Qazaqstan Ulttyq banki teńgeniń kúrt qunsyzdanýyn Reseige salynǵan sanktsiialarmen bailanystyrdy. Qoǵamdyq belsendiler muny Eýraziia ekonomikalyq odaǵynyń saldary dep sanaidy. Kei sarapshylar el ekonomikasynyń diversifikatsiialanbaýy – aqshanyń qunyn joǵaltýyna negizgi sebep deidi.
"ODAQ BOLMASA TEŃGE QUNSYZDANBAS EDI"
Sońǵy aptalarda teńgeniń taǵy da qunsyzdanýy, "Reseige salynǵan sanktsiialarǵa bailanysty aldaǵy birer jylda infliatsiia ósýi múmkin" degen Qazaqstan Ulttyq bankiniń tóraǵasy Daniiar Aqyshevtiń málimdemesi qoǵamdyq pikirdi san-saqqa júgirtti. Osyǵan bailanysty "Qazaqstan ekonomikasyn Reseige táýeldi etti" degen saryndaǵy aiyptaýlar qaita kúsheiip, "Qazaqstan Eýraziia ekonomikalyq odaǵyna qosylmasa teńge bulai qunsyzdanbas edi" degen pikirler de aityldy.
Reseige salynǵan sanktsiia nege Qazaqstanǵa áser etedi degen saýaldy Facebook áleýmetttik jelisinde qoiyp jatqandar jii kezdesedi.
Biznesmen Armanjan Baitasov "...biz ekonomikasy kúshti táýelsiz el emespiz be, nege óz qarjy saiasatymyzdy júrgize almaimyz? Eger rýbldiń qunsyzdanýy áser etetin bolsa teńgemizdi kórshi eldiń valiýtasyna nege bailaýymyz kerek" dep jazsa, qoldanýshylardyń biri Aiatjan Ahmetjan "Reseimen birge ot keshýge daiynbyz. Keńestik odaqtan shyǵyp, Kedendik odaqqa kirdik. Endi kóretin kúnimiz osy" dep jazady.
2014 jyly Qazaqstan Eýraziia ekonomikalyq odaǵyn qurý týraly shartqa qol qoiarda qarsylyq bildirgen azamattyq belsendilerdiń biri Muhtar Taijan Facebook áleýmetttik jelisindegi paraqshasynda "Ulttyq bank pen úkimet ekonomikalyq jaǵdaiymyzdyń nasharlaýy Eýraziia ekonomikalyq odaǵyna múshe bolýymyzǵa bailanysty ekenin aqyry ózderi moiyndady. Olar aldaǵy ýaqytta ekonomikamyzdy damytqymyz kelse Eýraziia ekonomikalyq odaǵynan shyǵýymyz kerek ekenin de moiyndaityn bolady" dep jazǵan.
Teńgeniń quldyraýy: Ministr ne deidi, sarapshylar she?
"SANKTsIIaNYŃ QAZAQSTANǴA ÁSERI JOQ"
Azattyq tilshisi áleýmettik jelidegi osyǵan uqsas saýaldardy qarjy ministri Baqyt Sultanovqa qoiyp kórgen edi. Biraq ministrdiń pikiri basqasha bolyp shyqty.
Onyń sózinshe, Qazaqstannyń Eýraziia ekonomikalyq odaǵynan shyǵatyn oiy joq. Óitkeni bul odaqty qurý, memleketaralyq integratsiia týraly bastamany eń alǵash Qazaqstan kótergen.
– Odaq músheleriniń arasyndaǵy integratsiiaǵa kedergilerdi joiýdy jalǵastyrý kerek. Osy úlken naryq arqyly keleshekte jahandyq daǵdarystarǵa qarsy turýǵa bolady. Reseige salynǵan sanktsiianyń Qazaqstanǵa tikelei áseri joq. Qaita sanktsiiany paidalanyp, Qazaqstan taýarlaryn Reseige shyǵarý kerek, - deidi ministr Baqyt Sultanov.
DIVERSIFIKATsIIaLANBAǴAN EKONOMIKA
Ministrdiń sózin parlament Senatynyń burynǵy depýtaty Ýálihan Qaisarov "teńgeniń qunsyzdanýyn buryn munaidyń arzandaǵanynan kórip kelgen bilik, endi Reseige salynǵan sanktsiiany syltaý etip otyr" dep sanaidy.
Onyń aitýynsha, "sanktsiiada otyrǵan, aqshasy jii qunsyzdanyp, taýary arzandap jatqan Reseige taýar eksporttaý qiyn. Qazaqstan biligi onyń ornyna ekonomikany diversifikatsiialaýmen ainalysqany jón".
Azattyq tilshisi teńgeniń quldyraýy Eýraziia ekonomikalyq odaǵyna bailanysty ma degen suraqty taǵy birneshe sarapshyǵa qoidy.
Sarapshy Rasýl Rysmambetov "Qazaqstan Eýraziia ekonomikalyq odaǵy paidaly bolýy úshin óz ekonomikasyndaǵy memlekettiń úlesin azaityp, jergilikti óndirýshilerge jaǵdai jasaýy, eń bastysy, Resei naryǵyna Qazaqstan taýarlaryn kedergisiz kirýin qamtamasyz etýi kerek edi. Ókinishke qarai olai bolmady. Sonyń saldaryn kórip otyrmyz" deidi.
- Diversifikatsiialanǵan eksport pen shaǵyn jáne orta bizneske súiengen myqty ekonomika ǵana teńgeni qorǵai alady. Eýraziia ekonomikalyq odaǵynan erteń shyqsaq ta elimizdiń ekonomikasynyń qurylymy birden ózgermeidi. Barlyq másele óz ekonomikamyzdy damytýǵa tikelei bailanysty, - deidi ol.
Sarapshy Aidar Álibaevtyń pikiri de osyǵan uqsas.
- Qazaqstan osyǵan deiin Eýraziia ekonomikalyq odaǵynan aita qalarlyq paida kórmegen. Onyń ústine Reseige bul uiymnyń saiasi qyry kóbirek qyzyqtyraq ekeni baiqalady jáne ony óz yqpalyndaǵy odaq dep sanaidy, - deidi ol.
Aidar Álibaevtyń sózinshe, "qazir Qazaqstan bul odaqsyz da Reseimen barynsha tyǵyz jáne óte kúshti ekonomikalyq bailanysta otyr. Sondyqtan odaqtan shyǵa qoiǵannyń ózinde báribir Reseige ekonomikalyq jáne saiasi turǵydan táýeldi bolyp qala beredi. Sol sebepti Qazaqstan teńgesi Resei rýbliniń sońynan ilespeske amaly joq".
- Teńgeniń qunsyzdanýynyń negizgi sebebi – óz óndirisimizdiń joqtyǵy. Óndiris damyǵan ekonomikalyq júiede ǵana bolady. Al ekonomikalyq damyǵan júie saiasi básekelestik damyǵan júiede ǵana bolady. Bizde ol joq, - deidi ol.
Ekonomist Merýert Mahmutova - Eýraziia ekonomikalyq odaǵynan birneshe jyl buryn qurylǵan Kedendik odaqqa da qarsy bolǵandardyń biri.
- Qazaqstan men Resei ekonomikasy uqsas. Ekeýi de shikizat eksporttaityn, munaiǵa bailanyp otyrǵan elder. Biraq Qazaqstan ekonomikasyna qaraǵanda Resei ekonomikasynyń diversifikatsiiasy joǵary. Osy odaqqa kirgeli Qazaqstanyń Reseige eksporty tómendep, importy ulǵaiyp keledi. Sondyqtan odaqtyń paidasyn kórip otyrǵan – Resei, - deidi ol.
Merýert Mahmutova "Eýraziia ekonomikalyq odaǵynan shyǵý kerek" degen qoǵamdyq pikirden de habardar. Biraq ol Vladimir Pýtin Resei prezidenti bolyp turǵanda ondai múmkindik joq dep sanaidy.
Alaida, ekonomistiń sózinshe, teńgeniń qunsyzdanýy AQSh federaldy rezerv júiesiniń stavkasyna da bailanysty.
- Eger, mysaly, AQSh-ta dollardyń stavkasy eki paiyz, bizde valiýtalyq depozitke bir paiyz qosylady. AQSh stavkany kóterse kapital solai qarai aǵylady. Jalǵyz Qazaqstannan ǵana emes, kapital Eýropalyq odaqtan da qashyp jatyr. Ekonomikamyzdy shikizat eksportyna táýeldilikten bosatsaq qana jaǵymdy ózgeris bolýy múmkin, - dep boljaidy Merýert Mahmutova.
2014 jyly mamyrda Astanada Qazaqstan, Resei jáne Belarýs basshylary "Eýraziia ekonomikalyq odaǵyn qurý" týraly kelisimge qol qoiǵan. Keiin Odaq quramyna Armeniia men Qyrǵyzstan kirgen.
"Eýraziia ekonomikalyq odaǵyn qurý" týraly kelisim 2015 jyldyń basynan kúshine engen. Odan buryn Qazaqstanda qoǵamdyq belsendiler eldiń Eýraziia ekonomikalyq odaǵyna kirýine qarsylyq bildirgen.
Qazaqstannyń ulttyq valiýtasy – teńge 1993 jyly kúzde ainalymǵa engizilgende AQSh-tyń bir dollaryna shaqqandaǵy baǵamy 4,7 teńge bolyp belgilengen. Arada eki aidan keiin dollar baǵamy 54 teńgege kóterilgen edi. Budan keiin Qazaqstan valiýtasy 1999 jyly sáýirde, 2009 jyly aqpanda, 2014 jyly aqpanda jáne 2015 jyly shildede qatty qunsyzdanǵan. 2015 jylǵy tamyzda Qazaqstan Ulttyq banki jańa qarjy-nesie saiasaty men teńgeniń aiyrbas baǵamy erkin ainalymǵa jiberiletini týraly habarlaǵan.
Qazaqstan teńgesi biyl jazda taǵy da birtindep qunsyzdanǵan. Qazir aqsha aiyrbastaý oryndarynda onyń 1 AQSh dollaryna shaqqandaǵy baǵamy 378 teńgege jetken. Buǵan deiin, 2016 jyldyń basynda álemdik bazarda munai baǵasy quldyraǵan kezde birja saýdasy barysynda bul kórsetkish 383,91 teńgege deiin barǵan edi.
