Meniń, keide ýaqytym bolǵanda, ár eldiń saittaryn asyqpai qarap shyǵatyn ádetim bar. Ásirese, kórshi Reseidiń portaldaryn múmkindiginshe oqyp shyǵýǵa tyrysamyn. Olardyń ishki turmysyna, ekonomikalyq-áleýmettik deńgeiine, sonymen qatar, osy eldegi ulttar men ulystardyń tirshiligi men qazirgi kúngi jaǵdaiyna kóńil aýdaramyn. Osylai bir kúni qarap otyrǵanymda, Tatarstannyń «Iýtýb tatarochka» degen kanalynan bir top tatar qyzdarynyń bizdiń qazaq jigitterine sálem joldap jatqandyǵyn kórdim. Maǵynasy mynandai: «Sálem, qazaq jigitteri! Bizdiń tilimiz, dástúrimiz sizdermen óte uqsas. Senimimiz de musylman dini. Elimizde tatar jigitteri kemshin soǵyp jatyr. Sondyqtan biz sizdermen tanysqymyz keledi. Biz ózge dindegi jigitterge turmysqa shyqqymyz kelmeidi. Reti kelip, múmkindik bolsa, sizdermen hat-habar alysyp tursaq deimiz», degen sózderin estip, qairan qaldym. «Oipyrmai, myna tatardyń qyzdary qandai keremet», dedim ishimnen. «Tatar eli qalyń orystyń ortasynda tursa da, ózderiniń dástúrin de, dinin de berik ustaidy eken-aý», dep oiladym. (Degenmen, aiyp etpesin, tatar qyzdarynyń hristian orysqa, katolik nemiske nemese ózge din ókilderine óte jii shyǵatynyn kórip te, oqyp ta júrmiz. Bularǵa qaraǵanda, qasyndaǵy bashqurttyń qyz-kelinshekteri áldeqaida ustamdy sekildi).
Sodan keiin, artynan, ózim kýá bolǵan kezindegi bir oqiǵa esime tústi. Bul oqiǵaǵa da biraz jyl boldy. Aitýǵa yńǵaisyzdaý bolsa da sizdermen bóliseiin dedim, sonymen qatar, ata-analarǵa sabaq bolsyn degen nietpen qolyma qalam aldym.
Esilde aýdan ákimshiliginde júrgenimde birde jumys barysymen aýdan ortalyǵynan kóp alys turmaityn, Dalnii eldimekeninde bolǵan edim. Biz aýyldyq okrýgterge jii shyǵyp turatynbyz. Aita keterim, ár ai saiyn, aýdan quramyndaǵy birneshe okrýgte bolyp, sondaǵy atqarylyp jatqan jumystarydy baqylap jáne keńes berip, sondai-aq, osyndaǵy qyzmetkerlermen is barysyn talqylap, shaǵyn jinalys ótkizetin edik.
Sonymen, joǵaryda aty atalǵan eldimekenniń ákimimen jumys jaiyn áńgimelesip otyrǵanda kabinetke eki áiel adamnyń basa-kóktep kirgeni. Bireýi orta jastaǵy, ekinshisi jap-jas kelinshek.
– Tústen keiin kelseńdershi, qazir, mine, aýdannan kelgen kisi bar, - dedi okrýg ákimi tyrjiyp.
– Biz osy kisiniń aýdannan kelgenin syrttai estip, kelip turmyz.
Men, ákimge burylyp, «Tyńdaiyq» dedim.
Sonymen, kelgen áielderdiń jaǵdaiy bylai kórinedi:
Bul aǵaiyndar osydan biraz jyl buryn Mońǵoliiadan kelgen qandastarymyz eken. Osy aýylǵa eki januia ǵana túsipti. Jańaǵy áieldiń qasyndaǵy jas kelinshek fermaǵa saýynshy bolyp ornalasypty. Sóitip, jumys istep júrip osy saýyn fermasynyń baqtashysy orys jigitine turmysqa shyǵady. Qandai sebeppen shyqqanyn kim bilsin, degenmen, sol jigitpen otaý qurǵan kórinedi. Endi qarańyz, jańaǵy kelinshek bala týǵan soń, bir-eki aidan keiin, sábi qol-aiaǵyn jinaǵan soń, balanyń ákesi jáne onyń ata-anasy orys bolǵandyqtan, aýdannan shirkeý qyzmetkerin shaqyryp, balany orap aldyna ákelip, duǵa jasatyp, sábidiń keýdesine krest qoiyp, shoqyndyrǵan kórinedi. Mundaidy kútpegen jańaǵy kelinshek shoshyp ketip, sábidi ustaýǵa qorqyp, ata-anasyna qashyp kelgen eken. Ana orystar birazdan keiin kelinshekti alyp ketýge kelse, bul jylap-eńirep barmai qoiǵan.
– Kápirdiń jigitin qaidan taýyp alǵanyn bilmeimin, - dedi sheshesi kúiinip.
Shoqyndyrǵan sábidi qolyna ustaýǵa jáne emizýge dáti jetpei, kúieýinen ajyraspaq kórinedi. Bizge kelgen sebebi, jigittiń ata-anasy qaita-qaita kelip, mazasyn alǵan soń, bir jaqty etip berýge kómek surai kelipti. Ekeýinde úilendi degen neke kúáligi de joq. Áielderden ejiktep, barlyǵyn surap alǵan soń, okrýg ákimi ekeýmiz álgilerdi ertip, orystardyń úiine keldik. Kelsek, ata-anasy, ózi qarapaiym ǵana adamdar eken. Biz kelgen jaiymyzdy analarǵa túsindirip, kelinshektiń olarmen endi birge turǵysy kelmeitindigin aittyq. Sonymen qatar, bulardyń endi mazasyn almaýyn talap ettik. Analar birazǵa deiin bultalaqtap kónbedi. Degenmen, eger kelinshek taǵy da bizge shaǵym túsirip, aldymyzǵa keletin bolsa, onda muny ákimshilik turǵysynda sheshemiz dedik olarǵa jónimizdi aityp. Sonymen, olar kelinshekti endi mazalamaimyz dep, kelisimge keldi. Balany jigittiń sheshesi baǵatynyn aityp, olar bizge ýáde berdi. Iá, kezinde soltústikte jumys istep júrgenimde osyndai bir keleńsiz jaǵdai kezdesip edi.
Bul oqiǵany aityp otyrǵan sebebim, qazirgi kúnde de keibir bizdiń qazaqtyń qyzdary ózge dindegi ulttyń jigitterine turmysqa shyǵyp jatqanyn kórip júrmiz. Sol durys pa? Erteń olar da ókinip júrmei me? Álde, olar balalaryn múmkin ondai jaǵdaiǵa aparmaityn shyǵar. Degenmen, ózge dinniń ókili bolǵan soń, erte me, kesh pe, týǵan balasyn shoqyndyrary anyq qoi. Musylman dinindegi azamattar bolsa bir jón. Sondyqtan qyzdarymyzǵa aitarymyz, aldaǵy ýaqytta anaý ózbek, tájik, uiǵyr jáne ázirbaijannyń qyz-kelinshekteri sekildi óz tilderiń men dástúrlerińdi, sonymen qatar, solardai qadirmendi musylman dinimizdi qadyr tutyp júrgenderiń jaqsy-aq bolar edi deimiz.
Taǵy aitarymyz, árbir qazaq januiasy, úidegi balalaryn kishkene kezinen bastap, aiyna, nemese toqsanyna bir ret, tipti, jylyna bir ret bolsa da, anda-sanda meshitterge aparyp, «mynaý seniń ata-ákelerińnen bastap ustap kele jatqan musylman dini, bul da endi seniń diniń, sondyqtan, aldaǵy kezeńderde osy ózińniń musylmandyq senimińe adal, ádil bolýǵa tyrys. Sonda, seni barlyq jamandyqtan saqtaýshy osy din bolady», dep, jasóspirimniń oiyna quia berý kerek. Sonda ǵana jas urpaq, ómirde kezdesetin túrli jamandyqtan, arsyzdyqtan jáne teksizdik pen abyroisyz isterden aýlaq júredi. Osyny esterińizde ustasańyzdar eken. Óz ultynyń saltyn bilmegen árbir azamatsha jáne azamat esh ýaqytta saýapty túsinbeidi jáne ómirde ońbaidy. Olardyń urpaqtary da toz-toz bolyp ketýi múmkin. Túrli jamandyqqa ushyraidy. Zaýal dep osyny aitady. Musylmannyń urpaǵy bolǵan soń shariǵattan attaýǵa bolmaidy. Muny esh ýaqytta umytpaiyq. Elimiz qanshalyqty damysa da, órkenietti zamanǵa jaqyndasaq ta, qudai bergen ana tilden, dástúrden jáne musylmandyq senimnen aiyrylýǵa bolmaidy. Bul kez kelgen ultqa tán nárse. Sony árqashan umytpaýymyz kerek!
