فوتو: vogazeta.ru
ەلەمنٸڭ شەكسٸز كەڭٸستٸگٸندەگٸ تٷرلٸ عاجايىپتار مەن رەكوردتار ادامزاتتىڭ تالپىنىسى مەن تابيعاتتىڭ تاڭعاجايىپ قۇبىلىستارىن كٶرسەتەدٸ. ەربٸر رەكورد ٶز الدىنا بٸر تاريح, كٷرەس جەنە تابىس. Ult.kz ەلەمنٸڭ تاڭعاجايىپ رەكوردتارىنا شولۋ جاسادى.
ادامدار اراسىنداعى تاڭعاجايىپ رەكوردتار
ەڭ ۇزاق ٶمٸر سٷرگەن ادام
فوتو: جاننا كالمان mk.ru
جاننا كالمان — ەلەمدە ەڭ ۇزاق ٶمٸر سٷرگەن ادام. ول 1875 جىلى فرانتسييادا دٷنيەگە كەلگەن جەنە 122 جىل 164 كٷن ٶمٸر سٷرگەن. ونىڭ عۇمىرى ادامزات تاريحىنداعى ەڭ ۇزاق ٶمٸر سٷرۋ كٶرسەتكٸشٸ رەتٸندە گەننيس رەكوردتار كٸتابٸنا ەنگەن. جاننا كالماننىڭ ٶمٸر سٷرۋ قۇپيياسى جايلى كٶپتەگەن زەرتتەۋلەر جٷرگٸزٸلگەن. ول بەلسەندٸ ٶمٸر سالتىن ۇستانىپ, تۇراقتى تٷردە سپورتپەن اينالىسىپ, جاياۋ جٷرٸپ, ەردايىم پوزيتيۆتٸ ويلارمەن ٶمٸر سٷرگەن. كالمان شوكولادتى جاقسى كٶرگەندٸكتەن, كەيدە ونىڭ ۇزاق ٶمٸر سٷرۋٸنە ونىڭ تاماقتانۋ ەدەتٸ دە ىقپال ەتتٸ دەگەن بولجامدار ايتىلعان.
ەڭ ۇزىن ادام
فوتو: pinterest. روبەرت ۋودلوۋ
روبەرت ۋودلوۋ (1918-1940) — تاريحتاعى ەڭ بيٸك ادام. ونىڭ بويى 2,72 مەترگە جەتكەن. ول گيپوفيز بەزٸنٸڭ اقاۋى سالدارىنان ٶسۋدٸ توقتاتقان جوق. 22 جاسىندا قايتىس بولعانىنا قاراماستان, ونىڭ رەكوردى بٷگٸنگە دەيٸن ساقتالعان. روبەرتتىڭ بيٸكتٸگٸ مەن ونىڭ ەرەكشە دەنساۋلىعى كٶپتەگەن عالىمداردى قىزىقتىردى جەنە ونىڭ ٶمٸرٸ كٶپتەگەن زەرتتەۋلەرگە ارقاۋ بولدى.
ەڭ جىلدام ادام
فوتو: TASS/PA
ۋسەين بولت, يامايكالىق سپرينتەر, 2009 جىلى بەرليندە ٶتكەن ەلەم چەمپيوناتىندا 100 مەتردٸ 9,58 سەكۋندتا جٷگٸرٸپ ٶتكەن. ول ٶزٸنٸڭ ەڭ جىلدام جٷگٸرٸسٸمەن تەك رەكورد قويىپ قانا قويماي, بٷكٸل ەلەمدٸ تاڭعالدىردى. بولتتىڭ جىلدامدىعى ەلەمدەگٸ سپورتشىلار ٷشٸن «نايزاعاي» دەپ اتالىپ كەتكەن. بۇل رەكورد بٷگٸنگٸ كٷنگە دەيٸن بۇزىلماعان جەنە بولتتىڭ ەسٸمٸ اتلەتيكا تاريحىندا التىن ەرٸپتەرمەن جازىلعان.
ەڭ كٶپ ماراپات العان ادام
فوتو: warball.ru. ۋولت ديسنەي
ۋولت ديسنەي, انيماتسييا ٶنەرٸنٸڭ الىبى, كينو يندۋستريياسىندا ەڭ كٶپ ماراپات العان ادام رەتٸندە تاريحتا قالدى. ول 22 اكادەمييا سىيلىعىن جەڭٸپ العان, بۇل قازٸرگٸ ۋاقىتتا دا انيماتسييا سالاسىنداعى رەكورد. ديسنەيدٸڭ جەتٸستٸكتەرٸ انيماتسييانىڭ جاڭا دەۋٸرٸن اشىپ, ونى ٶنەردٸڭ جاڭا سالاسى رەتٸندە قالىپتاستىردى. ونىڭ شىعارماشىلىعى مەن شىعارماشىلىق جولى كينو ٶنەرٸنٸڭ دامۋىنا دا زور ىقپال ەتتٸ. سونىمەن قاتار, ديسنەيدٸڭ ىقپالى ەلەمدەگٸ بالالار مەن ەرەسەكتەردٸڭ مەدەنيەتكە دەگەن كٶزقاراسىن ٶزگەرتٸپ, ونىڭ تۋىندىلارى عالامدىق دەڭگەيدە تانىمال بولدى.
ەڭ كٶپ تٸل بٸلەتٸن ادام
زيياد فازاح — 1954 جىلى 10 ماۋسىمدا ليبەرييانىڭ مونروۆييا قالاسىندا دٷنيەگە كەلگەن ليۆاندىق پوليگلوت. ول 58 تٸلدٸ مەڭگەرگەنٸن مەلٸمدەپ, بۇل قابٸلەتٸ ٷشٸن گيننەستٸڭ رەكوردتار كٸتابىنا ەنگٸزٸلگەن. الايدا, ونىڭ تٸل بٸلۋ دەڭگەيٸ تۋرالى پٸكٸرتالاستار بار. 1997 جىلى چيليدٸڭ "Viva el lunes" تەلەباعدارلاماسىندا ونىڭ بٸرنەشە تٸلدەردەگٸ سۇراقتاردى تٷسٸنۋدە قيىندىقتارعا تاپ بولعانى بايقالدى. بۇل جاعداي ونىڭ بارلىق تٸلدەردٸ بٸردەي دەڭگەيدە مەڭگەرمەگەنٸن كٶرسەتتٸ.
ەۆەرەست — ەلەمدەگٸ ەڭ بيٸك تاۋ. ونىڭ شىڭى گيمالاي تاۋلارىندا ورنالاسقان جەنە 8 848,86 مەتر بيٸكتٸككە جەتەدٸ. 1953 جىلى ەدمۋند حيللاري مەن تەنتسينگ نورگەي العاش رەت ەۆەرەستتٸڭ شىڭىنا جەتٸپ, ەلەمدٸ تاڭعالدىردى. بٷگٸندە ەۆەرەست ەلەمدەگٸ ەڭ جوعارى نٷكتە بولىپ ەسەپتەلەدٸ جەنە جىل سايىن كٶپتەگەن الپينيستەر وسى شىڭدى باعىندىرۋ ٷشٸن بارادى.
ەڭ تەرەڭ كٶل
رەسەيدەگٸ بايكال كٶلٸ — جەردەگٸ ەڭ تەرەڭ كٶل, ونىڭ تەرەڭدٸگٸ 1 642 مەترگە جەتەدٸ. بايكال كٶلٸ ٶزٸنٸڭ كٶنە تاريحىمەن دە تانىمال: ونىڭ جاسى شامامەن 25 ميلليون جىل. كٶل تەك تەرەڭدٸگٸمەن عانا ەمەس, سونداي-اق ونىڭ ەكولوگييالىق ماڭىزدىلىعىمەن دە ەرەكشەلەنەدٸ. بايكال كٶلٸنٸڭ سۋى جەر شارىنداعى ەڭ تازا سۋ, ول ەكولوگييالىق تەپە-تەڭدٸكتٸ ساقتاۋ ٷشٸن ماڭىزدى رٶل اتقارادى.
ەڭ ىستىق جەر
يرانداعى لۋت شٶلٸندە 2005 جىلى جەر بەتٸندە ەڭ ىستىق تەمپەراتۋرا — 70,7°C تٸركەلگەن. لۋت شٶلٸ ٶزٸنٸڭ ايازدى قىستارى مەن قاتال كليماتىمەن تاڭعالدىرادى. بۇل ايماققا ادامدار ٶتە سيرەك بارادى, سەبەبٸ اۋا تەمپەراتۋراسى ٶتە جوعارى جەنە جەر استى سۋلارىنىڭ دەڭگەيٸ ٶتە تٶمەن.
ەڭ ۇزاق جەر سٸلكٸنٸسٸ
2010 جىلى چيليدە بولعان 8,8 بالدىق جەر سٸلكٸنٸسٸ ەلەمدەگٸ ەڭ ۇزاق جەر سٸلكٸنٸسٸ رەتٸندە تٸركەلدٸ. بۇل اپاتتىڭ ۇزاقتىعى 3 مينۋتتان استام ۋاقىتقا سوزىلدى جەنە ونىڭ زارداپتارى ٶتە اۋىر بولدى. سٸلكٸنٸس عيماراتتاردى قيراتتى, كٶپتەگەن ادامداردىڭ ٶمٸرٸن قيدى جەنە ەلدٸڭ ەكونوميكاسىنا ٷلكەن زييان كەلتٸردٸ. قيىنشىلىقتارعا قاراماستان, چيلي حالقى ٶزدەرٸن تەز قالپىنا كەلتٸرٸپ, اپاتتان كەيٸنگٸ قايتا قالپىنا كەلتٸرۋ جۇمىستارىن باستادى. بۇل وقيعا تابيعاتتىڭ قۋاتتىلىعىن, ادامداردىڭ تٶزٸمدٸلٸگٸن جەنە تابيعي اپاتتارعا دايىن بولۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن كٶرسەتتٸ.
ەڭ ٷلكەن جارىلىس
1815 جىلى يندونەزيياداعى تامبورا جانارتاۋىنىڭ اتقىلاۋى ادامزات تاريحىنداعى ەڭ ٷلكەن تابيعي اپات رەتٸندە تاريحقا ەندٸ. بۇل اتقىلاۋدىڭ ەسەرٸنەن كليماتتىق ٶزگەرٸستەر ورىن الىپ, ەلەمدەگٸ اۋا رايى ٶزگەردٸ. جانارتاۋ اتقىلاۋىنىڭ نەتيجەسٸندە بٷكٸل ەلەمدە اۋىل شارۋاشىلىعىنا زييان كەلٸپ, كٶپتەگەن ادامدار اشتىق پەن قيىنشىلىقتارعا تاپ بولدى. بۇل اپاتتىڭ سالدارى بٸرنەشە جىلدار بويى سەزٸلدٸ, ەلەمدٸك ەكولوگييالىق جٷيەگە ٷلكەن ٶزگەرٸستەر ەكەلدٸ. تامبورانىڭ اتقىلاۋى عىلىمعا تابيعاتتىڭ قۋاتىن, سونىمەن قاتار ونىڭ ادامدار ٶمٸرٸنە قالاي ەسەر ەتەتٸنٸن تەرەڭ تٷسٸنۋگە مٷمكٸندٸك بەردٸ.
تەحنولوگييا مەن قۇرىلىس عاجايىپتارى
ەڭ بيٸك عيمارات
دۋباي قالاسىنداعى بۋردج-حاليفا — ەلەمدەگٸ ەڭ بيٸك عيمارات. ونىڭ بيٸكتٸگٸ 828 مەتر جەنە بۇل عيماراتتى سالۋ ٷشٸن قولدانىلعان ينجەنەرلٸك شەشٸمدەر ٶتە كٷردەلٸ ەرٸ جاڭا تەحنولوگييالاردى قاجەت ەتتٸ. 163 قاباتتان تۇراتىن بۇل عيمارات 2010 جىلى اشىلدى جەنە ونىڭ بيٸكتٸگٸ ەلٸ كٷنگە دەيٸن ٶزگەرمەگەن. بۋردج-حاليفا ادامزاتتىڭ سەۋلەت ٶنەرٸندەگٸ ٷلكەن جەتٸستٸگٸ.
ەڭ ۇزىن كٶپٸر
قىتايداعى دانيان-كۋنشان ۆيادۋگى — ەلەمدەگٸ ەڭ ۇزىن كٶپٸر. ونىڭ ۇزىندىعى 164,8 كم, بۇل ٶتە ۇزاق جولدى قوساتىن ينجەنەرلٸك كەرەمەت. كٶپٸر جوعارى جىلدامدىقتاعى تەمٸرجولداردى بايلانىستىرىپ, قىتايدىڭ كٶلٸك ينفراقۇرىلىمىنىڭ ماڭىزدى بٶلٸگٸن قۇرايدى. ونىڭ قۇرىلىسى 2014 جىلى اياقتالدى.
ەڭ قۋاتتى كومپيۋتەر
2021 جىلى جاپونييادا ورنالاسقان «Fugaku» سۋپەركومپيۋتەرٸ ەلەمدەگٸ ەڭ قۋاتتى كومپيۋتەر اتاندى. بۇل كومپيۋتەر سەكۋندىنا 442 پەتفلوپس جىلدامدىقپەن ەسەپتەۋلەر جٷرگٸزە الادى, ياعني ول ميللياردتاعان دەرەكتەردٸ بٸرنەشە سەكۋندتا ٶڭدەي الادى. Fugaku سۋپەركومپيۋتەرٸ عالىمدارعا كٷردەلٸ ەسەپتەۋلەردٸ جٷرگٸزۋدە ٷلكەن كٶمەك كٶرسەتەدٸ جەنە عىلىمي زەرتتەۋلەردٸڭ جاڭا مٷمكٸندٸكتەرٸن اشادى. بۇل تەحنولوگييالىق جەتٸستٸك مەديتسينالىق زەرتتەۋلەردەن باستاپ, كليماتتىق ٶزگەرٸستەر مەن عارىش زەرتتەۋلەرٸنە دەيٸن كٶپتەگەن سالالاردا قولدانىلىپ, ادامزاتتىڭ بولاشاقتا جاڭا جەتٸستٸكتەرگە جەتۋٸنە مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
ەڭ ٷلكەن عارىش تەلەسكوپى
2021 جىلى عارىشقا شىققان دجەيمس ۋەبب تەلەسكوپى (JWST) عارىش زەرتتەۋلەرٸندە جاڭا دەۋٸردٸڭ باستاماسى. بۇل تەلەسكوپ عارىشتاعى ەڭ الىس گالاكتيكالاردى زەرتتەۋگە مٷمكٸندٸك بەرەدٸ, سونداي-اق ول جاڭا پلانەتالاردى تاۋىپ, عارىشتاعى جاڭا قۇبىلىستاردى اشۋعا جول اشادى. دجەيمس ۋەبب تەلەسكوپىنىڭ جۇمىسى عالىمدارعا عارىشتىڭ پايدا بولۋىن, ونىڭ دامۋىن جەنە ونىڭ قۇرىلىمىن تەرەڭٸرەك تٷسٸنۋگە مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. بۇل تەلەسكوپ عارىشتىق زەرتتەۋلەردٸ جاڭا دەڭگەيگە كٶتەرٸپ, ادامزاتتىڭ عارىش تۋرالى بٸلٸمٸن كەڭەيتەدٸ.
ەڭ ۇزاق شاحمات ماتچى
1989 جىلى يۆان نيكوليچ پەن گوران ارسوۆيچ اراسىنداعى شاحمات ويىنى 20 ساعات 15 مينۋتقا سوزىلىپ, شاحماتشىلار 269 جٷرٸس جاساعان. بۇل ماتچ ەلەمدەگٸ ەڭ ۇزاق شاحمات پارتيياسى دەپ تانىلدى. ەدەتتە شاحمات ويىنى بٸرنەشە ساعاتقا سوزىلادى, بٸراق بۇل ماتچ ٶزٸنٸڭ ۇزاقتىعىمەن رەكورد ورناتتى.
ەڭ بيٸك جەردەن پاراشيۋتپەن سەكٸرۋ
2012 جىلى فەليكس باۋمگارتنەر 39 045 مەتر بيٸكتٸكتەن سەكٸرٸپ, دىبىس جىلدامدىعىنان اسىپ تٷستٸ. بۇل وقيعا عارىشتان سەكٸرۋدٸڭ بٸرٸنشٸ رەت جٷزەگە اسىرىلعانىن بٸلدٸرەدٸ. باۋمگارتنەردٸڭ سەكٸرۋٸ عارىش تۋريزمٸ مەن اەروناۆتيكا سالاسىنداعى ٷلكەن جەتٸستٸك.
ەڭ ٷلكەن جانۋار
كٶك كيت — قازٸرگٸ زاماننىڭ ەڭ ٷلكەن جانۋارى. ونىڭ ۇزىندىعى 30 مەترگە جەتٸپ, سالماعى 200 توننادان اسادى. بۇل كيتتٸڭ دەنەسٸ مٶلشەرٸ جاعىنان ەلەمدەگٸ ەڭ ٷلكەن تٸرٸ ورگانيزم. ول ەلەمنٸڭ بارلىق مۇحيتتارىندا ٶمٸر سٷرەدٸ, بٸراق كەيبٸر ايماقتاردا ەرەكشە كٶپ كەزدەسەدٸ.
ەڭ ۇزاق ٶمٸر سٷرگەن جانۋار
گرەنلاند اكۋلالارى ەلەمدەگٸ ەڭ ۇزاق ٶمٸر سٷرەتٸن ومىرتقالى جانۋارلار. ولار 500 جىلعا دەيٸن ٶمٸر سٷرە الادى, بۇل ولاردىڭ جەردەگٸ ەڭ كٶنە تٸرٸ جانۋارلار ەكەنٸن كٶرسەتەدٸ. ولار تەك اركتيكا مەن سولتٷستٸك اتلانت مۇحيتتارىندا تٸرشٸلٸك ەتەدٸ جەنە ٶتە باياۋ ٶسەدٸ.
ەلەمدەگٸ تاڭعاجايىپ رەكوردتار ادامدار مەن تابيعاتتىڭ شەكسٸز مٷمكٸندٸكتەرٸن كٶرسەتەدٸ. وسى رەكوردتاردىڭ ەرقايسىسى ٶز الدىنا بٸر ٷلكەن ەڭبەك پەن تاباندىلىقتىڭ نەتيجەسٸ. قازٸرگٸ تاڭدا, تەحنولوگييانىڭ دامۋى مەن ادامزاتتىڭ جەتٸستٸكتەرٸ جاڭا رەكوردتاردىڭ تۋۋىنا جول اشۋدا. ەربٸر جاڭا رەكورد ادامزاتتىڭ مٷمكٸندٸكتەرٸنٸڭ شەكاراسىن كەڭەيتەدٸ جەنە بٸزدٸ جاڭا جەتٸستٸكتەرگە جەتەلەيتٸنٸ سٶزسٸز.
بەكبولات مۇحتار
