ٶلەڭ ھەم ايتۋشىلار
زاماننىڭ ايداۋىمەنەن كٷن اسقان سايىن قازاقشىلىقتىڭ شىلىعى جىلجىپ كەتٸپ بارادى. بايقايمىن, سٸرە شىلىق كەتكەنمەنەن جەي كەتپەسە كەرەك. قازاقتىڭ بۇرىنعى سەن -سەۋلەتٸنٸڭ بەرٸن تٷپ كٶتەرە الا كەتسە كەرەك. اي - حاي! كٶك شالعىنعا اقبوز ٷيدٸ شاڭقايتىپ تاستاپ, شالجيىپ جاتاتىن سەن-سالتانات قايدا! وعان اۋزىمدى اۋىرتپاسام دا بەلگٸلٸ, ول ەندٸ كٶرگەن تٷس مىسالىندا, «جەر باۋىرى سۋىق» دەپ قويۋعا لايىقتى نەرسەلەر. كٶردٸڭ بە, ەڭ ارتى دومبىرا - ساۋىق, تەتتٸ-تەتتٸ ەندەرٸمٸزگە دەيٸن ازايىپ قارا كٷڭگٸرت قاپاعا بۋلىققان زامانعا قاراي دەدەكتەپ بارامىز. مۇنان بٸراز بۇرىن اندا بارساڭ - ەندەتكەن ٶلەڭ, مۇندا كەلسەڭ – دومبىرا - ساۋىق, ەڭ ارتى مالشى - قۇلشىعا شەيٸن ۇلىپ دالانى جاڭعىرىقتىرىپ, مازاڭدى الۋشى ەدٸ. توپتان وزعان اقىنى بىلاي تۇرسىن, اۋىل باسى سايىن بولماسا دا, مىرزا باسى سايىن بٸر-بٸر ساۋىققوي ەنشٸسٸ بولۋشى ەدٸ.
مٸنە, وسى كٷنٸ بولىس باسى ٸلۋدە بٸرەۋدٸ - اق تاباسىڭ. ەندٸ بٸر ازدا «اۋ» دەپ دىبىسىن شىعارعان كٸسٸ كٶرە الماسسىڭ دەسەك تە, قاتە بولماس. كەمپٸر-شالدارىمىزدىڭ دا: «اي - حاي, زامان – ايىنىڭ» بٸرەۋٸن قوسىلىپ جٷرگەن وسى ەندەرٸمٸزدٸڭ جوعالىپ بارا جاتقاندىعى.
بۇل نە دەيسٸڭ, باياعىدان بەرٸ جىر جىرلاپ, ەن سالعاننان بولاتىن بولسا بولدى. قايتا بٸتكەنٸ يگٸ دەيسٸڭدەر مە? جوق, جوق. كٶڭٸل قارايتىن, رۋح بۇزاتىن ەسكٸ بالدىر-باتپاق ٶلەڭدەردٸڭ تۇسىندا ەننٸڭ بازارى اسپانعا شىتىپ مىناداي جاڭا رۋح, تازا قان, تٷزۋ كەۋٸلدٸ حالقىمىزعا قولمەن جۋىپ تىعا الماي جٷرگەن تارىلمالى زاماندا سٶنە قالۋى باياعى اشىلماعان قازاقتىڭ سورىداعى. سور دەيتٸنٸم: بٸر حالىقتىڭ سٷتپەن بٸرتە بايلانىسقان ٸرٸك-شٸرٸك قارا كەۋٸلدەرٸن ارشىپ, جاڭا رۋحپەن قاندىراتىن, تازا بەيٸلٸمەن جانداندىراتىن ماشينا, شىن جٷرەكتەن شىپ-شىپ شىرقىراپ شىققان ٶلەڭ-جىر, ەدەبيەت دەگەن نەرسە بولادى. كٶڭٸلدٸ تٷزەيتٸن ماشينا - ٶلەڭ جىر دەدٸك. ول ماشينانىڭ تەتٸگٸن بٸلٸپ سايراتىپ, ەسٸتكەندەردٸڭ اۋزىنان سۋىن اعىزىپ كٶڭٸلدەرٸندەگٸ ۋىن شىعاراتىندار كٸم?! ول نەشە تٷرلٸ ەۋەز بٸلەتٸن ەنشٸلەر, جىرشىلار. حالىقتىڭ كٶڭٸلٸ ماشينانىڭ تەتٸگٸن بٸلەتٸن ەنگە ۇستا ادامدار. سايراسا جٸبيدٸ. قىسقاسى: سىرناي, ياكي دومبىرانى تارتا بٸلمەي قۇر پەرنە باسىپ بارقىلداتۋ قانداي سٷيكٸمسٸز بولسا, ەنٸمەنەن ايتىلماعان ٶلەڭدەر دە سونداي سٷيكٸمسٸز بولادى. ماعان سالسا, مايى تامىپ تۇرسىن, ەنسٸز قۇر ٶلەڭمەن جاقسىلىق سەزدٸرگەنٸڭ سول, جۇرتتى ٶزدەرٸڭنەن بەزدٸرٸپ الاسىڭ. سونىڭ ٷشٸن بٸزدەن باسقا باقىتتى, تالايلى جۇرتتاردىڭ ەنپازدارى ٶنەگەلٸ ٶلەڭ, ٷلگٸلٸ تاقپاقتاردى جاتتاپ الادى. سونىمەن شەھەر - شەھەرعا جٷرٸپ, حالىققا ەستٸرتٸپ, جٷرەك قوزعاپ بۋىن بوساتادى. حالىق وعان قالىپتى تەاترعا كٸرگەن سەكٸلدٸ بيلەتپەنەن جينالادى. حالىقتىڭ ارعى - بەرگٸسٸن قوزعاپ, ەستەرٸنە تٷسٸرٸپ, مۇڭ-مۇقتاجدارىن زارلاپ, كەم-كەتٸگٸن كٶرسەتٸپ, ەدەمٸ داۋىسىمەن قۇيقىلجىتىپ تۇرعاندا, قانداي تاس كٶڭٸل بولسا دا جٸبٸمەگەن ەركٸنە قويمايدى. حالىقتىڭ قايداعى - جايداعىسى ويىنا قوزعالىپ تٷسٸپ, قاندارى قايناپ, تٸپتٸ ارقالارى قىزىپ كەتەدٸ. ەركٸمنٸڭ كٶڭٸل كٶزدەرٸنەن جاستار مونشاقتاپ, بويلارى بالقىعانداي شارت تا شۇرت قول شاپالاقتاسىپ, اقشاسىنىڭ ٷستٸنە مىڭ قايتارا «تەڭٸر جارىلعاسىن» ايتىپ تارقايدى. مەدٸرەسەلەردەگٸ ەدەبيەت كەشتەرٸ دە وسى ماقساتپەن جاسالادى.
اسا سۋىرىپ ەكەتەرلٸك بولا قويماسا دا تەۋٸر - تەۋٸر وي قوزعارلىق ٶلەڭدەر بٸزدە دە بولىپ كەلەدٸ. بٸراق بولماعانىمەن جٷرگٸزە بٸلۋشٸ جوق, ايتۋشى جوق, جەسٸپ تۇر.
بايقايمىسىڭ, بٸزدٸڭ قازاق ەن قۇمار حالىق. گازەت وقىپ, نە شاريعات, نە ناسيحات ايتا باستاساڭ, قۇلاعىن سالار - سالماس شەتتەپ كەتەدٸ. بٸرەۋ قولىنا دومبىرا ۇستاپ ەن سالا باستاسا, ويداعى - قىرداعىسى جيىلىپ, سەگٸزدەگٸ بالا, سەكسەندەگٸ شالىنا دەيٸن قالماي قامالاپ, ايتشى - ايتشىلاپ جانىن جاعاسىنا كەلتٸرەدٸ. ماعىنانى كەرەك قىلماسا دا, ەنگە بولا جيىلادى. بارا-بارا نە بولسا دا سول ەندەگٸ pyx سٷيەگٸنە سٸڭەدٸ, قۇلاعىندا قالادى. سونىڭ ٷشٸن ەسكٸ كٸسٸلەر «پەلەننٸڭ ٶلەڭٸندە دە بار عوي» دەپ كەلتٸرٸپ وتىراتىن. نە عاجاپ? باياعىدان بەرٸ جىر جىرلاپ تويدىق دەپ قول سەرمەيتٸندەر سەۋلەلٸ دەگەن ادامدارىمىزدىڭ ٶزٸندە بار.
سەندەردٸڭ ماقساتتارىڭ قازاققا جان كٸرگٸزۋ بولسا, بۇلارىڭ لاققاندىق, ەدەبيەتتٸڭ نە ەكەنٸنە تٷسٸنبەگەندٸك, تىم بولماسا «تاقي عاجاپ»* وقىپ شىقپادىڭدار ما? وندا دا ايتادى: «داجال» دەگەن بٸرەۋ شىعىپ, حالىقتى گٷرٸلٸمەن, دٷرٸلٸمەن ەرتە المايدى, ەنشٸسٸ, سىرنايشىسى, ساۋىقشىسىمەن قىزىقتىرىپ ەرتەدٸ» دەگەندٸ كٶرمەدٸڭدەر مە? قىسقاسى, بٸر حالىقتىڭ ەنٸ كەتسە, ەدەبيەتٸ جەسٸر قالادى, سەنٸ كەتەدٸ, سەنٸ كەتسە جانى كەتەدٸ. قازاقتى جانسىز اعاش قىلىپ وتقا جاققىلارىڭ كەلمەسە, ەندٸ ساقتاۋدىڭ قامىن قىلىڭدار.
مولدالار! جاس بالالاردى ەن ٷيرەنۋگە قىزىقتىرىڭدار!جاڭا شىققان ەلدەردٸڭ جٷرەك جاندىراتىندارىنان ٷنٸ جاقسى بالالارعا ەنگە سالعىزىپ قويساڭدار - اۋ! شٸركٸن, قانداي ٶتٸمدٸ! ٶلەڭ ايتۋشى ەنپاز ادامداردى جۇرتقا ەسەرسوق دەپ كٶرسەتپەي, ەستٸ دەپ قادٸرلٸ ەتٸپ كٶرسەتۋگە تىرىسىڭدار, بولماسا جىم-جىرت... دەپ سٶيلەگەننٸڭ اۋزىنا قاراپ قالاتىنىمىز حاق. دۇرىس, باسقالاردان شامامىز كەلمەگەننەن ايرىلدىق دەيمٸز, مٸنە, بۇعان نە دەپ سىلتاۋ تابامىز! ماسقارالىق ەمەس پە?
سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆ
1913 جىل.
