فوتو: primeminister.kz
پرەمەر-مينيستر ەليحان سمايىلوۆتىڭ تٶراعالىعىمەن ٶتكەن ٷكٸمەت وتىرىسىندا «تاريفتٸ ينۆەستيتسيياعا ايىرباستاۋ» باعدارلاماسىنىڭ ٸسكە اسىرىلۋ بارىسى قارالدى, دەپ حابارلايدى "ۇلت اقپارات" primeminister.kz سايتىنا سٸلتەمە جاساپ.
ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترٸ ەلٸبەك قۋانتىروۆتىڭ ايتۋىنشا, قازاقستاندىقتاردى جىلۋ, ەلەكتر ەنەرگيياسى, سۋ جەنە باسقا دا كوممۋنالدىق قىزمەتتەرمەن ٷزدٸكسٸز قامتاماسىز ەتۋ ٷشٸن رەسپۋبليكانىڭ تكش ينفراقۇرىلىمى جاڭارتۋدى قاجەت ەتەدٸ. سونداي-اق بۇل سالادان جىلدار بويى جالاقىسى ٶسپەگەن بٸلٸكتٸ ماماندار كەتٸپ جاتىر.
وسى پروبلەمالاردى شەشۋ ٷشٸن «تاريفتٸ ينۆەستيتسييالارعا ايىرباستاۋ» باعدارلاماسى ٸسكە اسىرىلۋدا, وعان سەيكەس 2023-2029 جىلدارعا 62 مىڭ كم ينجەنەرلٸك جەلٸلەردٸ جاڭعىرتۋ ٷشٸن شامامەن 3 ترلن تەڭگە ينۆەستيتسييا تارتۋ كٶزدەلٸپ وتىر. ەسەپتەۋلەرگە سەيكەس, بۇل 2029 جىلعا قاراي جەلٸلەردٸڭ توزۋىن 20%-عا تٶمەندەتۋگە مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترٸنٸڭ ايتۋىنشا, جاڭا تاريفتٸك ساياساتتا تۇتىنۋشىلاردىڭ مٷددەلەرٸ – ەدٸل باعاعا ساپالى قىزمەت كٶرسەتۋ باستى نازاردا.
مەسەلەن, 2023 جىلى 5,8 مىڭ كم ينجەنەرلٸك جەلٸلەردٸ جٶندەۋ ٷشٸن شامامەن 250 ملرد تەڭگە ينۆەستيتسييا تارتۋ جوسپارلانىپ وتىر. ەكٸنشٸ توقساندا ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلٸگٸ تكش كەسٸپورىندارىنىڭ تاريفتەر مەن ينۆەستيتسييالىق باعدارلامالاردى ٶزگەرتۋگە (جٶندەۋ جۇمىستارىن, قىزمەتكەرلەردٸڭ جالاقىسىن كٶبەيتۋ, قاراۋسىز قالعان جەلٸلەردٸ قاراۋ) 212 ٶتٸنٸمٸن بەكٸتتٸ. نەتيجەسٸندە كوممۋنالدىق قىزمەتتەر تاريفتەرٸنٸڭ ٶزگەرۋٸ ۇستامدى بولىپ وتىر, تۇتىنۋشىلار مەن كەسٸپورىندار مٷددەلەرٸنٸڭ بالانسى قامتاماسىز ەتٸلٸپ, ورتاشا ەسەپپەن 10-نان 30%-عا دەيٸن ٶسەدٸ.
ەنەرگەتيكا مينيسترٸ الماسادام سەتقاليەۆ KPMG حالىقارالىق اۋديتورلىق كومپانيياسى قازاقستاننىڭ 57 ەلەكتر ستانتسيياسىنىڭ, ونىڭ ٸشٸندە 37 جىلۋ ەنەرگەتيكالىق تورابىنىڭ تەحنيكالىق اۋديتٸن اياقتاعانىن حابارلادى. زەرتتەۋ نەتيجەلەرٸ بويىنشا بارلىق ستانتسييا جابدىقتىڭ تەحنيكالىق جاعدايىنا, پايدالانۋ مەرزٸمٸنە جەنە ت. ب. بايلانىستى ارنايى ساناتتارعا بٶلٸندٸ.
جٷرگٸزٸلگەن باعالاۋ نەتيجەلەرٸ بويىنشا ەنەرگەتيكالىق قازاندىقتاردىڭ 62%-ى جەنە تۋربينالاردىڭ 58%-ى ەسكٸرگەن, سوندىقتان ولاردى اۋىستىرۋ قاجەت. اۋىستىرۋدى قاجەت ەتەتٸن قۋات كٶلەمٸ 2,5 مىڭ مۆت-تى قۇرايدى. 1 ماۋسىمنان باستاپ ەنەرگەتيكا مينيسترلٸگٸ بەرٸلگەن ٶتٸنٸمدەرگە سەيكەس 47 ەنەرگييا ٶندٸرۋشٸ ۇيىمنىڭ 27-سٸ ٷشٸن ەلەكتر ەنەرگيياسىنا شەكتٸ تاريفتەردٸ بەلگٸلەدٸ, ولاردىڭ تاريفتەرٸنٸڭ ورتاشا ٶسۋٸ شامامەن 24%-دى قۇرايدى.
جالپى ەلەكتر قۋاتى نارىعىندا شەكتٸ تاريفتٸ ايىنا 1 مۆت ٷشٸن 1,5 ملن تەڭگەگە دەيٸن ۇلعايتۋ جوسپارلانىپ وتىر. بۇل شارا قولدانىستاعى ستانتسييالاردى جاڭارتۋ جەنە جٶندەۋ ٷشٸن گەنەراتسييا سەكتورىنا جىل سايىن 160 ملرد تەڭگە كٶلەمٸندە ينۆەستيتسييالاردى قامتاماسىز ەتۋگە مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
يندۋسترييا جەنە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ مينيسترٸ مارات قاراباەۆ بٷگٸنگٸ تاڭدا رەسپۋبليكادا 128 مىڭ كم-گە جۋىق جىلۋ, سۋمەن جابدىقتاۋ جەنە سۋ تارتۋ جەلٸلەرٸ بار ەكەنٸن باياندادى. ولاردىڭ جالپى توزۋى 51%-دى قۇرايدى, ال الداعى جىلدارى بۇل كٶرسەتكٸشتٸ 40%-عا دەيٸن تٶمەندەتۋ مٸندەتٸ تۇر. كوممۋنالدىق جەلٸلەردٸڭ ەڭ قاتتى توزۋى پاۆلودار, شىعىس قازاقستان, قاراعاندى جەنە ۇلىتاۋ وبلىستارىندا ساقتالىپ وتىر.
بيىل 126 كم جىلۋ جەلٸلەرٸن جاڭعىرتۋعا 86 ملرد 300 ملن تەڭگە بٶلٸندٸ. 3 ايدا 23 كم – جالپى جوسپاردىڭ 18%-ى سالىندى. جالپى الداعى جىلىتۋ ماۋسىمىنا دايىندىق اياسىندا 57 جوبا ٸسكە اسىرۋ ساتىسىندا تۇر.
سۋمەن جابدىقتاۋ جەنە سۋ تارتۋ جٷيەلەرٸن سالۋعا جەنە رەكونسترۋكتسييالاۋعا بيىل رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 280 ملرد تەڭگە بٶلٸندٸ. بٷگٸندە 402 جوبا ٸسكە اسىرۋ ساتىسىندا تۇر. وسى جىلدىڭ سوڭىنا قاراي ورتالىقتاندىرىلعان سۋمەن تاعى 120 اۋىلدىق ەلدٸ مەكەن جەنە 4 قالا قامتاماسىز ەتٸلەدٸ (قولجەتٸمدٸلٸك 100%-عا دەيٸن كٶتەرٸلمەك).
پرەمەر-مينيستر بٷگٸنگٸ تاڭدا تۇرعىن ٷي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىعىنداعى ينفراقۇرىلىمنىڭ جاعدايى ٶتە كٷردەلٸ ەكەنٸن ايتتى. ونى جاقىندا عانا ماڭعىستاۋ اتوم ەنەرگەتيكالىق كومبيناتىندا ورىن العان اپاتتان دا انىق بايقۋعا بولادى, اپاتتىڭ سالدارىنان ماڭعىستاۋ جەنە اتىراۋ وبلىستارى جارىقسىز قالدى. ٶتكەن جىلىتۋ ماۋسىمى دا پروبلەمالاردىڭ كٶپ ەكەنٸن كٶرسەتتٸ.
ٷكٸمەت باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, بارلىق ينفراقۇرىلىم وبەكتٸسٸنٸڭ تۇراقتى جۇمىسىن قامتاماسىز ەتۋ ٷشٸن اۋقىمدى ينۆەستيتسييا قاجەت, سەبەبٸ ولاردىڭ كٶپشٸلٸگٸ ٶتكەن عاسىردىڭ ورتاسىنان بەرٸ جۇمىس ٸستەپ كەلەدٸ.
«تٸرشٸلٸككە قاجەتتٸ جٷيەلەردٸ تيٸمدٸ جاڭعىرتۋ جەنە كٷردەلٸ جٶندەۋ ٷشٸن “تاريفتٸ ينۆەستيتسيياعا ايىرباستاۋ” باعدارلاماسى ۇسىنىلدى. بۇل تەسٸل ەنەرگييا ۇيىمدارىنىڭ قولدانىستاعى اكتيۆتەرٸن قايتا جاڭعىرتۋعا جەنە كەڭەيتۋگە, ەنەرگييا جٷيەسٸ جۇمىسىنىڭ سەنٸمدٸلٸگٸن ارتتىرۋعا جەنە جابدىقتاردىڭ توزۋىن ازايتۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ», — دەدٸ ەليحان سمايىلوۆ.
ٷكٸمەت باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, بيىل تۇرعىندار ٷشٸن تاريفتەر 10%-دان 30%-عا دەيٸن ٶسەدٸ. بۇل – بارىنشا ۇستامدى تاريف, ونسىز كوممۋنالدىق ينفراقۇرىلىمنىڭ ساپالى جۇمىسىن قامتاماسىز ەتۋ مٷمكٸن ەمەس.
«تاريف مەسەلەسٸندە بٸز بارلىق جاقتىڭ دا مٷددەلەرٸن ەسكەرەتٸن تەڭ ورتانى تابا بٸلۋٸمٸز كەرەك. ياعني, سالانى دامىتۋ قاجەتتٸلٸگٸن دە, حالىقتىڭ مٷمكٸندٸگٸن دە ەسكەرۋگە تيٸسپٸز», — دەدٸ پرەمەر-مينيستر.
ٷكٸمەت باسشىسى ستانتسييالار, كوممۋنالدىق كەسٸپورىندار ٸس جٷزٸندە 3 جىلدان استام ۋاقىت بويى تابىسسىز جۇمىس ٸستەپ كەلەتٸنٸن, سوندىقتان جٶندەۋ جۇمىستارىنا قاراجات سالىنباعانىنا توقتالدى. قاراجات سالىنسا دا, ول قارىز الۋ ارقىلى نەمەسە مەملەكەت ەسەبٸنەن جٷزەگە اسىرىلدى.
ال ەنەرگييا وبەكتٸلەرٸن جٶندەۋ قۇنى ونداعان ەسەگە قىمباتتاپ كەتتٸ. مەتالل مەن قۇبىرلاردىڭ, ارماتۋرا مەن ەلەكتروتەحنيكالىق بۇيىمداردىڭ جەنە باسقا دا جابدىقتاردىڭ باعاسى ايتارلىقتاي ٶستٸ. جالاقىنىڭ تٶمەن بولۋىنا بايلانىستى ەنەرگەتيكا سالاسىنان بٸلٸكتٸ ماماندار جاپپاي كەتە باستادى. بۇل رەتتە كەسٸپورىندار ولارعا تيٸمدٸ جۇمىس جاعدايىن ۇسىنا المادى.
بۇعان قوسا 2021 جىلدان باستاپ قازاقستاندا ەلەكتر ەنەرگيياسىنىڭ تاپشىلىعى پايدا بولدى, وسىعان بايلانىستى ەلەكتر قۋاتىن ۇلعايتۋ كەرەك.
«سوندىقتان, تاريفتەردٸ ٶسٸرۋ – قاجەتتٸلٸك. ال “تاريفتٸ ينۆەستيتسيياعا ايىرباستاۋ” قاعيداتىن ەنگٸزەتٸن بولساق, تاريفتٸ ٶسٸرۋدەن تٷسەتٸن پايدا بٸرەۋدٸڭ قالتاسىنا كەتپەي, تٸكەلەي ٶندٸرٸستٸ جاڭعىرتۋعا جۇمسالاتىنىنا سەنٸمدٸ بولامىز. جاڭا تاريفتٸك ساياسات اشىقتىق, ەسەپتٸلٸك جەنە جارييالىلىق پرينتسيپتەرٸنە نەگٸزدەلەتٸن بولادى. تيٸستٸ زاڭنامالىق تٷزەتۋلەر, نورماتيۆتٸك قۇقىقتىق اكتٸلەر قابىلداندى», — دەدٸ ەليحان سمايىلوۆ.
پرەمەر-مينيستردٸڭ ايتۋىنشا, بۇرىن مەملەكەت ينۆەستيتسييالىق باعدارلامالاردى جەنە تابيعي مونوپولييا سۋبەكتٸلەرٸنٸڭ تاريفتەرٸن تٷزەتە المايتىن ەدٸ. ەندٸ وعان مٷمكٸندٸك بار.
وعان قوسا ٷكٸمەت باسشىسى تاريفتەردٸڭ ٶسۋٸ از قامتىلعان وتباسىلاردىڭ تابىسىنا ەسەر ەتپەيتٸنٸن ايتتى.
«جەرگٸلٸكتٸ بيۋدجەت قاراجاتى ەسەبٸنەن از قامتىلعان وتباسىلارعا كوممۋنالدىق قىزمەتتەرگە اقى تٶلەۋ ٷشٸن تۇرعىن ٷي كٶمەگٸ بەرٸلٸپ وتىر. ول كوممۋنالدىق قىزمەتتەرگە جۇمسالاتىن شىعىستار وتباسىنىڭ اي سايىنعى ورتاشا جيىنتىق تابىسىنىڭ 10%-نان اسىپ كەتكەن جاعدايدا تٶلەنەدٸ», — دەدٸ ٷكٸمەت باسشىسى.
جالپى, ٷكٸمەت باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, قازٸر ورتالىق جەنە جەرگٸلٸكتٸ اتقارۋشى ورگاندار كوممۋنالدىق سەكتوردا اۋقىمدى جۇمىستار جٷرگٸزۋدە. سول سەبەپتٸ بٸردە-بٸر ٶڭٸر جىلىتۋ ماۋسىمىندا اپاتتارعا جول بەرمەۋٸ تيٸس. ەسٸرەسە, بۇل قۇرىلىس ماۋسىمى قىسقا جەنە جىلىتۋ ماۋسىمى ەرتە باستالاتىن سولتٷستٸك وبلىستار ٷشٸن ٶزەكتٸ.
«جٶندەۋ جۇمىستارى ناقتى بەكٸتٸلگەن كەستەلەرگە سەيكەس جٷرگٸزٸلۋٸ تيٸس. بيىل شامامەن 6 مىڭ كم ينجەنەرلٸك جەلٸلەر جٶندەلەتٸن بولادى. بۇل – بٸرٸنشٸ كەزەكتە جاڭارتۋدى قاجەت ەتەتٸن, ەبدەن توزىعى جەتكەن ينفراقۇرىلىم وبەكتٸلەرٸ. 25 مىڭ كم-دەن استام قاراۋسىز جاتقان كوممۋنالدىق جەلٸلەر مونوپوليستەرگە بەرٸلەتٸن بولادى. ولار وسى جەلٸلەردٸ رەتكە كەلتٸرۋٸ كەرەك. اتالعان ٶزگەرٸستەردٸڭ بەرٸن ازاماتتار سەزٸنۋٸ تيٸس», — دەدٸ پرەمەر-مينيستر.
سٶز سوڭىندا ٷكٸمەت باسشىسى قم-گە قما-مەن بٸرلەسٸپ, كوممۋنالدىق كەسٸپورىندار مەن ستانتسييالاردىڭ ينۆەستيتسييالىق باعدارلامالاردى تيٸستٸ تٷردە ورىنداۋىن باقىلاۋدى قامتاماسىز ەتۋدٸ, ۇلتتىق ەكونوميكا, ەنەرگەتيكا, يندۋسترييا جەنە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ مينيسترلٸكتەرٸنە تاريفتەردٸڭ نەگٸزسٸز ٶسۋٸنە جول بەرمەي, تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋدى قامتاماسىز ەتۋدٸ تاپسىردى.
