Foto: Baqdáýlet Ábdýaly
Almatyda jol jieginde taksi ustap turǵanda retro áýenimen, syrtynda túrli japsyrmasy bar Daewoo Matiz kóligi toqtasa, bul - taqiialy Timoha jáne onyń "martyshkasy". Qalada ekeýi de tanymal.
Timýr Qamaldinov jolaýshylardy qalaǵan jerine arzan jetkizedi. Jolaýshy jol-jónekei kóliktiń ishindegi túrli kollektsiianyń tarihyn surap, suraǵan jerine jetkenshe qaitalanbaityn áýen tyńdap, jolaqysyn qalaǵan kýpiýra, valiýtamen tólei alady.
Foto: Baqdáýlet Ábdýaly
Timýr aǵanyń kólik aidaǵanyna 44 jyl bolypty. Ol kelesi jyly zeinetke shyǵady, biraq sol kezde de súiikti isimen ainalysa bergisi keledi.
Bala kúnimnen kólikterge qyzyqtym. Fotosýretterin qiyp, jinaitynmyn. Mektep bitire salysymen kólik júrgizýshisi bop jumysqa ornalastym. Alǵashynda Máskeý, Lvov, Shymkent, Almaty arasynda avtobýs júrgizdim. 22 jyl boiy tek avtobýs aidappyn. Keiin «Moskvich» satyp alyp, qala ishinde jolaýshy jáne júk tasymaldadym, — deidi Timýr Qamaldinov.
Timýr aǵa Almatydaǵy «Moskvich» kóligine túrli sýret japsyryp, magnitofon ornatqan ataqty taksistiń biri bolǵan. Keiin «Moskvichti» satyp, ornyna Daewoo Matiz satyp alypty. Biyl — taqiialy Timoha atanyp ketken taksi júrgizýshisi men onyń martyshka kóliginiń dostyǵyna 10 jyl.
Bári meni Timoha dep ataidy. Al men óz kóligimdi «martyshka» dep ataimyn. Sebebi kishkentai, yńǵaily. Martyshkanyń aldy-artyna taqiia kigen maimyldyń sýretin japsyryp qoidym. Taqiia – meniń boitumarym. Bizdi kórgen jurt «taqiialy Timoha men martyshkasy kele jatyr» dep yqylaspen qarsy alady. Osynyń ózi — kópjyldyq eńbegimniń jemisi, — deidi kólik júrgizýshisi.
Foto: Baqdáýlet Ábdýaly
Timýr aǵa Daewoo Matiz kóligin 2012 jyly Almatyda satyp alǵan. Qolynda aqshasy bolmaǵan, sol sebepti nesie alǵan. 12 myń dollar nesie alyp, jańa kólikpen qaýyshqan soń tynbai eńbek etip, bir jyldyń ishinde nesieni jaýyp tastapty.
Negizi kóliktiń quny 7 myń dollar edi. Ol kezde 1 dollar 168 teńge bolatyn. Nesiege rásimdegen soń qymbatqa tústi, biraq az ýaqytta «Martyshka» óz qunyn aqtap shyqty, — deidi Timýr aǵa.
Foto: Baqdáýlet Ábdýaly
Daewoo Matiz Ózbekstanda shyǵady, sol sebepti eń alǵashqy japsyrma kóliktiń artqy áinegindegi «Ýzbek» jazýy bolǵan. Biraq qazir bul joq, ornynda júzdegen jańa japsyrma paida bolǵan.
Eski kólikterge jańa tynys, jańa dem berý – meniń hobbiim. Eshqashan «elden erekshe bop júreiin», «jurttyń bári maǵan qarasyn» degen oi bolmapty. Kózime túsken japsyrma, qolyma túsken oiynshyqty úige emes, kóligime tasimyn. Ýaqyt óte kele adamdarǵa erekshe kólikter unaitynyn baiqadym, — deidi ol.
Matiz ben onyń iesi táýligine 15-16 saǵat jumys isteidi. Tek taksi emes, arasynda kýrer, gid qyzmetin de usynady. Eshqandai kompaniiamen resmi kelisimshartqa otyrmasa da, turaqty jolaýshylary men tanystary bar, biraq kóbine jol jieginde taksi toqtatyp turǵan jolaýshylardy tasidy.
Alaida ol aǵa keiingi kezde jol-jónekei taksi toqtatatyn jolaýshy kúrt azaiǵanyn aitty.
Adamdar kóshede taksi ustaýǵa qorqatyn boldy. Meniki siiaqty «birtúrli» kólikke minýge tipti júreksinetin siiaqty. Nebir qatigez, psihikasy buzylǵan taksi júrgizýshileri bizdiń bedelimizge nuqsan keltirip júr. Qazir kóligi bar adamnyń bári taksi bola alady. Baqylaý, tekserý joq. Sondyqtan oiyna kelgenin isteidi. Jolaýshy úshin jaýapkershilik almaidy. Al senim bolmaǵan jerde is júrmeidi. Jolaýshy tasýdy bir-eki rettik ermek kóretin adamdar oiyna kelgenin istep júr. Olar bizdiń qyzmettiń bedeline nuqsan keltiredi. Jergilikti, turaqty taksiler mundai áreketke barmaidy, — deidi Timýr aǵa.
Foto: Baqdáýlet Ábdýaly
Onyń aitýynsha, jol tek jolaýshyǵa emes, júrgizýshige de qaýipti. Keide kólikke ashýly, ishimdik ishken adamdar minedi eken. Júrgizýshige daýys kóteretin, qol kóteretinderdi de kezdesedi.
Adamnyń bári birdei emes. Qarym-qatynas onyń tárbiesine, sanasyna bailanysty. Jolaýshy da, júrgizýshi de aldyn ala qamdanyp, qaýipsizdik sharalaryn júrgizgeni jón. Jolaýshyny aitqan jerine jetkizý – bizdiń mindetimiz, biraq olardyń keibir jaǵymsyz áreketine kóz jumyp qarai berýge bolmaidy, — deidi júrgizýshi.
Mundai kelispeýshilik jolaýshy men júrgizýshi arasynda ǵana emes, júrgizýshilerdiń óz arasynda da bolyp turady. Jolaýshyǵa talasatyndary, sol úshin jolda jarysatyndary bar.
Túrli taksi servisiniń paida bolýy básekelestikti de, taksi baǵasyn da kúrt arttyryp jibergen. Oǵan jolaýshy men júrgizýshi arasynda deldalǵa jasalatyn tólem sebep bolǵan.
Ózińe óziń jumys isteseń, kólik júrgizý – tabysty sala. Eń jaqsy tusy – baǵa men grafikti óziń retteisiń. Qazir tapsyrys, jolaýshy taýyp beretin túrli cervis, kompaniia bar. Men eski júie boiynsha jumys isteimin. Tanystarymnyń tapsyrysyn oryndaimyn, jol jiegindegi jolaýshylardy qalaǵan jerine jetkizip, tabys tabamyn. Kún saiynǵy tabysym – 9 myń teńge. Odan kóp tabýǵa da bolady. Biraq osy jastaǵy kisige artyq tabys kerek emes. Ómirime rizamyn. Áielim de riza, — deidi Timýr aǵa.
Foto: Baqdáýlet Ábdýaly
Áieli Alfira Qamaldinovanyń aitýynsha, Timýr aǵa tańǵy asyn iship, 07.00-de úiden shyǵyp ketedi eken.
Tańerteń ketkennen qas qaraiǵansha syrtta júredi. Jazda kún ystyq, úige kelip biraz demalyp al dep túski asqa shaqyryp alamyn. 20.00-den bastap habarlasyp, «úige qait» demeseń, bárin umytyp, qala aralap júre beredi. Jolaýshylarmen áńgimeleskendi unatady. Sol úshin jumysyn da jaqsy kóredi, — deidi ol.
Daewoo Matiz kóliginde konditsioner bolmasa da, shaǵyn ventiliator bar. Retro ánderdiń pleilisti de erekshe atmosfera syilaidy. Pleilistinde 1975 jyldan bastap shyqqan kóp tanymal án bar.
Foto: Baqdáýlet Ábdýaly
Buryn shokolad pishindes kassetanyń 400 danasyn jinaǵanmyn. Qazir USB-men qosamyn. Internetten retro ánderdi fleshkaǵa jazyp aldym. Máskeýge bes ret baryp kelgenshe qaitalanbaityn án qosyp bere alamyn. Árbir ánniń tarihyn, oryndaýshysyn jatqa bilemin. Jolaýshyǵa qyzyq bolsa, áńgimelep aityp beremin, — deidi júrgizýshi.
Foto: Baqdáýlet Ábdýaly
Timýr aǵa 1960 jyly Almatyda ómirge kelip, osynda ósken. Sondyqtan qalanyń ár kóshesin, qiylysyn jatqa biledi.
Mundai úlken qalada jol erejesin buzbai ómir súrý qiyn, tipti múmkin emes. Keide tipti basqa adamdardyń amandyǵy úshin erejeni buzýǵa májbúr bolamyn. Mundaida ereje emes, adam ómirin saqtaý mańyzdy, — deidi ol.
Timýr aǵanyń aitýynsha, Almatydaǵy eń qaýipti dańǵyl – ál-Farabi. Baǵdarsham bolmaǵandyqtan kóp júrgizýshi osy kósheniń boiymen júrýge tyrysady. Kóliktiń kóptiginen keptelis paida bolady. Sátbaev kóshesi de únemi kólikke toly. 17.00-den 21.00-ge deiin Almaty kósheleri kólikke lyq tolady. Qyzmeti rettelmegen baǵdarshamdar kólik apatyna, jol keptelisine sebep bolady eken.
44 jyl ishinde jol júrý erejesi, jol inspektory, aiyppulmen túrli máselege tap boldym. Qazir Almatyda jáne qala mańyndaǵy jol inspektorlarynyń bári meni tanidy. Alǵashynda jii toqtatyp, «Mynaý ne?», «Nege bulai júrsiń?» dep suraityn. Tipti, keibiri «Qalada mundai japsyrmamen júrýge bolmaidy» dep ses kórsetetin. Men jol júrý erejesin, tártibin jaqsy bilemin. Kólikke japsyrma qoiýǵa bolmaidy degen zańdy estimeppin de, kórmeppin de. Arasynda maǵan da aiyppul kelip turady. Mundai «hannyń qyzynda da bolady» dep tóleimin de, ári qarai jumysymdy jalǵastyra beremin, — deidi Timýr aǵa.
Almatyda ádette jumys kúnderi tańerteń jáne keshke kólik keptelisi bolady. Jaqynda jańa eki metro beketi ashyldy. Al Timýr aǵa áli de bolsa metro qyzmeti asa qajet aýdandarda jetpei jatyr dep oilaidy. Jeke kólik pen taksi qyzmetine suranystyń artýyna sebep osy.
Qaladaǵy jol qozǵalysy ońai emes. Júike júiesi myqty adam ǵana aman qalady. Kelispeýshilik, urys, tóbeles degendi jii kóremin. Keibirin aqylmen, keibirin ashýmen sheshýge týra keledi. Osy jolda talai muryn buzyldy ǵoi, — deidi ol.
Foto: Baqdáýlet Ábdýaly
Timýr aǵanyń aitýynsha, qaladaǵy keptelis, jol apaty adamdardyń der kezinde bir-birine jol berip, ótkizip jibermegeninen bolady eken. Árqaisy jol erejesi men tártibimen qosa, júrgizýshi mádenietin saqtaýy kerek. Júrgizýshi etikasyna qarapaiym syilastyq, sóileý mádenieti, kommýnikatsiia jatady.
Kólik júrgizýshisi jasqa, jynysqa, ultqa qarap bólinbeidi. «Áielderge jol ber», «Balam bar, jol ber», «Bul kólikti ardager júrgizedi» degen jazýy bar belgini kóp kóremin. Árine, reti kelse, jol berýge tyrysamyz, biraq keide ozbyr adamdardyń kesirinen túrli oqys oqiǵa bop jatady. Ókinishke qarai, kóp júrgizýshi menmendikke basyp, birinshi bop ótýge, eshkimge jol bermeýge tyrysady, — deidi ol.
Timýr aǵanyń jeke kóliginde de etika men ereje bar. Tipti ony kózge kórsetip jazyp qoiǵan. Kólikte shylym shegýge tyiym salynǵan. Bala arbasymen jolaýshy almaidy, sebebi kólikte júksalǵysh joq. Kóliktiń syrtynda «Basyp ozý qaýipti», «Ashýlanba», «Qurmet kórsetkeniń úshin raqmet» deitin jazýlar bar. Japsyrmalar túsip qalmaýy úshin kólikti kóp jýmaidy eken. Syrtyn tek dymqyl shúberekpen súrtip, salondy shańsorǵyshpen tazalap, sprei sebý jetkilikti.
Kórgen adamnyń bári «Ói, myna kólikke qansha aqsha men ýaqyt shyǵyndaisyz?» dep suraidy. Unaǵan nárseni kólikke japsyra salý kóp ýaqyt almaidy ǵoi. Qymbat ta emes. Esesine erekshe. Jarnama agenttiginde, tipografiiada jumys isteitin tanysym bar. Ol maǵan túrli japsyrma jasap beredi. Kóligimdi qazirgi kúiinen de ádemi ete túskim keledi, — deidi ol.
Foto: Baqdáýlet Ábdýaly
Timýr aǵanyń úi janýarlaryna qarsylyǵy joq, tasymaldai beredi. Óziniń úiinde mysyǵy men kúshigi bar. Keide jolaýshy úi janýary úshin bólek tólem jasaǵysy keledi eken. Alaida Timýr aǵada ondai ereje joq. Jolaýshylardyń sitýatsiiasyn paidalanyp artyq aqsha alyp qalýǵa tyryspaidy.
Áýejaida sheteldik jolaýshylardy aldap, artyq aqsha alǵan júrgizýshiler týraly estidim. Meniń kóligime de talai sheteldik jolaýshy mingen. Ondaida Almatynyń ádemi jerlerin aralatýǵa tyrysamyn. Qazaqstannyń ádemi, qonaqjai memleket ekenin bilsin deimin. Shet tilin bilmesem de, isharatpen túsinisip ketemiz. Kóligimde valiýtalardyń kollektsiiasy bar. Qyryq jyldyq qyzmetimde alǵan sheteldik kýpiýralardy kóligimniń ishine japsyryp qoidym, — deidi ol.
Foto: Baqdáýlet Ábdýaly
Timýr aǵa birneshe ret zamanaýi sheteldik túrli kólikti minip, júrgizip kórse de, eshqaisysy Martyshkadai jaily bolmapty. Matizge mingende ózin úiinde otyrǵandai sezinedi eken.
Meniń jumys ornym da, keńsem de — osy. Otbasymyzdyń asyraýshysy da osy — Martyshka. Adam ne nársege bar yqylasyn, mahabbatyn berse, sol nárse jemisti bolady», — deidi ol.
Endi ol kóligine «djiptikindei» qosalqy dóńgelek ornatýdy josparlap otyr. Jalpy kólik jóndeýge, jýýǵa kóp shyǵyn jumsamasa da, sándeý, árleý jumystaryna baryn bere salady.
Avtor: Dana Maratova,
Silteme: Baribar.kz
