foto: vogazeta.ru
Álemniń sheksiz keńistigindegi túrli ǵajaiyptar men rekordtar adamzattyń talpynysy men tabiǵattyń tańǵajaiyp qubylystaryn kórsetedi. Árbir rekord óz aldyna bir tarih, kúres jáne tabys. Ult.kz álemniń tańǵajaiyp rekordtaryna sholý jasady.
Adamdar arasyndaǵy tańǵajaiyp rekordtar
Eń uzaq ómir súrgen adam
foto: Janna Kalman mk.ru
Janna Kalman — álemde eń uzaq ómir súrgen adam. Ol 1875 jyly Frantsiiada dúniege kelgen jáne 122 jyl 164 kún ómir súrgen. Onyń ǵumyry adamzat tarihyndaǵy eń uzaq ómir súrý kórsetkishi retinde gennis rekordtar kitabina engen. Janna Kalmannyń ómir súrý qupiiasy jaily kóptegen zertteýler júrgizilgen. Ol belsendi ómir saltyn ustanyp, turaqty túrde sportpen ainalysyp, jaiaý júrip, árdaiym pozitivti oilarmen ómir súrgen. Kalman shokoladty jaqsy kórgendikten, keide onyń uzaq ómir súrýine onyń tamaqtaný ádeti de yqpal etti degen boljamdar aitylǵan.
Eń uzyn adam
foto: pinterest. Robert Ýodloý
Robert Ýodloý (1918-1940) — tarihtaǵy eń biik adam. Onyń boiy 2,72 metrge jetken. Ol gipofiz beziniń aqaýy saldarynan ósýdi toqtatqan joq. 22 jasynda qaitys bolǵanyna qaramastan, onyń rekordy búginge deiin saqtalǵan. Roberttyń biiktigi men onyń erekshe densaýlyǵy kóptegen ǵalymdardy qyzyqtyrdy jáne onyń ómiri kóptegen zertteýlerge arqaý boldy.
Eń jyldam adam
Foto: TASS/PA
Ýsein Bolt, iamaikalyq sprinter, 2009 jyly Berlinde ótken álem chempionatynda 100 metrdi 9,58 sekýndta júgirip ótken. Ol óziniń eń jyldam júgirisimen tek rekord qoiyp qana qoimai, búkil álemdi tańǵaldyrdy. Bolttyń jyldamdyǵy álemdegi sportshylar úshin «naizaǵai» dep atalyp ketken. Bul rekord búgingi kúnge deiin buzylmaǵan jáne Bolttyń esimi atletika tarihynda altyn áriptermen jazylǵan.
Eń kóp marapat alǵan adam
foto: warball.ru. Ýolt Disnei
Ýolt Disnei, animatsiia óneriniń alyby, kino indýstriiasynda eń kóp marapat alǵan adam retinde tarihta qaldy. Ol 22 Akademiia syilyǵyn jeńip alǵan, bul qazirgi ýaqytta da animatsiia salasyndaǵy rekord. Disneidiń jetistikteri animatsiianyń jańa dáýirin ashyp, ony ónerdiń jańa salasy retinde qalyptastyrdy. Onyń shyǵarmashylyǵy men shyǵarmashylyq joly kino óneriniń damýyna da zor yqpal etti. Sonymen qatar, Disneidiń yqpaly álemdegi balalar men eresekterdiń mádenietke degen kózqarasyn ózgertip, onyń týyndylary ǵalamdyq deńgeide tanymal boldy.
Eń kóp til biletin adam
Ziiad Fazah — 1954 jyly 10 maýsymda Liberiianyń Monroviia qalasynda dúniege kelgen livandyq poliglot. Ol 58 tildi meńgergenin málimdep, bul qabileti úshin Ginnestiń rekordtar kitabyna engizilgen. Alaida, onyń til bilý deńgeii týraly pikirtalastar bar. 1997 jyly Chilidiń "Viva el lunes" telebaǵdarlamasynda onyń birneshe tilderdegi suraqtardy túsinýde qiyndyqtarǵa tap bolǵany baiqaldy. Bul jaǵdai onyń barlyq tilderdi birdei deńgeide meńgermegenin kórsetti.
Everest — álemdegi eń biik taý. Onyń shyńy Gimalai taýlarynda ornalasqan jáne 8 848,86 metr biiktikke jetedi. 1953 jyly Edmýnd Hillari men Tentsing Norgei alǵash ret Everesttiń shyńyna jetip, álemdi tańǵaldyrdy. Búginde Everest álemdegi eń joǵary núkte bolyp esepteledi jáne jyl saiyn kóptegen alpinister osy shyńdy baǵyndyrý úshin barady.
Eń tereń kól
Reseidegi Baikal kóli — jerdegi eń tereń kól, onyń tereńdigi 1 642 metrge jetedi. Baikal kóli óziniń kóne tarihymen de tanymal: onyń jasy shamamen 25 million jyl. Kól tek tereńdigimen ǵana emes, sondai-aq onyń ekologiialyq mańyzdylyǵymen de erekshelenedi. Baikal kóliniń sýy jer sharyndaǵy eń taza sý, ol ekologiialyq tepe-teńdikti saqtaý úshin mańyzdy ról atqarady.
Eń ystyq jer
Irandaǵy Lýt shólinde 2005 jyly jer betinde eń ystyq temperatýra — 70,7°C tirkelgen. Lýt shóli óziniń aiazdy qystary men qatal klimatymen tańǵaldyrady. Bul aimaqqa adamdar óte sirek barady, sebebi aýa temperatýrasy óte joǵary jáne jer asty sýlarynyń deńgeii óte tómen.
Eń uzaq jer silkinisi
2010 jyly Chilide bolǵan 8,8 baldyq jer silkinisi álemdegi eń uzaq jer silkinisi retinde tirkeldi. Bul apattyń uzaqtyǵy 3 minýttan astam ýaqytqa sozyldy jáne onyń zardaptary óte aýyr boldy. Silkinis ǵimarattardy qiratty, kóptegen adamdardyń ómirin qidy jáne eldiń ekonomikasyna úlken ziian keltirdi. Qiynshylyqtarǵa qaramastan, Chili halqy ózderin tez qalpyna keltirip, apattan keiingi qaita qalpyna keltirý jumystaryn bastady. Bul oqiǵa tabiǵattyń qýattylyǵyn, adamdardyń tózimdiligin jáne tabiǵi apattarǵa daiyn bolýdyń mańyzdylyǵyn kórsetti.
Eń úlken jarylys
1815 jyly Indoneziiadaǵy Tambora janartaýynyń atqylaýy adamzat tarihyndaǵy eń úlken tabiǵi apat retinde tarihqa endi. Bul atqylaýdyń áserinen klimattyq ózgerister oryn alyp, álemdegi aýa raiy ózgerdi. Janartaý atqylaýynyń nátijesinde búkil álemde aýyl sharýashylyǵyna ziian kelip, kóptegen adamdar ashtyq pen qiynshylyqtarǵa tap boldy. Bul apattyń saldary birneshe jyldar boiy sezildi, álemdik ekologiialyq júiege úlken ózgerister ákeldi. Tamboranyń atqylaýy ǵylymǵa tabiǵattyń qýatyn, sonymen qatar onyń adamdar ómirine qalai áser etetinin tereń túsinýge múmkindik berdi.
Tehnologiia men qurylys ǵajaiyptary
Eń biik ǵimarat
Dýbai qalasyndaǵy Býrdj-Halifa — álemdegi eń biik ǵimarat. Onyń biiktigi 828 metr jáne bul ǵimaratty salý úshin qoldanylǵan injenerlik sheshimder óte kúrdeli ári jańa tehnologiialardy qajet etti. 163 qabattan turatyn bul ǵimarat 2010 jyly ashyldy jáne onyń biiktigi áli kúnge deiin ózgermegen. Býrdj-Halifa adamzattyń sáýlet ónerindegi úlken jetistigi.
Eń uzyn kópir
Qytaidaǵy Danian-Kýnshan viadýgy — álemdegi eń uzyn kópir. Onyń uzyndyǵy 164,8 km, bul óte uzaq joldy qosatyn injenerlik keremet. Kópir joǵary jyldamdyqtaǵy temirjoldardy bailanystyryp, Qytaidyń kólik infraqurylymynyń mańyzdy bóligin quraidy. Onyń qurylysy 2014 jyly aiaqtaldy.
Eń qýatty kompiýter
2021 jyly Japoniiada ornalasqan «Fugaku» sýperkompiýteri álemdegi eń qýatty kompiýter atandy. Bul kompiýter sekýndyna 442 petflops jyldamdyqpen esepteýler júrgize alady, iaǵni ol milliardtaǵan derekterdi birneshe sekýndta óńdei alady. Fugaku sýperkompiýteri ǵalymdarǵa kúrdeli esepteýlerdi júrgizýde úlken kómek kórsetedi jáne ǵylymi zertteýlerdiń jańa múmkindikterin ashady. Bul tehnologiialyq jetistik meditsinalyq zertteýlerden bastap, klimattyq ózgerister men ǵarysh zertteýlerine deiin kóptegen salalarda qoldanylyp, adamzattyń bolashaqta jańa jetistikterge jetýine múmkindik beredi.
Eń úlken ǵarysh teleskopy
2021 jyly ǵaryshqa shyqqan Djeims Ýebb teleskopy (JWST) ǵarysh zertteýlerinde jańa dáýirdiń bastamasy. Bul teleskop ǵaryshtaǵy eń alys galaktikalardy zertteýge múmkindik beredi, sondai-aq ol jańa planetalardy taýyp, ǵaryshtaǵy jańa qubylystardy ashýǵa jol ashady. Djeims Ýebb teleskopynyń jumysy ǵalymdarǵa ǵaryshtyń paida bolýyn, onyń damýyn jáne onyń qurylymyn tereńirek túsinýge múmkindik beredi. Bul teleskop ǵaryshtyq zertteýlerdi jańa deńgeige kóterip, adamzattyń ǵarysh týraly bilimin keńeitedi.
Eń uzaq shahmat matchy
1989 jyly Ivan Nikolich pen Goran Arsovich arasyndaǵy shahmat oiyny 20 saǵat 15 minýtqa sozylyp, shahmatshylar 269 júris jasaǵan. Bul match álemdegi eń uzaq shahmat partiiasy dep tanyldy. Ádette shahmat oiyny birneshe saǵatqa sozylady, biraq bul match óziniń uzaqtyǵymen rekord ornatty.
Eń biik jerden parashiýtpen sekirý
2012 jyly Feliks Baýmgartner 39 045 metr biiktikten sekirip, dybys jyldamdyǵynan asyp tústi. Bul oqiǵa ǵaryshtan sekirýdiń birinshi ret júzege asyrylǵanyn bildiredi. Baýmgartnerdiń sekirýi ǵarysh týrizmi men aeronavtika salasyndaǵy úlken jetistik.
Eń úlken janýar
Kók kit — qazirgi zamannyń eń úlken janýary. Onyń uzyndyǵy 30 metrge jetip, salmaǵy 200 tonnadan asady. Bul kittiń denesi mólsheri jaǵynan álemdegi eń úlken tiri organizm. Ol álemniń barlyq muhittarynda ómir súredi, biraq keibir aimaqtarda erekshe kóp kezdesedi.
Eń uzaq ómir súrgen janýar
Grenland akýlalary álemdegi eń uzaq ómir súretin omyrtqaly janýarlar. Olar 500 jylǵa deiin ómir súre alady, bul olardyń jerdegi eń kóne tiri janýarlar ekenin kórsetedi. Olar tek Arktika men Soltústik Atlant muhittarynda tirshilik etedi jáne óte baiaý ósedi.
Álemdegi tańǵajaiyp rekordtar adamdar men tabiǵattyń sheksiz múmkindikterin kórsetedi. Osy rekordtardyń árqaisysy óz aldyna bir úlken eńbek pen tabandylyqtyń nátijesi. Qazirgi tańda, tehnologiianyń damýy men adamzattyń jetistikteri jańa rekordtardyń týýyna jol ashýda. Árbir jańa rekord adamzattyń múmkindikteriniń shekarasyn keńeitedi jáne bizdi jańa jetistikterge jeteleitini sózsiz.
Bekbolat Muhtar
