Din salasy asqan jaýapkershilikti talap etetin, qiyn da mańyzdy sala ekeni belgili. Búginde Qazaqstan Respýblikasy boiynsha dinge bet turǵan jastar sany artyp keledi. Onyń birden bir dáleli – Nur-Múbarak Egipet islam mádenieti ýniversitetin tańdaityn myńdaǵan shákirt. Jýyrda atalǵan ýniversitettiń doktoranty, Ábý Hanifa ǵylymi-zertteý ortalyǵynyń ǵylymi qyzmetkeri, elimizdegi alǵashqy islam onlain akademiiasynyń negizin salýshylardyń biri – Syrym Shákizadanyń «23 jastaǵy doktoranttyń ONLINE OFFLINE OILARY» atty kitaby jaryq kórdi. Avtordyń alǵashqy tyrnaqaldy týyndysy onlain jáne offlain kezinde týyndaǵan qysqa-nusqa oilardan jinaqtalǵan. Al negizgi mazmuny ómir, din jáne bilim taraýlarynan quralady. Odan ózge árbir jazylǵan sóz birneshe betpen túsindirilmei, mátinniń negizgi meńzegen maǵynasy men túpki oiyn anyqtaýdy oqyrmannyń enshisine qaldyrǵan. Osy oraida «Ult» portaly jas ǵalymdy áńgimege tartyp, din salasynyń múmkindikteri men qiyndyqtary haqynda suhbat qurdy.
– «23 jastaǵy doktoranttyń ONLINE OFFLINE OILARY» atty kitabyńyz jaryq kóripti. Qutty bolsyn! Áńgimemizdi osydan bastasaq. Kitap ne týraly, qalai jazylyp, qalai jaryqqa shyqty?
– Raqmet. Kitap - aforizm formatynda jazylǵan qysqa-nusqa oilar jiyntyǵy. Bul shaǵyn kitapshany jazyp ári ony jinaqtaý 23 jasymda doktorantýraǵa aiaq basyp, ǵylymi-zertteý jolyna túsken sátte týyndady. Sol úshin de eńbektiń ataýy 23 jastaǵy dep bastalady. Mineki, sol ýaqyttan bastap qazirge deiin jazǵan oilarymdy bir kitapshaǵa jinaqtadym. Kitapshany oqyp otyryp keide kúlesiz, kei ýaqytta tereń oilanasyz. Sarkazm, ironiia, analiz de, filosofiia da bar...
– Bul kitap arqyly ne aitqyńyz keldi? Jas mamandarǵa bereri bar ma?
– Keide bir máseleniń túiinin, túsindirmesin parqyna baryp, durys paiymdalmaǵan paraqtar men sáni kelmei turǵan sýretter emes, kerisinshe onyń ornyn bir ǵana sóilemniń mazmuny qamtidy. Ishtegi qalaýdy syrtqa shyǵartatyn, jaýlardy qaita joldas etetin sózdiń qudireti men aitpasam da, erekshe kúshke ie ǵoi. Sondyqtan sózdiń qudirettiligin jetkizgim keldi. Sondai-aq oqyrmanǵa bir tamshy oidan oi týyndatsa, sol jan oqyp otyryp "shynymen-aq solai eken" dep hareketke qadam bassa, demek paidasy tidi degen sóz. Kitap arnaiy jas mamandar úshin arnalmaǵan. Kez kelgen jastaǵy ári kez kelgen saladaǵy adam erkin, esh qiyndyqsyz oqi alady.
– Kitaptyń negizgi mazmuny ómir, din jáne bilim taraýlarynan quralady deisiz. Nur-Múbarak Egipet islam mádenieti ýniversitetiniń doktorantysyz ǵoi, jalpy ózińizdiń dini bilimińiz tolyǵymen qalyptasty dei alasyz ba?
– Bilimim tolyǵymen qalyptasty dei almaimyn. Sol úshin de magistratýra men doktorantýra jolyn tańdap, tereńirek oqyp-meńgerýdi qalap, zertteý ústindemin. Biraq jalpy teoriia boiynsha ǵylymdy tolyqtai igerýge adamnyń ǵumyry jete bermeidi. Sondyqtan tal besikten jer besikke deiin taǵylymy boiynsha úzdiksiz izdenis kerek.
Negizi bilimniń dini jáne dúniáýi dep bólinýin quptamaimyn...
– Elimizdegi alǵashqy islam onlain akademiiasynyń negizin salýshylardyń biri ekensiz. Osy týraly aityńyzshy, akademiianyń maqsat-mindetteri ne? Qandai jumystar atqarylyp jatyr?
– Islam onlain akademiiasy óz jumysyn 2019 jyly qarasha aiynda bastady. Qazirgi tańda 1-kezeńniń dáristeri júrip jatyr. Akademiianyń negizgi maqsaty: qazaq qoǵamynyń ǵylymi ári dini-rýhani áleýetin tiimdi jolmen kóterý maqsatynda islam ilimderin, naqtyraq aitqanda klassikalyq ári zamanaýi islam ilimderin platforma arqyly onlain júiesinde usyný. Negizgi mindetteriniń biri – túrli dini toptar men jekelegen teris pikirdi tulǵalardyń ekstremizmdik, terrorlyq kózqarastarynan saqtaný retinde, ári memlekettiń múddesi men halyqtyń aýyzbirshiligin nyǵaitý maqsatynda elimizdiń zańnamalyq júiesine sai aqidada/senimde matýridi, fiqh/quqyqtyq qarym-qatynasta hanafi mektebin irgeli eńbekter negizinde baiandaý.
Qazir damý ústindemiz. Jumystar qarqyndy júrýde. Alǵashqy kezeńniń 1-semestrin, iaǵni 3 aiyn da aiaqtap qaldyq. Eki apta úzilisten soń, ekinshi semestrdi de bastaimyz. Sondai-aq birneshe aidan keiin ekinshi kezeńge qabyldaý bastalady.
– Dini salany tańdaýyńyzǵa ne sebep boldy? Bul salaǵa qalai keldińiz?
– Barlyǵy mektep kezdegi juma namazynan bastaý alǵan. Dini salany tańdaýym osy dinge qyzyǵýshylyǵymnan paida boldy. Arnaiy ustazdardan islam ilimderiniń negizgi irgetasyn úirenip, Nur-Múbarakqa oqýǵa tústim. Bastapqy ýaqyttaǵy dinge qyzyǵýshylyǵym mahabbatqa ainaldy. Hakim Abai aitpaqshy, «Qashan bir bala ǵylym, bilimdi mahabbatpenen kókserlik bolsa, sonda ǵana onyń aty adam bolady» deidi. Endi sol adam atyna laiyq bolaiyq dep tyrysyp júrmiz (kúlip).
– Jas islamtanýshy retinde aityńyzshy, elimizdegi búgingi dini ahýaldy qalai baǵalaisyz?
– Óte tómen de, joǵary da emes, orta deńgeide dep baǵalar edim. Dini ahýal sol eldiń árbir turǵynyna bailanysty. Ár adam - óz dininiń ainasy.
– Bolashaqta ekstremistik toptar men jat aǵymdarǵa qarsy kúresýshi topqa qosylatyn oiyńyz joq pa? Eger qosylsańyz, kúresti neden bastar edińiz?
– Maqsat-mindetteri aiqyn qarsy kúresýshi toptar bolsa, oilanyp kórýge bolady. Eger qosylsam, birinshiden, myna jaitty túsindirý kerek dep oilaimyn. Din – ol bólek bir álem emes. Qoǵamǵa eń aldymen din men ómirdiń bir ekendigin túsindirý qajet. Musylmandyqty meshitpen, taqiiamen ǵana shektemeýimiz kerek. Sebebi Islam – bes minýttyq namaz, ailyq oraza iaki maýsymdyq qajylyq emes, Islam – ómir súrý júiesi. Iaǵni Islam tek Allanyń aldyndaǵy quqyqtardy ǵana rettemeidi. Kerisinshe adam men adam arasyndaǵy, tipti óz-ózimen qalai mámile jasalý kerek ekendigin de túsindiredi.
Ekinshiden, islamtaný salasy boiynsha alyp qarastyrsaq, ekstremistik toptar men jat aǵymdardyń negizgi qateligi – dini mátinderdi tutastai biriktirip túsinbeýinde. Iaǵni bir Quran aiaty men hadis mátinine súiený arqyly dini úkim shyǵarǵysy keledi. Al islam teologiiasy men islam quqyǵyndaǵy keibir máselelerge bir ǵana aiat jáne hadispen úkim berile bermeidi. Sondyqtan osy tusyn da eskerip, aitqan jón dep oilaimyn.
Jalpy alǵanda, oi sanany jańartý, ony damytý joldarynan bastaǵan jón. Sebebi oiy, sanasy jaqsy jaqqa, durys baǵytqa ózgergen adam izgilikke bir qadym jaqyn bolary sózsiz.
– Áńgimemizdiń sońynda ózińiz týraly derekpen jáne bolashaqqa qurǵan maqsat-josparyńyzben bólisseńiz?
– 1994 jyly dúniege kelgenmin. Qyzylorda oblysynyń týmasymyn. 2012 jyldan bastap Nur-Múbarak ýniversitetinde oqyp jatyrmyn. Qazir doktorantýranyń ekinshi kýrs stýdentimin.
Árine, endi josparlar kóp. Eń bastysy - doktorlyǵymdy sátti qorǵap shyǵý. Ál-Farabi: «Bilimdi bolý degen jańalyq ashýǵa qabiletti bolý», – deidi. Aldaǵy ýaqytta álemdik deńgeide tyń, jańa dúnieler ashpasaq ta, qazaq qoǵamy úshin tiimdi ári paidaly jańa jobalardy usyný josparymyzda bar.
– Áńgimeńizge rahmet!
Suhbattasqan Aqbota MUSABEK
