فوتو: Ernur.kz
حالقىمىز ىقىلىم زاماننان اسقا اسا قاتتى مەن بەرگەن. «اۋرۋ – استان», «اس – ادامنىڭ ارقاۋى» دەگەن ماقالدار دا ويدان قۇراستىرىلماسا كەرەك-تٸ. ەيتەۋٸر, دەنساۋلىققا نەر بەرٸپ, پايداسى مەن شيپاسىن قوسا سٸڭٸرەتٸن استىڭ ادالدىعى مەن تازالىعىن ەستەن شىعارماي, بارىنشا مەن بەرگەن حالىقپىز. دەسە دە استىڭ, تاعام تٷرلەرٸنٸڭ دايىندالۋ تەحنولوگيياسىنان بٶلەك, بٸزدە اس ٸشۋ مەدەنيەتٸ دە كەرەمەت قالىپتاسىپ, ٶزگە ەلدەردەن ەرەكشەلەنٸپ تۇراتىنىمىز دا جاسىرىن ەمەس.
جالپى, سوڭعى جىلدارى مەيرامحانا, دەمحانا كەسٸبٸن قولاي كٶرگەن كەسٸپكەرلەر بٸزدٸڭ ۇلتتىق اس مەزٸرٸمٸزگە دە مويىن بۇرىپ, ونى نارىقتىڭ سۇرانىسىنا اينالدىرا الدى. بۇرىن بٸر قالادا ٸلۋدە بٸرەۋ عانا كەزدەسەتٸن ۇلتتىق اسحاناعا نەگٸزدەلگەن دەمحانالاردىڭ بٷگٸندە قاتارى كٶبەيٸپ كەلەدٸ. بٸر جاعىنان بۇل ٷردٸستٸ تۋريزمدٸ دامىتۋعا, ەلگە ساپارلاپ كەلەتٸن شەتەلدٸكتەردٸ دە كٶپتەپ تارتۋعا جاسالىپ جاتقان قادام دەپ قاراۋعا دا بولار. دەسەك تە الىمساق بولماسا, ۇسىنىسىڭدى سۇرانىس قاناعاتتاندىرماسا, بيزنەستەگٸ قايناعان بەسەكە نارىقتان سەنٸ ٶزٸ-اق ىعىستىرىپ جٸبەرەدٸ. سوندىقتان بٷگٸندە ۇلتتىق اسحانامىزدى قايتا جانداندىرىپ, قازاقتىڭ تاعام تٷرلەرٸن نارىقتىق ستاندارتتارعا بەيٸمدەپ, جۇرتقا ۇسىنىپ جٷرگەن كەسٸپكەرلەردٸكٸ ەرلٸكپەن پارا-پار يگٸ ٸس.
جالپى, ۇلتتىق تاعامدارىمىزدىڭ تٷرلەرٸ تۋرالى, ولاردىڭ پايداسى مەن شيپاسىنا قاتىستى تاڭدى-تاڭعا اتىرىپ ەڭگٸمەلەي بەرۋگە بولادى. بٸز قوزعاعالى وتىرعان سٶز باسقا. جىلدىڭ تٶرت مەزگٸلٸنە نەگٸزدەلگەن تاعامدارىمىزدىڭ سان الۋاندىعى, وعان دەگەن شەتەلدٸكتەردٸڭ قىزىعۋشىلىعىنىڭ بار ەكەنٸ بٶلەك تاقىرىپ. بٷگٸنگٸ مەسەلە اس ۇسىنۋدىڭ ەدەبٸندە, ونىڭ ارعى جاعىنداعى تەربيە, جٶن-جورالعىدا بولىپ تۇر.
قازاق ەجەلدەن ەتتٸ سٷيٸپ جەگەن. ونىڭ دا ٶز سەبەبٸ بار. بٸزدٸڭ جەر بەتٸندەگٸ توعىزىنشى تەرريتورييانى الىپ جاتقان ۇلان-عايىر دالامىز بولعانىمەن ونىڭ كٶپ بٶلٸگٸ كٶكٶنٸس ەگٸپ, باۋ-باقشا ٶسٸرۋگە قولايسىز. ونىڭ ٷستٸنە عاسىردان-عاسىرعا ٶتكەن نەبٸر جاۋگەرشٸلٸك كەزەڭدەر حالقىمىزدى كٶشپەلٸ عۇمىرعا ٷيرەتٸپ تاستاعان. ال كٶشٸپ-قونىپ جٷرگەن جۇرت قاي ۋاقىتتا باقشا ەگەدٸ? اتتىڭ جالىندا, تٷيەنٸڭ قوڭىندا ٷنەمٸ مەكەن اۋىستىرىپ وتىرعان ۇلتىمىزدىڭ نەگٸزگٸ اس تٷرلەرٸ تٶرت تٷلٸكتٸڭ ەتٸ مەن سٷتٸنە نەگٸزدەلٸپ كەتكەن. سوندىقتان بٸزدە مال باعۋدىڭ تەرتٸبٸنەن باستاپ, ونى سويۋ, ەتٸن جٸلٸك-جٸلٸككە بٶلشەكتەپ, دايىن استى داستارحانعا قويۋ, كەلگەن قوناعىڭا, ٶزگە دە ادامدارعا جٸلٸك تارتۋعا دەيٸنگٸ ەدەپ, سالت قالىپتاسقان.
الدىمەن مال سويۋدىڭ ەدەبٸنەن باستاساق. اسىل دٸنٸمٸز يسلامنىڭ شاريعاتىنا باعىنعان قازاق حالقى مالدىڭ سەمٸزدٸگٸنە عانا ەمەس, ادال جولمەن باۋىزدالۋىنا دا ەرەكشە كٶڭٸل بٶلگەن.
ادام بالاسىنىڭ قاجەتٸنە جاراتىلعان تٶرت-تٷلٸك شاريعات جولىمەن سويىلمايىنشا, ەتٸ ادال جەنە تازا بولمايدى.
مال سوياتىن ادام – اقىل-ەسٸ دۇرىس, باليعات جاسىنا تولعان مۇسىلمان بولۋى شارت. تەورييالىق تۇرعىدا, جەتٸ جاستان اسقان ەرٸ سويۋدىڭ مەنٸسٸن تٷسٸنەتٸن بالا دا باۋىزداسا, ونىڭ سويعان مالىنىڭ ەتٸ – ادال.
وسى رەتتە قىزىلوردالىق قاساپشى كەڭەس ساپارباەۆپەن تٸلدەسٸپ, مال سويۋدىڭ شارتتارى مەن دۇرىس جولىن سۇرادىق.
"مالدىڭ سوياردا ەسكەرٸلەر العىشارتتارعا جەتە مەن بەرٸپ, دۇرىستاپ ورىنداعان جٶن. ەڭ الدىمەن مال سويىلاتىن جەردٸڭ بارىنشا تازا بولۋى, ەكٸنشٸ, تٸزە بويىنداي قىلىپ قان اعىزۋعا شۇڭقىر قازىلۋى, ٷشٸنشٸ, قۇبىلاعا قاراتىپ سويۋ سەكٸلدٸ زاڭدىلىقتار ساقتالۋ قاجەت. پىشاقتىڭ ٶتكٸرلٸگٸ دە – باستى تالاپ. مۇنىمەن قوسا مالدى ۇرماي-سوقپاي اپارۋ, پىشاقتى دا مالعا كٶرسەتپەي قايراۋ, باۋىزداعاندا ٶڭەش پەن كەڭٸردەكتٸ اراسىنا ۋاقىت سالماي قاتار كەسۋ سەكٸلدٸ دٷنيەلەردٸ ەستەن شىعارماعان جٶن. مەن كٶپ جەردە بايقايتىن بٸر قاتەلٸك بار. مالدىڭ قانى تولىق اعىپ بٸتپەيٸنشە جۇلىنىن ٷزٸپ جٸبەرەدٸ. نەگٸزٸندە بۇلاي ٸستەۋگە بولمايدى. كەز كەلگەن مال شاريعات جولىمەن دۇرىستاپ باۋىزدالۋى كەرەك. ال ەندٸ ودان كەيٸنگٸ ەتكە ەشقانداي قىل جٸبەرمەي سويىپ, تەرٸدە ەت قالىپ كەتپەۋٸن قاداعالاۋدى دا قالىڭ كٶپشٸلٸك بٸلۋٸ تيٸس", – دەيدٸ قاساپشى.
قاي قوناعىنا بولسىن جايلى, قوناقجاي قۇرمەت تانىتقان حالقىمىز جٸلٸك تارتۋدى دا ٷلكەن ساياسات دەپ بٸلگەن. اتا-بابالارىمىز سوناۋ ىقىلىم زاماننان تاباق تارتۋ مەن جٸلٸكتٸ داستارحان باسىنداعى ادامداردىڭ ستاتۋسىنا قاراي ۇسىنۋدىڭ ەدەبٸن مۇقييات ۇستانعان.
جالپى, كەيٸنگٸ جىلدارى وسى جٸلٸك تارتۋ دەگەن جورالعىمىز ۇمىت بولىپ, قۇندىلىقتار قاتارىنان شىعىپ بارا جاتقانداي كٶرٸنەدٸ. ەسٸرەسە تويلاردا, كٸشٸگٸرٸم وتىرىستاردا داستارحانعا قويىلعان تاباق تولى ەتتٸڭ ٸشٸنەن قاي جٸلٸكتٸ كٸمگە ۇسىنارىن بٸلمەي باسى قاتىپ وتىرعان جاستار جاعىن كٶرٸپ, ٸشتەي قىنجىلاسىڭ.
بەلگٸلٸ ەتنوگراف-عالىم زىليحا يبادۋللاەۆا informburo.kz-كە بەرگەن پٸكٸرٸندە تاباق تارتۋ سالتىنىڭ ٶزٸنە تەن سيمۆوليكالىق مەنٸنٸڭ بارىن ايتىپ ٶتتٸ.
"مالدىڭ ون ەكٸ جٸلٸگٸ جəنە باسقا مٷشەلەرٸ ادامنىڭ قوعامداعى ورنى مەن جولىنا لايىقتالىپ تارتىلماسا, تٶرەلەر, بەكتەر مەن بيلەر دەرەۋ نارازىلىعىن بٸلدٸرەتٸن بولعان. دəستٷر بويىنشا مارقۇمنىڭ ارتىندا قالعان جەسٸرٸنٸڭ əمەڭگەرٸ قارالى تۋدى سىندىرىپ, əدەت-عۇرىپقا ساي ٶزٸنٸڭ مəرتەبەلٸك جاعدايىن بەكٸتكەندە, تۇل اتتىڭ ەتٸ تەك قانا استى ٶتكٸزۋگە ەرەكشە ەڭبەگٸ سٸڭگەن ەل ارداقتىلارىنا عانا تاراتىلعان.
وسى ارقىلى قازاق قوعامىنىڭ əلەۋمەتتٸك قاتىناستار جٷيەسٸنٸڭ پرينتسيپتەرٸ مەن نورمالارىنىڭ ٶمٸرشەڭدٸگٸ دəرٸپتەلگەن. مەسەلەن, مەرتەبەلٸ ورىنداردى ايقىنداۋ, بٸرگە تاماقتانۋشىلاردىڭ جاستىق, وتباسىلىق, رۋلىق مەرتەبەسٸنە قاراي تاماقتاردى بٶلۋ سيياقتى ۇستانىمدارى قالىپتاسقان.
قازاق حالقىندا داستارحان جايعاندا وتىرعان ەر ادامنىڭ جاسىنا, جىنىسىنا قاراي ٶزiنە لايىق سىباعاسى تارتىلعان. ال ەلگە بەلگٸلٸ, ەرەكشە قادٸر تۇتاتىن ادام الدىنا جەكە, قاسىنداعىلارعا 3-4 ادامعا بٸر تاباقتان دەگەن ەسەپپەن تاباق تارتاتىن بولعان", – دەيدٸ ەتنوگراف.
ال بەلگٸلٸ جاس اقىن, قازاقتىڭ سالت-دەستٷرٸن, جٶن-جورالعىسىنا جيٸ قالام تەربەپ جٷرگەن جۋرناليست شاپاعات ەبدٸر ەر جٸلٸكتٸڭ ٶزٸنٸڭ تارتىلاتىن ورنى بولعانىنا توقتالدى.
"ەگەر كەدەلٸ جٸلٸكتەر ٶز ادامىنا تارتىلماسا, كەلگەن قوناقتىڭ ٶكپەلەپ قالاتىنى بار. سوندىقتان مال سويعان ادامنىڭ ونى ەر مٷشەسٸنە قاراي جٸلٸكتەي بٸلۋٸ كەرەك. ەرٸ ەر جٸلٸكتٸ جالاڭاشتاماي, ٶز ەتٸمەن بٶلٸپ-بٶلٸپ تاباققا سالۋى تيٸس. ەگەر ەتتٸ دۇرىس دۇرىس جٸلٸكتەي الماسا, جٸگٸتتەر ٷشٸن ونىڭ ٶزٸ سىن بولعان. مىسالى, قوي ەتٸن جٸلٸكتەگەندە 13 مٷشەگە بٶلٸنەدٸ. ونى ارتىق نەمەسە كەم قىلىپ بەرۋگە بولمايدى. اتاپ ايتار بولساق, ەكٸ جامباس, ەكٸ ورتان جٸلٸك, ەكٸ سٷبە, بٸر بەل ومىرتقا, ەكٸ اسىقتى جٸلٸك, ەكٸ قابىرعا, بٸر تٶس, بٸر ومىرتقا, ەكٸ توقپان جٸلٸك جەنە ەكٸ جاۋىرىن, ەكٸ كەرٸ جٸلٸك, بٸر مويىن, بٸر بۇعانا بولىپ پارشالانادى. مٸنە, وسىلايشا ەتتٸ جٸلٸكتەپ بٶلٸپ العاننان كەيٸن ونى تاباقتارعا ٷلەستٸرٸپ سالادى", – دەيدٸ شاپاعات ەبدٸر.
تارتىلار تاباقتاردىڭ ٸشٸندە دە ٶز رەتٸ بار. ەسٸرەسە باس سالىناتىن باس تاباقتىڭ ورنى بٶلەك. باس تارتۋدىڭ دا ٶزٸندٸك تەرتٸبٸ بار. ۇساق مالدىڭ باسىن تازالاعاندا مٸندەتتٸ تٷردە تٸسٸن قاعىپ, جاعىن ايىرىپ قازانعا سالادى. پٸسكەن سوڭ بٸر قۇلاعىن كەسٸپ, ماڭدايىن تٸلٸپ, ەڭ تٶردەگٸ سىيلى نەمەسە ٷلكەن قوناققا الدىنا قويعان. سول سىي ارقىلى باتا العان.
ال ٸرٸ مالدىڭ باسىن تۇتاس اسپايدى. نەگٸزٸنەن باستى ەكٸگە بٶلٸپ تەك شەكەسٸن تارتاتىن بولعان. دەسەك تە قازاق جىلقىنىڭ باسىن سىيلى قوناعىنا بەرمەگەن.
جالپى, تاباق تارتۋ, قوناقتىڭ ەلەۋمەتتٸك ستاتۋسىنا قاراي جٸلٸك ۇسىنۋ تەرتٸبٸن بٸلۋ بۇرىنىراقتا ەر شاڭىراقتاعى بۇلجىماس قاعيدا بولىپ كەلسە, بٷگٸندە بۇل تاقىرىپ ەتنوگرافتاردىڭ تاپتىرماس تاقىرىبىنا اينالعان. سەبەبٸ تاباق تارتۋ مەن ەت جٸلٸكتەۋدٸڭ, ول جٸلٸكتٸ قوناعىنا ۇسىنۋ ەدەبٸن بٷگٸنگٸ تۇرماق, اعا بۋىننىڭ دا قاتارىندا ۇمىتىپ بارا جاتقان ادامدار بارشىلىق. وسى رەتتە بەلگٸلٸ ەتنوگراف قازاقتىڭ سالت-دەستٷرٸن زەرتتەۋمەن اينالىسقان بولات بوپاي ٶزٸنٸڭ «قازاق كەدەسٸ» اتتى كٸتابىندا تاباق تٷرلەرٸن ورنى-ورنىمەن اتاپ كٶرسەتەدٸ. عالىم ٶز زەرتتەۋ ەڭبەگٸندە تاباقتاردى باس تاباق, ورتا تاباق, اياق تاباق, سىي تاباق, قۇدا تاباق, قۇداعي تاباق, كٷيەۋ تاباق, قىز تاباق, كەلٸن تاباق, جەڭگە تاباق, جەزدە تاباق, بەتاشار تاباق, بالا تاباق, قۇرداس تاباق, قوس تاباق, تٸلاشار تاباق, تٶرە تاباق, كەجٸم تاباق دەپ جٸكتەگەن ەكەن.
توق ەتەرٸن ايتساق, ۇلتىمىزدىڭ باستى قاعيدا ەتٸپ بەرٸك ۇستانعان تەلٸم-تەربيەسٸندە قوناق كٷتۋ ايرىقشا ورىنعا يە. بۇل رەتتە زەرتتەۋشٸلەر قوناق كٷتۋدٸڭ باستى قۇندىلىعى سانالاتىن تاباق تارتۋدىڭ ٶزٸنٸڭ 50-دەن استام تٷرٸ بولعانىن ايتىپ جٷر. ال ولاردى بەس ساۋساقتاي جاتقا بٸلۋ تەك ەتنوگرافتاردىڭ عانا مەسەلەسٸ بولماۋى كەرەك. تٶل مەدەنيەتٸمٸزدەن تۋعان وسىنداي دەستٷرٸمٸزدٸ دەرٸپتەپ, كەيٸنگٸ بۋىنعا ناسيحاتتاپ جەتكٸزۋ – ەر قازاقتىڭ جاۋاپكەرشٸلٸگٸنە, ۇلتتىق ار-وجدانىنا سىن بولۋى تيٸس.
جاسۇلان باقىتبەك
