Qazaqstan táýelsiz memleket bolǵan 30 jyl ishinde el sportshylary edáýir jetistikke jetti. Olimpiada oiyndary men álemdik dodalarda kók týymyz san márte jelbirep, ánuranymyz shyrqaldy, rýhymyz asqaqtai tústi.
Qazaqstannyń namysyn qorǵaǵan sportshylardyń jetistikteri men jeńisteri álemdik sporttyń damýyna úles bolyp qosyldy. Odan bólek elde qanshama sport ǵimaraty boi kóterip, ulttyq sport túrleri qaita jandandy. Áitse de Qazaqstan 30 jyldyq tarihynda «sporttyq máreni» qalai kesip ótti?
Bul týraly QazAqparat tilshisi Mádeniet jáne sport ministrliginiń Dene shynyqtyrý jáne sport komitetiniń baspasóz hatshysy Raýhan Toǵymbaevadan bilgen edi.
Ulttyq sporttyń 25 túri qaita jandandy
Dene shynyqtyrý jáne sport salasy jasy men áleýmettik mártebesine qaramastan qoǵamnyń birigýine, ulttyq qasietimiz ben qundylyqtarymyzdy ulyqtap, ulttyq namysymyzdy oiatqan, álemge qazaqty erkin, rýhy biik, namysy berik halyq retinde tanytýǵa múmkindik bergen alańdardyń birine ainaldy. Táýelsizdiktiń arqasynda óshkenimiz janyp, eskimiz jańaryp, kónemiz jańǵyrdy. 25-ten astam ulttyq sport túri jandanyp damydy. «Qazaq kúresi», «Saiatshylyq», «Asyq atý» jáne «Toǵyzqumalaq» sekildi ulttyq sport túrleri IýNESKO-nyń materialdyq emes mádeni murasynyń reprezentativtik tizimine engizildi. Búginde respýblikamyzda ulttyq sport túrlerinen 8 mamandandyrylǵan sport klýb, 13 mamandandyrylǵan sport mektebi jáne 45 ippodrom jumys isteidi. «Qazaqstan Barysy» respýblikalyq týrniri ulttyq sporttyq brendine ainaldy. Sondai-aq, «Álem Barysy», «Jas Barys» syndy jarystardyń da mártebesi artýda. Búgingi kúni bilim berýdiń barlyq deńgeiindegi dene shynyqtyrý sabaqtarynda «qazaq kúresi», «toǵyzqumalaq», «asyq atý» siiaqty ulttyq sport túrlerin mindetti komponent retinde engizý qolǵa alynǵan.
Raýhan Toǵymbaeva keltirgen málimet boiynsha, jalpy, táýelsizdik jyldarynda sport jáne dene shynyqtyrý salasyndaǵy memlekettik saiasattyń ózine tán ereksheligi buqaralyq sport pen joǵary jetistikter sportyn teńgerimdi tásildermen damytý bolǵan. Bul rette sala zańnamasyn jetildirý sheńberinde 2014 jyly salany damytýdaǵy zamanǵa sai talaptarǵa sáikes keletin «Dene shynyqtyrý jáne sport týraly» Qazaqstan Respýblikasynyń zańy qabyldandy. Prezidenttiń Jarlyqtarymen jáne Úkimettiń qaýlylarymen bekitilgen bes jyldyq kezeńderge arnalǵan 4 memlekettik baǵdarlama, 1 tujyrymdama bekitilip, iske asyryldy.
Osy baǵdarlamalardy jáne alǵa qoiylǵan mindetterdi iske asyrýdyń nátijesinde halyqty dene shynyqtyrý jáne sportpen qamtýdyń úlesi 31,6%-ǵa jetti. Bul - el turǵyndarynyń 5,9 millionǵa jýyǵy dene shynyqtyrý jáne sportpen ainalysatyndyǵyn kórsetedi.
«Árine, munsha halyqty dene shynyqtyrýmen qamtý tiisti infraqurylymdy qajet etedi. Vedomstvolyq statistikalyq esepke sáikes, 2020 jylǵy 1 qańtardaǵy jaǵdai boiynsha respýblikada 41 352 sport ǵimaraty qyzmet etedi (aýyldarda 23 693). Táýelsizdik jyldarynda elimizde 77 stadion, 38 sport saraiy, 7,8 myńnan astam sport alańy men 2 myńnan astam sport zaly salyndy», - deidi ol.
Qandai sport ǵimarattary boi kóterdi?
Elimizde 7-shi Qysqy Aziia oiyndary men 28-shi Dúniejúzilik qysqy Ýniversiada siiaqty iri sporttyq jarystardyń ótkizilýine bailanysty álemdik standarttarǵa sáikes keletin birqatar iri sport ǵimaraty («Saryarqa» respýblikalyq velotregi, «Astana Arena», «Alataý» shańǵy jáne biatlon stadiondarynyń kesheni, «Barys Arena», «Alaý», «Almaty arena», «Halyq arena» muz aidyndary, «Suńqar» shańǵy tramplinderiniń halyqaralyq kesheni) sondai-aq, alǵash ret Almatyda Olimpiada aýyldaryna uqsas 5000 oryndyq Atletikalyq qalashyq salyndy. 2018 jylǵy 11 shildede Elbasynyń qatysýymen Aqmola oblysynyń Shýche qalasynda jańa «Býrabai» halyqaralyq shańǵy bazasy ashyldy. Nur-Sultan qalasynda 2019 jyly paidalanýǵa berilgen Jekpe-jek saraiyna aty ańyzǵa ainalǵan qazaqstandyq balýan, Olimpiada chempiony Jaqsylyq Úshkempirovtiń aty berildi.
2020 jyldyń qarasha aiynda Nur-Sultan qalasynda «Qazaqstan» jeńil atletikalyq sport kesheni paidalanýǵa berildi.
Buqaralyq sportty damytý arqyly deni saý óskeleń urpaqty tárbieleý qoǵam úshin mańyzdy. Osy oraida, Táýelsizdik jyldarynda elimizdiń bolashaǵy balalar men jastardy sportqa belsendi túrde tartý jumystary júrgizildi. Búgingi tańda mektep oqýshylarynyń ishinde 1 938 598 bala dene shynyqtyrý jáne sportpen shuǵyldanady. Balalar men jasóspirimder sporty infraqurylymyn 477 balalar men jasóspirimder sport mektepteri, mamandandyrylǵan balalar men jasóspirimder sport mektepteri, sportta daryndy balalarǵa arnalǵan 17 mektep-internat quraidy.
Qosymsha bilim berý mekemeleri qataryna 602 balalar men jasóspirimder klýby, 119 balalar men jasóspirimder dene daiarlyǵynyń klýbtary jumys istep keledi. Oqýshylar arasynda jyl saiyn elimizdiń ártúrli aimaqtarynan 100 myńnan astam oqýshy qatysatyn «Bylǵary dop», «Shubar dop», «Juldyzsha», «Altyn shaiba» jáne «Jas Barys» spartakiadalary ótkizilip keledi.
Táýelsizdik jyldary joǵary oqý oryndarynda 113 sport klýby men 2 myńǵa jýyq sport sektsiialary ashyldy, onda 177 myń 263 stýdent sportpen shuǵyldanady. Sondai-aq, Ulttyq stýdentter ligasy belsendi damyp, jolǵa qoiyldy.
Múmkindigi shekteýli jandardyń máselesi nzardan tys qalǵan joq
Táýelsizdik jyldary Qazaqstanda «Qazaqstan Respýblikasynyń jazǵy Spartakiadasy», «Qazaqstan Respýblikasynyń qysqy Spartakiadasy», «qysqy Jastar oiyndary», «jazǵy Jastar oiyndary»; «Qazaqstan Respýblikasy Prezidentiniń júldesi úshin 17 sport túrinen halyqtyq sport oiyndary», «Múgedekter arasyndaǵy Spartakiada», «Aq bidai» respýblikalyq aýyldyq sport oiyndary», «mektep jáne kolledj oqýshylarynyń jazǵy jáne qysqy respýblikalyq Spartakiadasy» syndy respýblikalyq keshendi is-sharalar ótkizý isi qaita jandandy. Dene shynyqtyrý jáne sportpen shuǵyldanýǵa tartylǵan múmkindigi shekteýli adamdar sanynyń ósý serpini saqtaldy. Búgingi tańda olardyń sany 34 114 adamdy quraidy. Respýblikada múmkindigi shekteýli tulǵalarǵa arnalǵan 13 sport klýby jáne 3 mektep jumys isteidi. Jyl saiyn 5 myńnan astam múmkindigi shekteýli sportshynyń qatysýymen ártúrli sanattaǵy tulǵalar úshin 40-tan astam halyqaralyq jáne respýblikalyq chempionattar men týrnirler ótkiziledi.
Sport túrlerinen spartakiadalardy, túrli týrnirlerdi, «Tuńǵysh Prezident – Elbasynyń testilerin» tapsyrý ailyqtaryn, otbasylar arasyndaǵy sporttyq jarystardy, jappai júgirý men ózge de is-sharalardy ótkizý dástúrge ainaldy. Mundai is-sharalarǵa jyl saiyn 2 mln-nan astam adam qatysady.
Elimizde 101 federatsiia jumys isteidi
Buqaralyq dene shynyqtyrý – sport qozǵalysyn tiimdi damytýdyń nátijesinde sportshylarmyz Olimpiada oiyndary men halyqaralyq jarystarda joǵary jetistikterge qol jetkizip keledi. Táýelsizdik kezeńinde respýblikada kásibi sportshylardy daiyndaýdyń bastapqy kezeńinen joǵary sporttyq sheberlikke deiingi júiesi qalyptasty, jekelegen sportshylar men komandalar federatsiialarǵa, assotsiatsiialar men odaqtarǵa birigip, ulttyq birinshilikterde jáne sporttyń ártúrli túrinen ótken jarystarǵa qatysty. Búgingi tańda elimizde sport túrlerinen 101 respýblikalyq federatsiia jumys isteidi.
Jazǵy Olimpiada oiyndarynan – 64 medal!
Qazaqstan alǵash ret táýelsiz memleket retinde 1994 jyly Norvegiianyń Lillehammer qalasynda ótken XVII qysqy Olimpiada oiyndaryna qatysty. Onda aty ańyzǵa ainalǵan jerlesimiz Vladimir Smirnov Táýelsiz Qazaqstan tarihynda tuńǵysh ret 1 altyn jáne 2 kúmis medalge ie boldy.
Táýelsizdik jyldarynda elimizdiń sportshylary mynadai jetistikterge qol jetkizdi:
- qysqy Olimpiada oiyndarynda (1994, 1998, 2002, 2006, 2010, 2014, 2018) 1 altyn, 3 kúmis, 4 qola medal. Barlyǵy 8 medal ielendi;
- jazǵy Olimpiada oiyndarynda (1996, 2000, 2004, 2008, 2012, 2016) 15 altyn, 21 kúmis, 28 qola medal. Barlyǵy 64 medal jeńip aldy;
- jazǵy Jasóspirimder Olimpiada oiyndarynda (2010, 2014, 2018) 10 altyn, 6 kúmis, 9 qola medal. Barlyǵy 25 medal ielendi;
- qysqy Jasóspirimder Olimpiada oiyndarynda (2012, 2016, 2020) 1 kúmis, 4 qola medal. Barlyǵy 5 medal jeńip aldy.
- jazǵy Paralimpiada oiyndarynda 1 altyn, 1 kúmis medal. Barlyǵy: 2 medal jeńip aldy.
- qysqy Paralimpiada oiyndarynda 1 altyn, 1 kúmis medal. Barlyǵy: 2 medal ielendi.
- paralimpiadalyq sport túrlerinen jazǵy álem chempionatynda 5 altyn, 6 kúmis, 3 qola medal. Barlyǵy: 14 medal jeńip aldy.
- paralimpiadalyq jazǵy Aziia oiyndarynda 12 altyn, 21 kúmis, 26 qola medal. Barlyǵy 59 medal ielendi;
Táýelsizdik jyldary qazaqstandyq sportshylar 7 jazǵy Aziia oiyndaryna qatysty (1994, 1998, 2002, 2006, 2010, 2014, 2018) ol jerde 155 altyn, 158 kúmis jáne 244 qola medal, barlyǵy 557 medal jeńip aldy.
Osy jyldary 6 qysqy Aziia oiyndarynda (1996, 1999, 2003, 2007, 2011, 2017) elimizdiń sportshylary 78 altyn, 62 kúmis jáne 56 qola medal, barlyǵy 196 medal jeńip aldy.
Qazaqstanda 2011 jylǵy VII qysqy Aziia oiyndarynyń ótkizilýi jalpyulttyq sportty zor saltanatqa bóledi, onda el quramasy budan burynǵy Aziia oiyndarynyń bárine qaraǵanda, jeńip alǵan medaldar boiynsha rekord ornatyp, birinshi orynǵa ie boldy.
Táýelsizdik alǵan kúnnen bastap osy ýaqytqa deiin qysqy olimpiadalyq sport túrlerinen álem chempionattarynda ulttyq qurama komandalardyń sportshylary 5 altyn, 6 kúmis, 7 qola medal, barlyǵy 18 medal ielendi.
Táýelsizdiktiń 30 jyly ishinde jazǵy olimpiadalyq sport túrlerinen álem chempionattarynda ulttyq qurama komandalardyń sportshylary 47 altyn, 52 kúmis, 101 qola medal, barlyǵy 200 medalǵa ie boldy.
Sonymen qatar, elimiz táýelsizdik alǵaly beri qysqy sport túrleri boiynsha ulttyq qurama komandalardyń sportshylary Búkilálemdik qysqy ýniversiadalarǵa qatysyp, 87 medal jeńip aldy, onyń ishinde 29 altyn, 25 kúmis jáne 33 qola medal bar.
Al, táýelsizdiktiń alǵash kúnderinen bastap qazirgi ýaqytqa deiin jazǵy sport túrleri boiynsha ulttyq qurama komandalardyń sportshylary Búkilálemdik jazǵy Ýniversiadalarǵa qatysyp, 103 medal jeńip aldy. Onyń ishinde 22 altyn, 43 kúmis jáne 38 qola medal bar.
Táýelsiz Qazaqstan tarihynda alǵash ret Almaty qalasy 28-shi Dúniejúzilik qysqy Ýniversiadany qabyldady. 2017 jylǵy 8 aqpanda bastalǵan is-shara 12 sport túrinen 8 sport obektisinde («Shymbulaq» taý shańǵysy kýrorty, «Medeý» biik taýly sport kesheni, «Suńqar» halyqaralyq kesheni, B. Sholaq atyndaǵy Sport jáne mádeniet saraiy, «Alataý» shańǵy jáne biatlon stadiondary kesheni, «Tabaǵan», «Almaty arena» jáne «Halyq Arena» oiyn-saýyq kesheni) abyroimen uiymdastyryldy. Ýniversiadada qazaqstandyq stýdentter quramasy 36 medal utyp, jalpykomandalyq esepte 57 eldiń arasynda 2-shi orynǵa turaqtady.
Táýelsizdik jyldarynda elimizde kásipqoi sport ta qarqyndy túrde damydy. Bokstan, velosporttan, fýtboldan, hokkeiden kásipqoi klýbtar quryldy. Vasilii Jirov pen Gennadii Golovkin bastaǵan elimizdiń kásipqoi boksshylary álemge tanyldy. 2020 jyly boksshymyz Daniiar Eleýsinov orta salmaqtaǵy bos IBF kontinentaldyq belbeýin jeńip aldy. Gennadii Golovkin Kamil Sheremetany jeńip, álem chempiondyq ataǵyn qorǵady.
Biyl álemdegi eń bedeldi Ultimate Fighting chempionatynda (budan ári - UFC) alǵash ret 3 sportshymyz baq synady. Qazaqstandyq sportshy Shavkat Rahmonov MMA áýesqoi nusqasy boiynsha Álem chempiony boldy.
«Táýelsiz Qazaqstan tarihynda qol jetkizgen sporttyq jetistikterimiz munymen shektelmeidi. Bul jerde tek eń bastylaryn ǵana atap óttik. Jalpy, sport patriottyq sezimdi oiatyp, Táýelsiz elimizge degen súiispenshilikti bekemdeitin basty quraldyń biri bolyp qala beredi dep senemiz», - deidi Raýhan Toǵymbaeva.