Foto: Ernur.kz
Halqymyz yqylym zamannan asqa asa qatty mán bergen. «Aýrý – astan», «As – adamnyń arqaýy» degen maqaldar da oidan qurastyrylmasa kerek-ti. Áiteýir, densaýlyqqa nár berip, paidasy men shipasyn qosa sińiretin astyń adaldyǵy men tazalyǵyn esten shyǵarmai, barynsha mán bergen halyqpyz. Dese de astyń, taǵam túrleriniń daiyndalý tehnologiiasynan bólek, bizde as ishý mádenieti de keremet qalyptasyp, ózge elderden erekshelenip turatynymyz da jasyryn emes.
Jalpy, sońǵy jyldary meiramhana, dámhana kásibin qolai kórgen kásipkerler bizdiń ulttyq as mázirimizge de moiyn buryp, ony naryqtyń suranysyna ainaldyra aldy. Buryn bir qalada ilýde bireý ǵana kezdesetin ulttyq ashanaǵa negizdelgen dámhanalardyń búginde qatary kóbeiip keledi. Bir jaǵynan bul úrdisti týrizmdi damytýǵa, elge saparlap keletin sheteldikterdi de kóptep tartýǵa jasalyp jatqan qadam dep qaraýǵa da bolar. Desek te alymsaq bolmasa, usynysyńdy suranys qanaǵattandyrmasa, biznestegi qainaǵan báseke naryqtan seni ózi-aq yǵystyryp jiberedi. Sondyqtan búginde ulttyq ashanamyzdy qaita jandandyryp, qazaqtyń taǵam túrlerin naryqtyq standarttarǵa beiimdep, jurtqa usynyp júrgen kásipkerlerdiki erlikpen para-par igi is.
Jalpy, ulttyq taǵamdarymyzdyń túrleri týraly, olardyń paidasy men shipasyna qatysty tańdy-tańǵa atyryp áńgimelei berýge bolady. Biz qozǵaǵaly otyrǵan sóz basqa. Jyldyń tórt mezgiline negizdelgen taǵamdarymyzdyń san alýandyǵy, oǵan degen sheteldikterdiń qyzyǵýshylyǵynyń bar ekeni bólek taqyryp. Búgingi másele as usynýdyń ádebinde, onyń arǵy jaǵyndaǵy tárbie, jón-joralǵyda bolyp tur.
Qazaq ejelden etti súiip jegen. Onyń da óz sebebi bar. Bizdiń Jer betindegi toǵyzynshy territoriiany alyp jatqan ulan-ǵaiyr dalamyz bolǵanymen onyń kóp bóligi kókónis egip, baý-baqsha ósirýge qolaisyz. Onyń ústine ǵasyrdan-ǵasyrǵa ótken nebir jaýgershilik kezeńder halqymyzdy kóshpeli ǵumyrǵa úiretip tastaǵan. Al kóship-qonyp júrgen jurt qai ýaqytta baqsha egedi? Attyń jalynda, túieniń qońynda únemi meken aýystyryp otyrǵan ultymyzdyń negizgi as túrleri tórt túliktiń eti men sútine negizdelip ketken. Sondyqtan bizde mal baǵýdyń tártibinen bastap, ony soiý, etin jilik-jilikke bólshektep, daiyn asty dastarhanǵa qoiý, kelgen qonaǵyńa, ózge de adamdarǵa jilik tartýǵa deiingi ádep, salt qalyptasqan.
Aldymen mal soiýdyń ádebinen bastasaq. Asyl dinimiz islamnyń shariǵatyna baǵynǵan qazaq halqy maldyń semizdigine ǵana emes, adal jolmen baýyzdalýyna da erekshe kóńil bólgen.
Adam balasynyń qajetine jaratylǵan tórt-túlik shariǵat jolymen soiylmaiynsha, eti adal jáne taza bolmaidy.
Mal soiatyn adam – aqyl-esi durys, baliǵat jasyna tolǵan musylman bolýy shart. Teoriialyq turǵyda, jeti jastan asqan ári soiýdyń mánisin túsinetin bala da baýyzdasa, onyń soiǵan malynyń eti – adal.
Osy rette qyzylordalyq qasapshy Keńes Saparbaevpen tildesip, mal soiýdyń sharttary men durys jolyn suradyq.
"Maldyń soiarda eskeriler alǵysharttarǵa jete mán berip, durystap oryndaǵan jón. Eń aldymen mal soiylatyn jerdiń barynsha taza bolýy, ekinshi, tize boiyndai qylyp qan aǵyzýǵa shuńqyr qazylýy, úshinshi, qubylaǵa qaratyp soiý sekildi zańdylyqtar saqtalý qajet. Pyshaqtyń ótkirligi de – basty talap. Munymen qosa maldy urmai-soqpai aparý, pyshaqty da malǵa kórsetpei qairaý, baýyzdaǵanda óńesh pen keńirdekti arasyna ýaqyt salmai qatar kesý sekildi dúnielerdi esten shyǵarmaǵan jón. Men kóp jerde baiqaityn bir qatelik bar. Maldyń qany tolyq aǵyp bitpeiinshe julynyn úzip jiberedi. Negizinde bulai isteýge bolmaidy. Kez kelgen mal shariǵat jolymen durystap baýyzdalýy kerek. Al endi odan keiingi etke eshqandai qyl jibermei soiyp, teride et qalyp ketpeýin qadaǵalaýdy da qalyń kópshilik bilýi tiis", – deidi qasapshy.
Qai qonaǵyna bolsyn jaily, qonaqjai qurmet tanytqan halqymyz jilik tartýdy da úlken saiasat dep bilgen. Ata-babalarymyz sonaý yqylym zamannan tabaq tartý men jilikti dastarhan basyndaǵy adamdardyń statýsyna qarai usynýdyń ádebin muqiiat ustanǵan.
Jalpy, keiingi jyldary osy jilik tartý degen joralǵymyz umyt bolyp, qundylyqtar qatarynan shyǵyp bara jatqandai kórinedi. Ásirese toilarda, kishigirim otyrystarda dastarhanǵa qoiylǵan tabaq toly ettiń ishinen qai jilikti kimge usynaryn bilmei basy qatyp otyrǵan jastar jaǵyn kórip, ishtei qynjylasyń.
Belgili etnograf-ǵalym Zyliha Ibadýllaeva informburo.kz-ke bergen pikirinde tabaq tartý saltynyń ózine tán simvolikalyq mániniń baryn aityp ótti.
"Maldyń on eki jiligi jəne basqa músheleri adamnyń qoǵamdaǵy orny men jolyna laiyqtalyp tartylmasa, tóreler, bekter men biler dereý narazylyǵyn bildiretin bolǵan. Dəstúr boiynsha marqumnyń artynda qalǵan jesiriniń əmeńgeri qaraly týdy syndyryp, ədet-ǵurypqa sai óziniń mərtebelik jaǵdaiyn bekitkende, tul attyń eti tek qana asty ótkizýge erekshe eńbegi sińgen el ardaqtylaryna ǵana taratylǵan.
Osy arqyly qazaq qoǵamynyń əleýmettik qatynastar júiesiniń printsipteri men normalarynyń ómirsheńdigi dəriptelgen. Máselen, mártebeli oryndardy aiqyndaý, birge tamaqtanýshylardyń jastyq, otbasylyq, rýlyq mártebesine qarai tamaqtardy bólý siiaqty ustanymdary qalyptasqan.
Qazaq halqynda dastarhan jaiǵanda otyrǵan ár adamnyń jasyna, jynysyna qarai ózine laiyq sybaǵasy tartylǵan. Al elge belgili, erekshe qadir tutatyn adam aldyna jeke, qasyndaǵylarǵa 3-4 adamǵa bir tabaqtan degen eseppen tabaq tartatyn bolǵan", – deidi etnograf.
Al belgili jas aqyn, qazaqtyń salt-dástúrin, jón-joralǵysyna jii qalam terbep júrgen jýrnalist Shapaǵat Ábdir ár jiliktiń óziniń tartylatyn orny bolǵanyna toqtaldy.
"Eger kádeli jilikter óz adamyna tartylmasa, kelgen qonaqtyń ókpelep qalatyny bar. Sondyqtan mal soiǵan adamnyń ony ár múshesine qarai jiliktei bilýi kerek. Ári ár jilikti jalańashtamai, óz etimen bólip-bólip tabaqqa salýy tiis. Eger etti durys durys jiliktei almasa, jigitter úshin onyń ózi syn bolǵan. Mysaly, qoi etin jiliktegende 13 múshege bólinedi. Ony artyq nemese kem qylyp berýge bolmaidy. Atap aitar bolsaq, eki jambas, eki ortan jilik, eki súbe, bir bel omyrtqa, eki asyqty jilik, eki qabyrǵa, bir tós, bir omyrtqa, eki toqpan jilik jáne eki jaýyryn, eki kári jilik, bir moiyn, bir buǵana bolyp parshalanady. Mine, osylaisha etti jiliktep bólip alǵannan keiin ony tabaqtarǵa úlestirip salady", – deidi Shapaǵat Ábdir.
Tartylar tabaqtardyń ishinde de óz reti bar. Ásirese bas salynatyn bas tabaqtyń orny bólek. Bas tartýdyń da ózindik tártibi bar. Usaq maldyń basyn tazalaǵanda mindetti túrde tisin qaǵyp, jaǵyn aiyryp qazanǵa salady. Pisken soń bir qulaǵyn kesip, mańdaiyn tilip, eń tórdegi syily nemese úlken qonaqqa aldyna qoiǵan. Sol syi arqyly bata alǵan.
Al iri maldyń basyn tutas aspaidy. Negizinen basty ekige bólip tek shekesin tartatyn bolǵan. Desek te qazaq jylqynyń basyn syily qonaǵyna bermegen.
Jalpy, tabaq tartý, qonaqtyń áleýmettik statýsyna qarai jilik usyný tártibin bilý burynyraqta ár shańyraqtaǵy buljymas qaǵida bolyp kelse, búginde bul taqyryp etnograftardyń taptyrmas taqyrybyna ainalǵan. Sebebi tabaq tartý men et jilikteýdiń, ol jilikti qonaǵyna usyný ádebin búgingi turmaq, aǵa býynnyń da qatarynda umytyp bara jatqan adamdar barshylyq. Osy rette belgili etnograf qazaqtyń salt-dástúrin zertteýmen ainalysqan Bolat Bopai óziniń «Qazaq kádesi» atty kitabynda tabaq túrlerin orny-ornymen atap kórsetedi. Ǵalym óz zertteý eńbeginde tabaqtardy bas tabaq, orta tabaq, aiaq tabaq, syi tabaq, quda tabaq, qudaǵi tabaq, kúieý tabaq, qyz tabaq, kelin tabaq, jeńge tabaq, jezde tabaq, betashar tabaq, bala tabaq, qurdas tabaq, qos tabaq, tilashar tabaq, tóre tabaq, kejim tabaq dep jiktegen eken.
Toq eterin aitsaq, ultymyzdyń basty qaǵida etip berik ustanǵan tálim-tárbiesinde qonaq kútý airyqsha orynǵa ie. Bul rette zertteýshiler qonaq kútýdiń basty qundylyǵy sanalatyn tabaq tartýdyń óziniń 50-den astam túri bolǵanyn aityp júr. Al olardy bes saýsaqtai jatqa bilý tek etnograftardyń ǵana máselesi bolmaýy kerek. Tól mádenietimizden týǵan osyndai dástúrimizdi dáriptep, keiingi býynǵa nasihattap jetkizý – ár qazaqtyń jaýapkershiligine, ulttyq ar-ojdanyna syn bolýy tiis.
Jasulan BAQYTBEK
