قازاقستان ۇلتتىق بانكٸ تەڭگەنٸڭ كٷرت قۇنسىزدانۋىن رەسەيگە سالىنعان سانكتسييالارمەن بايلانىستىردى. قوعامدىق بەلسەندٸلەر مۇنى ەۋرازييا ەكونوميكالىق وداعىنىڭ سالدارى دەپ سانايدى. كەي ساراپشىلار ەل ەكونوميكاسىنىڭ ديۆەرسيفيكاتسييالانباۋى – اقشانىڭ قۇنىن جوعالتۋىنا نەگٸزگٸ سەبەپ دەيدٸ.
"وداق بولماسا تەڭگە قۇنسىزدانباس ەدٸ"
سوڭعى اپتالاردا تەڭگەنٸڭ تاعى دا قۇنسىزدانۋى, "رەسەيگە سالىنعان سانكتسييالارعا بايلانىستى الداعى بٸرەر جىلدا ينفلياتسييا ٶسۋٸ مٷمكٸن" دەگەن قازاقستان ۇلتتىق بانكٸنٸڭ تٶراعاسى دانييار اقىشەۆتٸڭ مەلٸمدەمەسٸ قوعامدىق پٸكٸردٸ سان-ساققا جٷگٸرتتٸ. وسىعان بايلانىستى "قازاقستان ەكونوميكاسىن رەسەيگە تەۋەلدٸ ەتتٸ" دەگەن سارىنداعى ايىپتاۋلار قايتا كٷشەيٸپ, "قازاقستان ەۋرازييا ەكونوميكالىق وداعىنا قوسىلماسا تەڭگە بۇلاي قۇنسىزدانباس ەدٸ" دەگەن پٸكٸرلەر دە ايتىلدى.
رەسەيگە سالىنعان سانكتسييا نەگە قازاقستانعا ەسەر ەتەدٸ دەگەن ساۋالدى Facebook ەلەۋمەتتتٸك جەلٸسٸندە قويىپ جاتقاندار جيٸ كەزدەسەدٸ.
بيزنەسمەن ارمانجان بايتاسوۆ "...بٸز ەكونوميكاسى كٷشتٸ تەۋەلسٸز ەل ەمەسپٸز بە, نەگە ٶز قارجى ساياساتىمىزدى جٷرگٸزە المايمىز? ەگەر رۋبلدٸڭ قۇنسىزدانۋى ەسەر ەتەتٸن بولسا تەڭگەمٸزدٸ كٶرشٸ ەلدٸڭ ۆاليۋتاسىنا نەگە بايلاۋىمىز كەرەك" دەپ جازسا, قولدانۋشىلاردىڭ بٸرٸ اياتجان احمەتجان "رەسەيمەن بٸرگە وت كەشۋگە دايىنبىز. كەڭەستٸك وداقتان شىعىپ, كەدەندٸك وداققا كٸردٸك. ەندٸ كٶرەتٸن كٷنٸمٸز وسى" دەپ جازادى.
2014 جىلى قازاقستان ەۋرازييا ەكونوميكالىق وداعىن قۇرۋ تۋرالى شارتقا قول قوياردا قارسىلىق بٸلدٸرگەن ازاماتتىق بەلسەندٸلەردٸڭ بٸرٸ مۇحتار تايجان Facebook ەلەۋمەتتتٸك جەلٸسٸندەگٸ پاراقشاسىندا "ۇلتتىق بانك پەن ٷكٸمەت ەكونوميكالىق جاعدايىمىزدىڭ ناشارلاۋى ەۋرازييا ەكونوميكالىق وداعىنا مٷشە بولۋىمىزعا بايلانىستى ەكەنٸن اقىرى ٶزدەرٸ مويىندادى. ولار الداعى ۋاقىتتا ەكونوميكامىزدى دامىتقىمىز كەلسە ەۋرازييا ەكونوميكالىق وداعىنان شىعۋىمىز كەرەك ەكەنٸن دە مويىندايتىن بولادى" دەپ جازعان.
تەڭگەنٸڭ قۇلدىراۋى: مينيستر نە دەيدٸ, ساراپشىلار شە?
"سانكتسييانىڭ قازاقستانعا ەسەرٸ جوق"
ازاتتىق تٸلشٸسٸ ەلەۋمەتتٸك جەلٸدەگٸ وسىعان ۇقساس ساۋالداردى قارجى مينيسترٸ باقىت سۇلتانوۆقا قويىپ كٶرگەن ەدٸ. بٸراق مينيستردٸڭ پٸكٸرٸ باسقاشا بولىپ شىقتى.
ونىڭ سٶزٸنشە, قازاقستاننىڭ ەۋرازييا ەكونوميكالىق وداعىنان شىعاتىن ويى جوق. ٶيتكەنٸ بۇل وداقتى قۇرۋ, مەملەكەتارالىق ينتەگراتسييا تۋرالى باستامانى ەڭ العاش قازاقستان كٶتەرگەن.
– وداق مٷشەلەرٸنٸڭ اراسىنداعى ينتەگراتسيياعا كەدەرگٸلەردٸ جويۋدى جالعاستىرۋ كەرەك. وسى ٷلكەن نارىق ارقىلى كەلەشەكتە جاھاندىق داعدارىستارعا قارسى تۇرۋعا بولادى. رەسەيگە سالىنعان سانكتسييانىڭ قازاقستانعا تٸكەلەي ەسەرٸ جوق. قايتا سانكتسييانى پايدالانىپ, قازاقستان تاۋارلارىن رەسەيگە شىعارۋ كەرەك, - دەيدٸ مينيستر باقىت سۇلتانوۆ.
ديۆەرسيفيكاتسييالانباعان ەكونوميكا
مينيستردٸڭ سٶزٸن پارلامەنت سەناتىنىڭ بۇرىنعى دەپۋتاتى ۋەليحان قايساروۆ "تەڭگەنٸڭ قۇنسىزدانۋىن بۇرىن مۇنايدىڭ ارزانداعانىنان كٶرٸپ كەلگەن بيلٸك, ەندٸ رەسەيگە سالىنعان سانكتسييانى سىلتاۋ ەتٸپ وتىر" دەپ سانايدى.
ونىڭ ايتۋىنشا, "سانكتسييادا وتىرعان, اقشاسى جيٸ قۇنسىزدانىپ, تاۋارى ارزانداپ جاتقان رەسەيگە تاۋار ەكسپورتتاۋ قيىن. قازاقستان بيلٸگٸ ونىڭ ورنىنا ەكونوميكانى ديۆەرسيفيكاتسييالاۋمەن اينالىسقانى جٶن".
ازاتتىق تٸلشٸسٸ تەڭگەنٸڭ قۇلدىراۋى ەۋرازييا ەكونوميكالىق وداعىنا بايلانىستى ما دەگەن سۇراقتى تاعى بٸرنەشە ساراپشىعا قويدى.
ساراپشى راسۋل رىسمامبەتوۆ "قازاقستان ەۋرازييا ەكونوميكالىق وداعى پايدالى بولۋى ٷشٸن ٶز ەكونوميكاسىنداعى مەملەكەتتٸڭ ٷلەسٸن ازايتىپ, جەرگٸلٸكتٸ ٶندٸرۋشٸلەرگە جاعداي جاساۋى, ەڭ باستىسى, رەسەي نارىعىنا قازاقستان تاۋارلارىن كەدەرگٸسٸز كٸرۋٸن قامتاماسىز ەتۋٸ كەرەك ەدٸ. ٶكٸنٸشكە قاراي ولاي بولمادى. سونىڭ سالدارىن كٶرٸپ وتىرمىز" دەيدٸ.
- ديۆەرسيفيكاتسييالانعان ەكسپورت پەن شاعىن جەنە ورتا بيزنەسكە سٷيەنگەن مىقتى ەكونوميكا عانا تەڭگەنٸ قورعاي الادى. ەۋرازييا ەكونوميكالىق وداعىنان ەرتەڭ شىقساق تا ەلٸمٸزدٸڭ ەكونوميكاسىنىڭ قۇرىلىمى بٸردەن ٶزگەرمەيدٸ. بارلىق مەسەلە ٶز ەكونوميكامىزدى دامىتۋعا تٸكەلەي بايلانىستى, - دەيدٸ ول.
ساراپشى ايدار ەلٸباەۆتىڭ پٸكٸرٸ دە وسىعان ۇقساس.
- قازاقستان وسىعان دەيٸن ەۋرازييا ەكونوميكالىق وداعىنان ايتا قالارلىق پايدا كٶرمەگەن. ونىڭ ٷستٸنە رەسەيگە بۇل ۇيىمنىڭ ساياسي قىرى كٶبٸرەك قىزىقتىراق ەكەنٸ بايقالادى جەنە ونى ٶز ىقپالىنداعى وداق دەپ سانايدى, - دەيدٸ ول.
ايدار ەلٸباەۆتىڭ سٶزٸنشە, "قازٸر قازاقستان بۇل وداقسىز دا رەسەيمەن بارىنشا تىعىز جەنە ٶتە كٷشتٸ ەكونوميكالىق بايلانىستا وتىر. سوندىقتان وداقتان شىعا قويعاننىڭ ٶزٸندە بەرٸبٸر رەسەيگە ەكونوميكالىق جەنە ساياسي تۇرعىدان تەۋەلدٸ بولىپ قالا بەرەدٸ. سول سەبەپتٸ قازاقستان تەڭگەسٸ رەسەي رۋبلٸنٸڭ سوڭىنان ٸلەسپەسكە امالى جوق".
- تەڭگەنٸڭ قۇنسىزدانۋىنىڭ نەگٸزگٸ سەبەبٸ – ٶز ٶندٸرٸسٸمٸزدٸڭ جوقتىعى. ٶندٸرٸس دامىعان ەكونوميكالىق جٷيەدە عانا بولادى. ال ەكونوميكالىق دامىعان جٷيە ساياسي بەسەكەلەستٸك دامىعان جٷيەدە عانا بولادى. بٸزدە ول جوق, - دەيدٸ ول.
ەكونوميست مەرۋەرت ماحمۇتوۆا - ەۋرازييا ەكونوميكالىق وداعىنان بٸرنەشە جىل بۇرىن قۇرىلعان كەدەندٸك وداققا دا قارسى بولعانداردىڭ بٸرٸ.
- قازاقستان مەن رەسەي ەكونوميكاسى ۇقساس. ەكەۋٸ دە شيكٸزات ەكسپورتتايتىن, مۇنايعا بايلانىپ وتىرعان ەلدەر. بٸراق قازاقستان ەكونوميكاسىنا قاراعاندا رەسەي ەكونوميكاسىنىڭ ديۆەرسيفيكاتسيياسى جوعارى. وسى وداققا كٸرگەلٸ قازاقستانىڭ رەسەيگە ەكسپورتى تٶمەندەپ, يمپورتى ۇلعايىپ كەلەدٸ. سوندىقتان وداقتىڭ پايداسىن كٶرٸپ وتىرعان – رەسەي, - دەيدٸ ول.
مەرۋەرت ماحمۇتوۆا "ەۋرازييا ەكونوميكالىق وداعىنان شىعۋ كەرەك" دەگەن قوعامدىق پٸكٸردەن دە حاباردار. بٸراق ول ۆلاديمير پۋتين رەسەي پرەزيدەنتٸ بولىپ تۇرعاندا ونداي مٷمكٸندٸك جوق دەپ سانايدى.
الايدا, ەكونوميستٸڭ سٶزٸنشە, تەڭگەنٸڭ قۇنسىزدانۋى اقش فەدەرالدى رەزەرۆ جٷيەسٸنٸڭ ستاۆكاسىنا دا بايلانىستى.
- ەگەر, مىسالى, اقش-تا دوللاردىڭ ستاۆكاسى ەكٸ پايىز, بٸزدە ۆاليۋتالىق دەپوزيتكە بٸر پايىز قوسىلادى. اقش ستاۆكانى كٶتەرسە كاپيتال سولاي قاراي اعىلادى. جالعىز قازاقستاننان عانا ەمەس, كاپيتال ەۋروپالىق وداقتان دا قاشىپ جاتىر. ەكونوميكامىزدى شيكٸزات ەكسپورتىنا تەۋەلدٸلٸكتەن بوساتساق قانا جاعىمدى ٶزگەرٸس بولۋى مٷمكٸن, - دەپ بولجايدى مەرۋەرت ماحمۇتوۆا.
2014 جىلى مامىردا استانادا قازاقستان, رەسەي جەنە بەلارۋس باسشىلارى "ەۋرازييا ەكونوميكالىق وداعىن قۇرۋ" تۋرالى كەلٸسٸمگە قول قويعان. كەيٸن وداق قۇرامىنا ارمەنييا مەن قىرعىزستان كٸرگەن.
"ەۋرازييا ەكونوميكالىق وداعىن قۇرۋ" تۋرالى كەلٸسٸم 2015 جىلدىڭ باسىنان كٷشٸنە ەنگەن. ودان بۇرىن قازاقستاندا قوعامدىق بەلسەندٸلەر ەلدٸڭ ەۋرازييا ەكونوميكالىق وداعىنا كٸرۋٸنە قارسىلىق بٸلدٸرگەن.
قازاقستاننىڭ ۇلتتىق ۆاليۋتاسى – تەڭگە 1993 جىلى كٷزدە اينالىمعا ەنگٸزٸلگەندە اقش-تىڭ بٸر دوللارىنا شاققانداعى باعامى 4,7 تەڭگە بولىپ بەلگٸلەنگەن. ارادا ەكٸ ايدان كەيٸن دوللار باعامى 54 تەڭگەگە كٶتەرٸلگەن ەدٸ. بۇدان كەيٸن قازاقستان ۆاليۋتاسى 1999 جىلى سەۋٸردە, 2009 جىلى اقپاندا, 2014 جىلى اقپاندا جەنە 2015 جىلى شٸلدەدە قاتتى قۇنسىزدانعان. 2015 جىلعى تامىزدا قازاقستان ۇلتتىق بانكٸ جاڭا قارجى-نەسيە ساياساتى مەن تەڭگەنٸڭ ايىرباس باعامى ەركٸن اينالىمعا جٸبەرٸلەتٸنٸ تۋرالى حابارلاعان.
قازاقستان تەڭگەسٸ بيىل جازدا تاعى دا بٸرتٸندەپ قۇنسىزدانعان. قازٸر اقشا ايىرباستاۋ ورىندارىندا ونىڭ 1 اقش دوللارىنا شاققانداعى باعامى 378 تەڭگەگە جەتكەن. بۇعان دەيٸن, 2016 جىلدىڭ باسىندا ەلەمدٸك بازاردا مۇناي باعاسى قۇلدىراعان كەزدە بيرجا ساۋداسى بارىسىندا بۇل كٶرسەتكٸش 383,91 تەڭگەگە دەيٸن بارعان ەدٸ.
