Foto: primeminister.kz
Premer-Ministr Álihan Smaiylovtyń tóraǵalyǵymen ótken Úkimet otyrysynda «Tarifti investitsiiaǵa aiyrbastaý» baǵdarlamasynyń iske asyrylý barysy qaraldy, dep habarlaidy "Ult aqparat" primeminister.kz saityna silteme jasap.
Ulttyq ekonomika ministri Álibek Qýantyrovtyń aitýynsha, qazaqstandyqtardy jylý, elektr energiiasy, sý jáne basqa da kommýnaldyq qyzmettermen úzdiksiz qamtamasyz etý úshin respýblikanyń TKSh infraqurylymy jańartýdy qajet etedi. Sondai-aq bul saladan jyldar boiy jalaqysy óspegen bilikti mamandar ketip jatyr.
Osy problemalardy sheshý úshin «Tarifti investitsiialarǵa aiyrbastaý» baǵdarlamasy iske asyrylýda, oǵan sáikes 2023-2029 jyldarǵa 62 myń km injenerlik jelilerdi jańǵyrtý úshin shamamen 3 trln teńge investitsiia tartý kózdelip otyr. Esepteýlerge sáikes, bul 2029 jylǵa qarai jelilerdiń tozýyn 20%-ǵa tómendetýge múmkindik beredi. Ulttyq ekonomika ministriniń aitýynsha, jańa tariftik saiasatta tutynýshylardyń múddeleri – ádil baǵaǵa sapaly qyzmet kórsetý basty nazarda.
Máselen, 2023 jyly 5,8 myń km injenerlik jelilerdi jóndeý úshin shamamen 250 mlrd teńge investitsiia tartý josparlanyp otyr. Ekinshi toqsanda Ulttyq ekonomika ministrligi TKSh kásiporyndarynyń tarifter men investitsiialyq baǵdarlamalardy ózgertýge (jóndeý jumystaryn, qyzmetkerlerdiń jalaqysyn kóbeitý, qaraýsyz qalǵan jelilerdi qaraý) 212 ótinimin bekitti. Nátijesinde kommýnaldyq qyzmetter tarifteriniń ózgerýi ustamdy bolyp otyr, tutynýshylar men kásiporyndar múddeleriniń balansy qamtamasyz etilip, ortasha eseppen 10-nan 30%-ǵa deiin ósedi.
Energetika ministri Almasadam Sátqaliev KPMG halyqaralyq aýditorlyq kompaniiasy Qazaqstannyń 57 elektr stantsiiasynyń, onyń ishinde 37 jylý energetikalyq torabynyń tehnikalyq aýditin aiaqtaǵanyn habarlady. Zertteý nátijeleri boiynsha barlyq stantsiia jabdyqtyń tehnikalyq jaǵdaiyna, paidalaný merzimine jáne t. b. bailanysty arnaiy sanattarǵa bólindi.
Júrgizilgen baǵalaý nátijeleri boiynsha energetikalyq qazandyqtardyń 62%-y jáne týrbinalardyń 58%-y eskirgen, sondyqtan olardy aýystyrý qajet. Aýystyrýdy qajet etetin qýat kólemi 2,5 myń MVt-ty quraidy. 1 maýsymnan bastap Energetika ministrligi berilgen ótinimderge sáikes 47 energiia óndirýshi uiymnyń 27-si úshin elektr energiiasyna shekti tarifterdi belgiledi, olardyń tarifteriniń ortasha ósýi shamamen 24%-dy quraidy.
Jalpy elektr qýaty naryǵynda shekti tarifti aiyna 1 MVt úshin 1,5 mln teńgege deiin ulǵaitý josparlanyp otyr. Bul shara qoldanystaǵy stantsiialardy jańartý jáne jóndeý úshin generatsiia sektoryna jyl saiyn 160 mlrd teńge kóleminde investitsiialardy qamtamasyz etýge múmkindik beredi.
Indýstriia jáne infraqurylymdyq damý ministri Marat Qarabaev búgingi tańda respýblikada 128 myń km-ge jýyq jylý, sýmen jabdyqtaý jáne sý tartý jelileri bar ekenin baiandady. Olardyń jalpy tozýy 51%-dy quraidy, al aldaǵy jyldary bul kórsetkishti 40%-ǵa deiin tómendetý mindeti tur. Kommýnaldyq jelilerdiń eń qatty tozýy Pavlodar, Shyǵys Qazaqstan, Qaraǵandy jáne Ulytaý oblystarynda saqtalyp otyr.
Biyl 126 km jylý jelilerin jańǵyrtýǵa 86 mlrd 300 mln teńge bólindi. 3 aida 23 km – jalpy jospardyń 18%-y salyndy. Jalpy aldaǵy jylytý maýsymyna daiyndyq aiasynda 57 joba iske asyrý satysynda tur.
Sýmen jabdyqtaý jáne sý tartý júielerin salýǵa jáne rekonstrýktsiialaýǵa biyl respýblikalyq biýdjetten 280 mlrd teńge bólindi. Búginde 402 joba iske asyrý satysynda tur. Osy jyldyń sońyna qarai ortalyqtandyrylǵan sýmen taǵy 120 aýyldyq eldi meken jáne 4 qala qamtamasyz etiledi (qoljetimdilik 100%-ǵa deiin kóterilmek).
Premer-Ministr búgingi tańda turǵyn úi-kommýnaldyq sharýashylyǵyndaǵy infraqurylymnyń jaǵdaiy óte kúrdeli ekenin aitty. Ony jaqynda ǵana Mańǵystaý atom energetikalyq kombinatynda oryn alǵan apattan da anyq baiqýǵa bolady, apattyń saldarynan Mańǵystaý jáne Atyraý oblystary jaryqsyz qaldy. Ótken jylytý maýsymy da problemalardyń kóp ekenin kórsetti.
Úkimet basshysynyń aitýynsha, barlyq infraqurylym obektisiniń turaqty jumysyn qamtamasyz etý úshin aýqymdy investitsiia qajet, sebebi olardyń kópshiligi ótken ǵasyrdyń ortasynan beri jumys istep keledi.
«Tirshilikke qajetti júielerdi tiimdi jańǵyrtý jáne kúrdeli jóndeý úshin “Tarifti investitsiiaǵa aiyrbastaý” baǵdarlamasy usynyldy. Bul tásil energiia uiymdarynyń qoldanystaǵy aktivterin qaita jańǵyrtýǵa jáne keńeitýge, energiia júiesi jumysynyń senimdiligin arttyrýǵa jáne jabdyqtardyń tozýyn azaitýǵa múmkindik beredi», — dedi Álihan Smaiylov.
Úkimet basshysynyń aitýynsha, biyl turǵyndar úshin tarifter 10%-dan 30%-ǵa deiin ósedi. Bul – barynsha ustamdy tarif, onsyz kommýnaldyq infraqurylymnyń sapaly jumysyn qamtamasyz etý múmkin emes.
«Tarif máselesinde biz barlyq jaqtyń da múddelerin eskeretin teń ortany taba bilýimiz kerek. Iaǵni, salany damytý qajettiligin de, halyqtyń múmkindigin de eskerýge tiispiz», — dedi Premer-Ministr.
Úkimet basshysy stantsiialar, kommýnaldyq kásiporyndar is júzinde 3 jyldan astam ýaqyt boiy tabyssyz jumys istep keletinin, sondyqtan jóndeý jumystaryna qarajat salynbaǵanyna toqtaldy. Qarajat salynsa da, ol qaryz alý arqyly nemese memleket esebinen júzege asyryldy.
Al energiia obektilerin jóndeý quny ondaǵan esege qymbattap ketti. Metall men qubyrlardyń, armatýra men elektrotehnikalyq buiymdardyń jáne basqa da jabdyqtardyń baǵasy aitarlyqtai ósti. Jalaqynyń tómen bolýyna bailanysty energetika salasynan bilikti mamandar jappai kete bastady. Bul rette kásiporyndar olarǵa tiimdi jumys jaǵdaiyn usyna almady.
Buǵan qosa 2021 jyldan bastap Qazaqstanda elektr energiiasynyń tapshylyǵy paida boldy, osyǵan bailanysty elektr qýatyn ulǵaitý kerek.
«Sondyqtan, tarifterdi ósirý – qajettilik. Al “Tarifti investitsiiaǵa aiyrbastaý” qaǵidatyn engizetin bolsaq, tarifti ósirýden túsetin paida bireýdiń qaltasyna ketpei, tikelei óndiristi jańǵyrtýǵa jumsalatynyna senimdi bolamyz. Jańa tariftik saiasat ashyqtyq, eseptilik jáne jariialylyq printsipterine negizdeletin bolady. Tiisti zańnamalyq túzetýler, normativtik quqyqtyq aktiler qabyldandy», — dedi Álihan Smaiylov.
Premer-Ministrdiń aitýynsha, buryn memleket investitsiialyq baǵdarlamalardy jáne tabiǵi monopoliia sýbektileriniń tarifterin túzete almaityn edi. Endi oǵan múmkindik bar.
Oǵan qosa Úkimet basshysy tarifterdiń ósýi az qamtylǵan otbasylardyń tabysyna áser etpeitinin aitty.
«Jergilikti biýdjet qarajaty esebinen az qamtylǵan otbasylarǵa kommýnaldyq qyzmetterge aqy tóleý úshin turǵyn úi kómegi berilip otyr. Ol kommýnaldyq qyzmetterge jumsalatyn shyǵystar otbasynyń ai saiynǵy ortasha jiyntyq tabysynyń 10%-nan asyp ketken jaǵdaida tólenedi», — dedi Úkimet basshysy.
Jalpy, Úkimet basshysynyń aitýynsha, qazir ortalyq jáne jergilikti atqarýshy organdar kommýnaldyq sektorda aýqymdy jumystar júrgizýde. Sol sebepti birde-bir óńir jylytý maýsymynda apattarǵa jol bermeýi tiis. Ásirese, bul qurylys maýsymy qysqa jáne jylytý maýsymy erte bastalatyn soltústik oblystar úshin ózekti.
«Jóndeý jumystary naqty bekitilgen kestelerge sáikes júrgizilýi tiis. Biyl shamamen 6 myń km injenerlik jeliler jóndeletin bolady. Bul – birinshi kezekte jańartýdy qajet etetin, ábden tozyǵy jetken infraqurylym obektileri. 25 myń km-den astam qaraýsyz jatqan kommýnaldyq jeliler monopolisterge beriletin bolady. Olar osy jelilerdi retke keltirýi kerek. Atalǵan ózgeristerdiń bárin azamattar sezinýi tiis», — dedi Premer-Ministr.
Sóz sońynda Úkimet basshysy QM-ge QMA-men birlesip, kommýnaldyq kásiporyndar men stantsiialardyń investitsiialyq baǵdarlamalardy tiisti túrde oryndaýyn baqylaýdy qamtamasyz etýdi, Ulttyq ekonomika, Energetika, Indýstriia jáne infraqurylymdyq damý ministrlikterine tarifterdiń negizsiz ósýine jol bermei, tutynýshylardyń quqyqtaryn qorǵaýdy qamtamasyz etýdi tapsyrdy.
