جەرگٸلٸكتٸ تۇرعىندار-عا جۇمىس تابىلادى, ەرٸ سىرتتان كەلەتٸن دەمالۋشىلاردان تابىس تٷسەدٸ.
تۋعان ٶلكە – تۇنعان تاريح
جالپى, ەل ەكونوميكاسىن قوسىمشا كٸرٸس ەسەبٸنەن نىعايتۋدىڭ بٸردەن-بٸر جولى – تۋريزمدٸ دامىتۋ ەكەندٸگٸ داۋسىز. بۇل – وسى اۋدانداعى كەسٸپ-كەرلٸك جەنە تۋريزم بٶلٸمٸنٸڭ باسشىسى رافيعات تەجيدەنوۆانىڭ جەكە پٸكٸرٸ.
– كەزٸندە جايىق ٶزەنٸنەن تارتىلعان باقساي جەنە باسقا دا كانالداردىڭ بويىنا تۇششىقۇدىق اۋىلىنىڭ تۇرعىندارى جاپپاي جەمٸس پەن جابايى اعاشتار ەگٸپتٸ. ول جەر قازٸر ەدٸگە توعايىنا اينالدى. سول سيياقتى, ەل اراسىندا مىڭقول نەمەسە مىڭكٶل اتالىپ كەتكەن توعايلار دا بار.
اققىستاۋدان باتىسقا قاراي ەكٸ شاقىرىم جٷرسەڭٸز, ارحيتەكتۋرالىق ەسكەرتكٸش – «تاسكران» شەكارالىق مۇناراسىنا تاپ بولاسىز. ول ٶتكەن عاسىردىڭ جەتپٸسٸنشٸ جىلدارى سامانتاس پەن قامىستان تۇرعى- زىلعان.
ورىنبور گۋبەرنيياسىنان بٶلٸنٸپ, ٶز الدىنا وبلىس بولىپ قۇرىلعان ورال ٶڭٸرٸ استراحان گۋبەرنيياسىنا بەرٸلگەندە, اراداعى مىڭ شاقىرىمدىق شەكارا سىزىعى تەڭدەي بٶلٸندٸ. ونىڭ تەڭٸزگە تٸرەلەتٸن جەرٸندە بيٸك تاستان بەلگٸ ورناتىلعان. ول تەڭٸزدەگٸ بالىقشىلارعا باعدار بولعان. قانشا ۋاقىت ٶتسە دە, سول قالپىندا ساقتالعان تاسكران جولاۋشىلاردى قالاي قىزىقتىرسا, تۋريستەرگە دە سولاي ەسەر ەتەرٸ حاق, — دەيدٸ ول.
مىڭقول دەمەكشٸ, راسىندا دا, اققىستاۋ اۋىلىنىڭ سولتٷستٸك-باتىسىندا, جانباي كانالىنىڭ بويىندا ورنالاسقان بۇل توعايدا جيدەك پەن جىڭعىلدار قاپتاپ ٶسكەن. كەڭ جازىققا ٶسە بەرمەيتٸن ولار 72 گەكتار ورمان القابىن قۇراپ, دالاعا ەرەكشە سەن بەرۋدە. بۇل اۋماقتى مەملەكەت رەسمي تٷردە ٶز قورعاۋىنا الىپ, دەمالىس نىسانىنا اينالدىرسا, نۇر ٷستٸنە نۇر.
راس, تۋريستەردٸڭ كەيبٸرٸ «اتىراۋدا تاۋ جوق» دەپ كەلمەۋٸ مٷمكٸن. بٸراق, «تٶبەلەردٸ تاۋ دەسەدٸ بٸزدٸڭ ەل» دەپ تابىلدى اقىن جىرلاعانداي, اققىستاۋ, جانباي, ماناش ەلدٸ مەكەندەرٸ ارقىلى جالتىر كٶلٸنەن نارىن قۇمىنا دەيٸنگٸ اۋماقتى بەر ادىرلارى الىپ جاتىر (جەر بەدەرٸنٸڭ ەسەم پٸشٸنٸن العاش سيپاتتاپ جازعان اكادەميك ك.بەردٸڭ قۇرمەتٸنە سولاي اتالعان. اۆتور).
«جەر جەنناتىنا» اپارار جول
– زابۋرىنداعى زينەدەن اۋىلىنا بارساڭىز, تۋرا تەڭٸزگە شىعا الاسىز, — دەيدٸ رافيعات تەجيدەنوۆا بٸزبەن ەڭگٸمەسٸندە. – بۇل – عاجايىپ دەمالىس ورنىنا اپارار جالعىز جول. جەرٸ – قۇمايت, بەتەگەلٸ-تٶبەلٸ, شاعىلدى. تەڭٸز اققىستاۋ اۋىلىنان وڭتٷستٸك-باتىسقا قاراي 100 كم جەردە ورنالاسقان. ٶتكەنگە كٶز جٷگٸرتسەك, زابۋرىن حٸح عاسىردىڭ ورتاسىندا ورىس كٶپەستەرٸ يەلٸك ەتكەن بالىق كەسٸپشٸلٸكتەرٸنٸڭ ورتالىعى بولعان كٶرٸنەدٸ. كەمەلەر وسىندا كەلٸپ, ات باسىن تٸرەگەن. «استراحان-گۋرەۆ» باعىتىنداعى كەمەگە مٸنگەن جولاۋشىلار كاسپيي تەڭٸزٸنٸڭ اقجال تول-قىندارىنىڭ ارعى جاعىنان سۇلۋ قۇرلىقتى كٶرٸپ تاڭداي قاعىسقان ەكەن. «زابۋرىن» اتاۋى دا «زا بۋريامي» دەگەن سٶزدەن شىققان دەگەن جورامال بار. ونى شىعاناق دەۋگە دە بولادى. سەبەبٸ, سۋدىڭ تەرەڭدٸگٸ 50 سم-دەن اسپايدى.
سول سيياقتى, مىڭتەكە قۇمى دا الىستان كٶز تارتادى. سۋ استىنىڭ تاپ-تازا بولۋى بٸرٸككەن اراب ەمٸرلٸگٸندەگٸ دۋبايدىڭ تابيعاتىنا ٶتە ۇقساس. شىنتۋايتىنا كەلگەندە, بٸز وسى جەردٸ تيٸمدٸ پايدالانا الماي وتىرمىز. اۋىلدان 200 م جەردەگٸ «اتىراۋ-استراحان» اۆتوموبيل جولى كٷنٸ ەرتەڭ «نۇرلى جول» باعدارلاماسى شەڭبەرٸندە جٸبەك جولىنا اينالعالى جاتىر. الماتىدان باستاۋ الاتىن ەكونوميكانىڭ كٷرەتامىرى ازييا ەلدەرٸنەن, قىتايدان كەلەتٸن تاۋارلاردى رەسەي, بەلارۋس, سولتٷستٸك كاۆكاز, ەۋروپاعا جەتكٸزبەك. 2020 جىلعا دەيٸن سالىنىپ بٸتەتٸن بۇل جولدان تٷسەر تابىس مول بولماق.
تاپقانىمىز جەلگە ۇشۋدا
ايتالىق, ايماقتا شامامەن 500 مىڭعا جۋىق ادام قونىس-تانعان دەيٸك. قازىنالى ٶڭٸر بولعاندىقتان, كٷنكٶرٸس دەڭگەيٸ دە جوعارى دەپ ەسەپتەلەدٸ. بٸزدە تابيعاتى تاماشا ورىندار كٶپ بولعانىمەن, دەمالۋعا مٷلدەم لايىقتالماعان. سوندىقتان, «قارا التىننان» تٷسەتٸن بار قارجىنى تۇرعىندار دەمالىس ۋاقىتىندا شەتەلگە «تاسىپ» جاتىر. ەندەشە, قايت-پەك كەرەك?
كەسٸپكەرلٸك جەنە تۋريزم سالاسىنىڭ مامانى رافيعات تەجيدەنوۆا قارجىنى قالتادا ۇستاپ قالۋدىڭ تىڭ جولىن ۇسىنادى.
– زابۋرىن شىعاناعىنان تٷرلٸ باعىتتا كەم دەگەندە ەكٸ-ٷش قوناقٷي سالۋ كەرەك. تەڭٸز سامالىمەن تىنىستاعىسى كەلەتٸن تۋريستەر ٷشٸن بۇل تاپتىرماس ورىن. سۋعا تٷسۋ ماۋسىمى ۇزاق, مامىر ايىنان قىركٷيەككە دەيٸن سوزىلادى. ماسا, سونا دەگەن اتىمەن جوق. ەدەتتە, باس-قا جاقتا سۋ كەيٸن قايتىپ جاتسا, مۇندا ٷزٸلمەيدٸ. مەملەكەت تاراپىنان وقۋشىلارعا ارناپ جازعى لاگەر ۇيىمداستىرىلسا, تٸپتٸ, جاقسى بولار ەدٸ. ەكٸنشٸ جاعىنان, بٸر قوناقٷيدٸڭ ٶزٸنە 25 قىزمەتكەر قاجەت بولاتىنىن ەسكەرسەك, زابۋرىن مەن يساتاي اۋىلدارىنىڭ تۇرعىندارىن جۇمىسپەن قامتيتىن تاماشا مٷمكٸندٸك تۋار ەدٸ.
ٷش شاقىرىمدىق كٸرمە جول سالۋ جٶنٸندەگٸ ۇسىنىس وبلىس ەكٸمدٸگٸنەن قولداۋ تاۋىپ, قازٸرگٸ ۋاقىتتا شەشٸلۋ ٷستٸندە. ونىڭ ٷستٸنە, بٸر شاقىرىم جەردە ەلەكتر جەنە گاز جەلٸلەرٸ تارتىلعان. تەڭٸز جاعاسىن كەسٸپ كٶزٸنە اينالدىرامىن دەيتٸن جاندار بولسا, مارحابات. تەك, بٸر قيىندىعى, زاڭ بويىنشا, ەشكٸمگە ٶز بەتٸمەن ينفراقۇرىلىم جٷيەلەرٸن جٷرگٸزۋگە, كەمەلەر ايلاعىن سالۋعا, سۋ جولىن تەرەڭدەتۋگە, سۋ تٷبٸن قازۋعا رۇقسات ەتٸلمەيدٸ. مٸنە, الدىمەن, وسى مەسەلە شەشٸمٸن تاپسا, كەسٸپكەرلەر ٸسكە كٸرٸسٸپ كەتەر ەدٸ, — دەيدٸ ول.
ەلەم نازارىن ٶزٸنە اۋدارعان اتاقتى مالديۆ ارالدارىنىڭ ەسەم تابيعاتىن زابۋرىننان دا كەزدەستٸرۋگە بولادى. سۋ تٷبٸن تەرەڭدەتۋ ارقىلى اتاقتى ارالدىڭ قوناقٷيلەرٸنە ەدەمٸ جول سالىنعان. ونداعى گەولوگييالىق ەرەكشەلٸك زابۋرىننىڭ سيپاتىنا سەيكەس كەلەدٸ. ٶيتكەنٸ, مۇندا دا سۋ بٸرتٸندەپ تەرەڭدەيدٸ. ونىڭ استى قايراڭ, قۇمى اق. شومىلۋ مەرزٸمٸ اياقتالعان سوڭ, بالىق اۋلاۋعا بولادى. بۇرىن-سوڭدى وبلىس تاريحىندا تەڭٸز جاعالاۋىنداعى دەمالىس ورنى بولعان جوق.
اماندىق ساعىنتايۇلى
