ÓLEŃ HÁM AITÝShYLAR
Zamannyń aidaýymenen kún asqan saiyn qazaqshylyqtyń shylyǵy jyljyp ketip barady. Baiqaimyn, sirá shylyq ketkenmenen jái ketpese kerek. Qazaqtyń burynǵy sán -sáýletiniń bárin túp kótere ala ketse kerek. Ai - hai! Kók shalǵynǵa aqboz úidi shańqaityp tastap, shaljiyp jatatyn sán-saltanat qaida! Oǵan aýzymdy aýyrtpasam da belgili, ol endi kórgen tús mysalynda, «jer baýyry sýyq» dep qoiýǵa laiyqty nárseler. Kórdiń be, eń arty dombyra - saýyq, tátti-tátti ánderimizge deiin azaiyp qara kúńgirt qapaǵa býlyqqan zamanǵa qarai dedektep baramyz. Munan biraz buryn anda barsań - ándetken óleń, munda kelseń – dombyra - saýyq, eń arty malshy - qulshyǵa sheiin ulyp dalany jańǵyryqtyryp, mazańdy alýshy edi. Toptan ozǵan aqyny bylai tursyn, aýyl basy saiyn bolmasa da, myrza basy saiyn bir-bir saýyqqoi ánshisi bolýshy edi.
Mine, osy kúni bolys basy ilýde bireýdi - aq tabasyń. Endi bir azda «aý» dep dybysyn shyǵarǵan kisi kóre almassyń desek te, qate bolmas. Kempir-shaldarymyzdyń da: «Ai - hai, zaman – aiynyń» bireýin qosylyp júrgen osy ánderimizdiń joǵalyp bara jatqandyǵy.
Bul ne deisiń, baiaǵydan beri jyr jyrlap, án salǵannan bolatyn bolsa boldy. Qaita bitkeni igi deisińder me? Joq, joq. Kóńil qaraityn, rýh buzatyn eski baldyr-batpaq óleńderdiń tusynda ánniń bazary aspanǵa shytyp mynadai jańa rýh, taza qan, túzý keýildi halqymyzǵa qolmen jýyp tyǵa almai júrgen tarylmaly zamanda sóne qalýy baiaǵy ashylmaǵan qazaqtyń sorydaǵy. Sor deitinim: bir halyqtyń sútpen birte bailanysqan irik-shirik qara keýilderin arshyp, jańa rýhpen qandyratyn, taza beiilimen jandandyratyn mashina, shyn júrekten shyp-shyp shyrqyrap shyqqan óleń-jyr, ádebiet degen nárse bolady. Kóńildi túzeitin mashina - óleń jyr dedik. Ol mashinanyń tetigin bilip sairatyp, esitkenderdiń aýzynan sýyn aǵyzyp kóńilderindegi ýyn shyǵaratyndar kim?! Ol neshe túrli áýez biletin ánshiler, jyrshylar. Halyqtyń kóńili mashinanyń tetigin biletin ánge usta adamdar. Sairasa jibidi. Qysqasy: syrnai, iaki dombyrany tarta bilmei qur perne basyp barqyldatý qandai súikimsiz bolsa, ánimenen aitylmaǵan óleńder de sondai súikimsiz bolady. Maǵan salsa, maiy tamyp tursyn, ánsiz qur óleńmen jaqsylyq sezdirgeniń sol, jurtty ózderińnen bezdirip alasyń. Sonyń úshin bizden basqa baqytty, talaily jurttardyń ánpazdary ónegeli óleń, úlgili taqpaqtardy jattap alady. Sonymen sháhár - sháhárǵa júrip, halyqqa estirtip, júrek qozǵap býyn bosatady. Halyq oǵan qalypty teatrǵa kirgen sekildi biletpenen jinalady. Halyqtyń arǵy - bergisin qozǵap, esterine túsirip, muń-muqtajdaryn zarlap, kem-ketigin kórsetip, ádemi daýysymen quiqyljytyp turǵanda, qandai tas kóńil bolsa da jibimegen erkine qoimaidy. Halyqtyń qaidaǵy - jaidaǵysy oiyna qozǵalyp túsip, qandary qainap, tipti arqalary qyzyp ketedi. Árkimniń kóńil kózderinen jastar monshaqtap, boilary balqyǵandai shart ta shurt qol shapalaqtasyp, aqshasynyń ústine myń qaitara «Táńir jarylǵasyn» aityp tarqaidy. Medireselerdegi ádebiet keshteri de osy maqsatpen jasalady.
Asa sýyryp áketerlik bola qoimasa da táýir - táýir oi qozǵarlyq óleńder bizde de bolyp keledi. Biraq bolmaǵanymen júrgize bilýshi joq, aitýshy joq, jesip tur.
Baiqaimysyń, bizdiń qazaq án qumar halyq. Gazet oqyp, ne shariǵat, ne nasihat aita bastasań, qulaǵyn salar - salmas shettep ketedi. Bireý qolyna dombyra ustap án sala bastasa, oidaǵy - qyrdaǵysy jiylyp, segizdegi bala, seksendegi shalyna deiin qalmai qamalap, aitshy - aitshylap janyn jaǵasyna keltiredi. Maǵynany kerek qylmasa da, ánge bola jiylady. Bara-bara ne bolsa da sol ándegi pyx súiegine sińedi, qulaǵynda qalady. Sonyń úshin eski kisiler «pálenniń óleńinde de bar ǵoi» dep keltirip otyratyn. Ne ǵajap? Baiaǵydan beri jyr jyrlap toidyq dep qol sermeitinder sáýleli degen adamdarymyzdyń ózinde bar.
Senderdiń maqsattaryń qazaqqa jan kirgizý bolsa, bularyń laqqandyq, ádebiettiń ne ekenine túsinbegendik, tym bolmasa «Taqi ǵajap»* oqyp shyqpadyńdar ma? Onda da aitady: «dajal» degen bireý shyǵyp, halyqty gúrilimen, dúrilimen erte almaidy, ánshisi, syrnaishysy, saýyqshysymen qyzyqtyryp ertedi» degendi kórmedińder me? Qysqasy, bir halyqtyń áni ketse, ádebieti jesir qalady, sáni ketedi, sáni ketse jany ketedi. Qazaqty jansyz aǵash qylyp otqa jaqqylaryń kelmese, ándi saqtaýdyń qamyn qylyńdar.
Moldalar! Jas balalardy án úirenýge qyzyqtyryńdar!Jańa shyqqan elderdiń júrek jandyratyndarynan úni jaqsy balalarǵa ánge salǵyzyp qoisańdar - aý! Shirkin, qandai ótimdi! Óleń aitýshy ánpaz adamdardy jurtqa esersoq dep kórsetpei, esti dep qadirli etip kórsetýge tyrysyńdar, bolmasa jym-jyrt... dep sóilegenniń aýzyna qarap qalatynymyz haq. Durys, basqalardan shamamyz kelmegennen airyldyq deimiz, mine, buǵan ne dep syltaý tabamyz! Masqaralyq emes pe?
Sultanmahmut Toraiǵyrov
1913 jyl.
