«Qazaqstan Respýblikasynyń keibir zańnamalyq aktilerine dini qyzmet jáne dini birlestikter máseleleri boiynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» Qazaqstan Respýblikasy Zańynyń jobasy ázirlenip jatqany belgili.
Bul zań jobasyn ázirleý – búgingi kúnniń ýaqyt talaby jáne halyqaralyq terrorizm men dini ekstremizm ideologiialaryna qarsy turatyn mehanizmderdi jetildirýdiń birden-bir joly.
Sońǵy kezde elimizde keibir radikaldy dini aǵymdarda júrgen azamattardyń kámeletke tolmaǵan qyzdarmen meshitten tys, páterlerde jinalyp, jamaǵat arasynda neke qiiý rásimin ótkizý arqyly «ýaqytsha nekege» turyp, keiin orynsyz «talaq» etip tastap ketip jatqany jasyryn emes. Bunyń ar jaǵynda jesir qalǵan áiel, jetim qalǵan balanyń kóz jasy men áleýmettik máseleler jatyr. Sondyqtan Qazaqstan Respýblikasynyń «Neke (erli-zaiyptylyq) jáne otbasy týraly» Kodeksine de zań aldyndaǵy jaýapkershilikti arttyrý turǵysynan ózgerister men tolyqtyrýlar engizý kózdelip otyr.
Qazaqstan Respýblikasynyń «Neke (erli-zaiyptylyq) jáne otbasy týraly» Kodeksi 10-babynyń («Neke (erli-zaiyptylyq) jasy») 1-tarmaǵynda neke (erli-zaiyptylyq) jasy erkekter men áielder úshin 18 jas bolyp belgilengen. Sonymen qatar, Kodekste dáleldi sebepter bolǵanda (bolashaq jary júkti bolǵanda nemese ortaq bala týǵan kezde) neke jasynyń 16 jasqa deiin tómendetilý múmkindigi qarastyrylǵan. Al dáleldi sebepter bolmaǵan jaǵdaida osy baptyń 1-tarmaǵynda kórsetilgen talaptardy buzǵan tulǵalar Qazaqstan Respýblikasynyń zańnamalaryna sáikes jaýapqa tartylýy tiis.
Ókinishke orai, áleýmettik jaýapkershilikke nemqurailyq tanytqan azamattar óz nápsisine erip, nekelesý men ajyrasýǵa jeńil qaraýy qoǵamdaǵy zańsyz úilenip-ajyrasý faktileriniń jiilenýine soqtyrýda. Zańsyz nekege turý úshin mundai jastar AHAJ bólimine barmai, nekeni Jaratýshynyń aldynda qiiýdy ǵana jetkilikti sanap, sońynan ajyrasyp jatyr. Al olardyń qiylǵan nekesi AHAJ bólimderinde tirkelmegendikten, er adam balalaryna jaýapkershilik alýdan jáne aliment tóleýden ońai jaltaryp ketedi.
Atalǵan másele radikaldy dini aǵymdar taralǵan Orta Aziia elderindegi ortaq problema. Kórshiles Qyrǵyzstan Respýblikasynyń qabyldaǵan zańyńda kámeletke tolmaǵan jastardyń nekelesý saltyna qatysqan dini qyzmetkerler men ata-analardy 3 jyldan 5 jylǵa deiin bas bostandyǵynan aiyrý týraly qylmystyq jaza qarastyrylǵan.
Qazirdiń ózinde elimizdegi meshitterde neke qiiý rásimi neke qiiý (erli-zaiypty bolý) týraly kýáliktiń nemese AHAJ bólimine berilgen ótinishtiń negizinde júrgiziledi. Iaǵni, nekeni qiiý nemese toqtatý (erli-zaiypty bolý) boiynsha dini joralar men rásimderdi ǵibadat ǵimaratynan (qurylysjailardan) tys jerlerde júrgizýge jol berilmeidi. Joǵaryda atalǵan zań jobasyna engiziletin túzetýler arqyly ǵibadat úilerinen (ǵimarattarynan) tys «neke qiiý» jorasyn júrgizgen tulǵalardyń, sonyń ishinde dini qyzmetshilerdiń ákimshilik jaýapkershiligi engiziledi.
Sondai-aq, dini joralar men rásimder boiynsha nekege turýǵa (erli-zaiypty bolýǵa) niet bildirgen adamdardyń bireýi ǵibadat ǵimaratyna (qurylysjaiyna) kele almaityn airyqsha jaǵdailarda (aýyr naýqastanýy, júrip-turý qiyndyǵymen bailanysty múgedektigi, kúzetpen ustalýy nemese bas bostandyǵynan aiyrý oryndarynda bolýy) nekeni dini joralar men rásimder boiynsha qiiýdy (erli-zaiypty bolýdy) úide, meditsinalyq nemese ózge de uiymda nekege otyratyn (erli-zaiypty bolatyn) adamdardyń qatysýymen tirkelgen dini birlestiktiń ókili júrgizedi. Engizilýi josparlanǵan túzetýler kórsetilgen talaptardy buzǵan jaǵdaida «neke qiiý» rásimderin júrgizetin resmi emes tulǵalardy jaýapqa tartýǵa múmkindik bermek.
Otbasy – adam ǵumyrynyń tiregi ǵana emes, qoǵamnyń basty negizi, memleket quraýshy institýt. Ata-babalarymyz «Otan otbasynan bastalady» dep adal aq nekeniń bolashaq memlekettiń tuǵyrly tiregi bolatyndyǵyn áý bastan aityp ketken. Sol sebepti, halqymyz «aq neke», «adal neke», «adal jar» degen uǵymdarmen otbasynyń, nekeniń qasiettiligin ardaqtap keledi. Al búgingi tańda zańdy túrde tirkelgen neke kýáligi azamattardyń ómirine óte qajetti qujat bolyp tabylatyny aidan anyq. Neke kýáligi memlekettik notariýsta, HQKO-da, bankterde, qarjy, salyq nemese basqa da memlekettik organdarda talap etilýi múmkin. Sondai-aq, neke quzyretti memlekettik organda tirkelgen jaǵdaida ǵana áiel men bala qajetti áleýmettik kepildikter men qoldaýlarǵa ie bolatynyn atap ótken jón.
Neke qiiý - jeńil-jelpi qaraýdy kótermeitin ulttyq máselelerdiń biri. Otandy quraityn otbasy qundylyqtarynyń buzylýyna jol bermeý eline janashyr árbir azamattyń mindetine ainalýy tiis. Sondyqtan, usynylyp otyrǵan ózgertýler men tolyqtyrýlar bolashaqta otbasy institýtynyń berik qamalyn qurýǵa negiz bolary anyq.
SABITOV Aidyn Maratuly
«Qazaqstan jastar kongresi» QB direktory
