Foto: Toppres.kz
2025 jylǵy 8-16 qyrkúiekte Qytaidyń Shyńjań-Uiǵyr avtonomiialyq aýdanynda Úrimji, Qashǵar jáne Inin qalalarynda álemniń iri media basylymdarynyń jetekshileri úshin syrttai seminar ótti. Halyqaralyq jýrnalisterdiń nazarynda jahandyq Jibek joly ekonomikalyq beldeýin birge salý máseleleri boldy. Qytai, Resei, Qazaqstan, Germaniia, Ispaniia, Kanada, Saýd Arabiiasy, Túrkiia, Shvetsiia jáne basqa da 20-dan astam eldiń 30-dan asa BAQ ókili jinalyp, qazirgi Qytaidyń qalai damyp jatqanyn, onyń tarihi-mádeni jáne ekonomikalyq jaǵdaiyn, provintsiialardyń turmysyn, kópultty halyqtyń kúndelikti ómirin óz kózimen kórýge, sondai-aq jahandyq ekonomikalyq kún tártibindegi mańyzdy máseleler jóninde kásibi tájiribe men pikir almasýǵa múmkindik aldy. Kóptildi ortada maǵynany jetkizýge aýdarmashylar jáne Shyńjańnyń aqparattyq keńsesi kómektesti.
Halyqaralyq sharanyń baǵdarlamasy árbir qatysýshyǵa Qytai men basqa elderdiń tarihy men mádenietin tanyp, óz media platformalaryn laiyqty túrde tanystyrýǵa múmkindik berdi. Seminardyń ár kúni memlekettik mekemelerge, tarihi murajailarǵa, porttarǵa, mádeni jáne dini oryndarǵa, Qytaidyń indýstrialdy jáne óndiristik nysandaryna, aýyl sharýashylyǵyna, bilim men ǵylymǵa, dástúrli bazarlar men shaǵyn sheberhanalarǵa ekskýrsiia uiymdastyryldy.
Qatysýshylardyń zertteý sapary Úrimjide, Shyńjań-Uiǵyr avtonomiialyq aýdannyń ákimshilik ortalyǵynda ornalasqan Shyńjań murajaiynan bastaldy. Bul Qytaidaǵy eń iri tarihi-mádeni ortalyqtardyń biri, 1953 jyly qurylǵan jáne aimaqtyń bai mádeni murasyn kórsetedi, onda ǵasyrlar boiy uiǵyrlar, qytailar, qazaqtar jáne basqa halyqtar beibit qatar ómir súrip kelgen. Murajaida arheologiialyq jádigerler, etnografiialyq ekspozitsiialar, ejelgi qoljazbalar men shól jaǵdaiynda saqtalǵan mýmiialar bar. Qoǵam arasynda erekshe qyzyǵýshylyq týdyratyn zal – Uly Jibek jolyna arnalǵan. Bul simvoldyq, óitkeni Shyńjań Qytaidyń batys qaqpasy sanalyp, Qazaqstan men Qytai, Ortalyq Aziia men álemniń qalǵan bóligi arasyndaǵy «Bir beldeý – bir jol» baǵdarlamasyn iske asyrýdaǵy mańyzdy saýda, kólik-logistika haby bolyp tabylady.
Shyńjańnyń kópmádeniettiligi, dástúrleri men ádet-ǵuryptary Qytaidyń basqa provintsiialarymen salystyrǵanda erekshe. Jýrnalister aimaqtyń qalyptasý tarihyn lektsiiada egjei-tegjeili tanyp, óz pikirlerin bildirdi.
Foto: Toppres.kz
Tarihi turǵydan Shyńjań «Batys aimaqtary» dep atalǵan, bul Qytaidyń batys aimaqtaryn bildiredi jáne ejelden onyń ajyramas bóligi bolǵan. 1884 jyly Tsin áýletiniń úkimeti Shyńjań provintsiiasyn qurdy. 1955 jylǵy 1 qazanda Úrimshi qalasynda ákimshilik ortalyǵy bolyp tabylatyn Shyńjań-Uiǵyr avtonomiialyq aýdany quryldy. Biyl qyrkúiektiń sońynda Qytai Halyq Respýblikasynyń Tóraǵasy Si Tszinpin aimaqtyń 70 jyldyq mereitoiy aiasyndaǵy merekelik sharalarǵa qatysty.
Shyńjań Qytaidyń soltústik-batysynda, Eýraziia qurlyǵynyń ishki aýmaǵynda ornalasqan. Aýdany 1,6649 million sharshy kilometrdi quraidy jáne Mońǵoliia, Resei, Qazaqstan, Qyrǵyzstan, Tájikstan, Aýǵanstan, Pákistan jáne Úndistan siiaqty segiz elmen shektesedi. Qurlyqtaǵy shekara uzyndyǵy 5700 km-den asady. Bul Qytaidaǵy eń úlken aýdan, eń uzyn qurlyqtyq shekarasy jáne eń kóp kórshi elderi bar provintsiialyq deńgeidegi ákimshilik aimaq.
Foto: Toppres.kz
Shyńjań murajaiynan halyqaralyq top Úrimji halyqaralyq qurǵaq portqa bardy. Bul qazirgi tańda Aziia men Eýropa arasyndaǵy negizgi logistikalyq túiin. Sońǵy onjyldyqta qarqyndy damyǵan kólik dálizi kúnine 200-den astam taýar túriniń mýltimodaldy tasymalyn júzege asyrady. Olardyń arasynda turmystyq taýarlar, aýyr ónerkásip júkteri jáne ártúrli jabdyqtar bar. Qurǵaq port ashylǵannan beri 5900 reis júzege asyrylyp, 21 baǵyt boiynsha 26-dan astam qalaǵa júk jetkizilgen. Mysaly, Qazaqstanǵa jetkizý eki kún, Reseige segiz kún, al iri eýropalyq qalalarǵa shamamen 16 kún alady. Bul qurlyqtyq port «Bir beldeý – bir jol» bastamasynda sheshýshi ról atqaryp, Qytaidy Ortalyq Aziia, Eýropa jáne basqa aimaqtarmen bailanystyrady. Munda júktiń aýyspasy, keden rásimderi jáne halyqaralyq konteinerlik poiyzdarǵa logistikalyq qyzmet kórsetiledi. Port temirjol jáne avtokólik jelilerine integratsiialanǵan, bul Shelkovyi jolynyń baǵyttary boiynsha taýarlardy tiimdi taratýǵa múmkindik beredi.
Qazaqstannyń avtomobil naryǵynyń óndirisi men resmi distribýtsiiasy qarqyndy ósýde. Qazaqstannyń Avtomobil Odaǵynyń málimetinshe, biylǵy jyly jańa kólik quraldarynyń satylymy 125 034 danaǵa jetip, ótken jylmen salystyrǵanda 23% ósken. Búginde naryq ártúrli tehnikalyq jabdyqtaýly kólikterdi usynady, olar avtokólik ieleriniń túrli talǵamdaryn qanaǵattandyrady. Sondyqtan, Shyńjańdaǵy Guangzhou Automobile Corporation (GAC Group) filialynyń avtomobil ónerkásibin damytýǵa baǵyttalǵan jumysymen tanysý erekshe qyzyq boldy. Bul kásiporyn GAC Trumpchi brendiniń jeńil kólikterin shyǵaryp, ekologiiaǵa kóńil bóledi jáne taza tehnologiialardy engizedi. Filial jergilikti halyqqa jáne ulttyq azshylyqtarǵa jumys oryndaryn qurýǵa, óndiristiń lokalizatsiiasyn arttyrýǵa jáne ekonomikany yntalandyrýǵa septigin tigizedi.
Shyńjań – kóp etnikalyq toptardyń birge ómir súretin, ejelden túrli dinderdiń qatar ushtasyp kele jatqan aimaq. Biyldyń basynda aimaq halqy 26 millionnan astam adamdy qurady. Qazirgi ýaqytta 56 etnikalyq top turady, olardyń ishinde uiǵyrlar, qytailar (han), qazaqtar, mońǵoldar, húilar, qyrǵyzdar, manchjýrlar, sibo, tájik, daýrlar, ózbekter, tatarlar jáne orystar bar. Aimaqta islam, býddizm, daosizm, hristiandyq, katolitsizm jáne pravoslavie siiaqty dinder ókilderi bar. Shyńjań dini senim bostandyǵyn qoldaidy jáne dinbasylardyń rásimderin oryndaýǵa jaǵdai jasaidy. Qytaidaǵy dinaralyq tózimdilik týraly tereńirek bilý úshin jýrnalister Úrimshidegi Shyńjań islam institýtyna bardy. Bul mekeme ortasha islamnyń qalyptasýyna mańyzdy úles qosady, onyń oqý baǵdarlamasy islamdyq pánderdi qytai tili, zań jáne memlekettik normalarmen biriktiredi. Stýdentter Quran oqýdy, shariǵat negizderin jáne dini etikany úirenedi, bul dinaralyq dialogqa yqpal etedi.
Keiin gýmanitarlyq nazar óndiristik baǵytqa aýysty. Qytaidyń alyp ónerkásibi bolat óndirýden elektronikaǵa, tekstilden avtomobil jasaýǵa deiingi salalardy qamtidy, sondyqtan ony «álem fabrikasy» dep ataidy. Mysaly, Tianshan Wool Tex – jún ónimderin shyǵaratyn iri tekstil kompaniiasy. Ol shikizatty óńdeýden bastap daiyn kiim men matalardy shyǵarýǵa deiingi tolyq tsikldy qamtidy, sondai-aq jergilikti halyq pen ulttyq azshylyqtarǵa jumys oryndaryn usynady. Jýrnalister joǵary tehnologiialyq jabdyqtar men óndiristik komponentter shyǵaratyn kásiporynnyń kólemin de kórdi. Al China Railway Construction Corporation (CRCC) filialy Shyńjańda temirjol, avtomagistraldar, kópirler men týnnelderdi salýmen ainalysady. Kompaniia ulttyq jobalarǵa qatysyp, aimaqtyń kólik bailanystaryn Qytai men Ortalyq Aziia elderimen nyǵaitady.
Foto: Toppres.kz
Qytaidyń batysyndaǵy tańǵajaiyp ári kópultty qala Qashǵar halyqaralyq zertteý nysany boldy. Ol Uly Jibek jolynyń kóne kerýen baǵyttarynyń toǵysqan jerinde ornalasqan jáne tarihy 2000 jyldan asady. Ejelgi qala kósheleri, bazarlary men dástúrli uiǵyr sáýleti mádeni ártúrlilik pen ejelgi rýhty saqtap keledi. Qazaq ǵalymy, etnograf Shoqan Ýálihanov alǵashqylardyń biri bolyp Qashǵariiany óz jazbalarynda jan-jaqty sipattaǵan. Qashǵar ejelden shyǵys pen batys arasyndaǵy saýda men mádeni almasý ortalyǵy bolǵan. Qaladaǵy saiahat Qytaidaǵy eń úlken meshit Id Qah meshitimen jalǵasty. Ol 1442 jyly salynǵan, aýmaǵy 16 800 sharshy metrdi alyp, 20 000-ǵa deiin musylmandy qabyldai alady. Meshittiń arhitektýrasy dástúrli arabtyq elementterdi uiǵyr stilimen úilestiredi. Bastapqyda namaz oqý men bilim berý úshin salynǵan bul ǵimarat aimaqtyń mańyzdy mádeni jáne tarihi eskertkishi sanalady.
Aita keterligi, 2024 jyly SÝAR aimaǵy dándi daqyldardyń gektarǵa ónimdiligi boiynsha Qytai provintsiialary arasynda birinshi orynǵa shyqty. Shyńjańnyń aimaqtyq JIÓ-i jylyna 6,1% ósti jáne eki trillion iýannan asty. Úkimet tuzdy jáne tuzdanǵan jerlerdi jaqsartý, aýyl sharýashylyǵyn damytý jáne sýarýdy únemdeý baǵyttaryna investitsiia salady. Qashǵar aýyl sharýashylyǵy aimaq ekonomikasynda mańyzdy ról atqarady, maqta, dándi daqyldar men jemister ósirýmen qatar, mal sharýashylyǵyn jáne agrotehnologiialardy damytady. Qashǵarda órik, júzim, qyzyl finik, jańǵaq ósiriledi. Mysaly, Kashi Galele Modern Agriculture Co. Ltd kompaniiasy jańǵaq óńdeý jáne eksportpen ainalysady. Kompaniia ónimderin Ortalyq Aziia elderine, sonyń ishinde Qazaqstanǵa jetkizedi.
Qytai týraly aitqanda dástúrli qytai meditsinasyn atap ótpei ketý múmkin emes. Qashǵardaǵy halyqaralyq top dástúrli qytai meditsinasyna mamandanǵan aýrýhanany kórdi. Onda akýpýnktýra, massaj jáne fitoterapiia arqyly aýrýlardy diagnostikalaý jáne emdeý júrgiziledi. Aýrýhana jergilikti turǵyndarǵa qyzmet kórsetip, dástúrli meditsinalyq tájiribelerdi saqtaý men damytýǵa yqpal etedi. Sonymen qatar, jýrnalister jergilikti balabaqshalardyń birine baryp, Qashǵar ǵylymi murajaiymen jáne jaily turǵyn aýdandarymen tanysty.
Foto: Toppres.kz
Seminardyń úshinshi orny Inin qalasy boldy. Bul qala Ile ózeniniń jaǵasynda, Qazaqstan shekarasyna jaqyn ornalasqan. Ile Qazaq avtonomiialyq oblysynyń mádeni jáne tarihi ortalyǵy, munda uiǵyrlar, qazaqtar, orystar men qytailar beibit qatar ómir súredi. Qala óziniń jasyl kóshelerimen, erekshe sáýletimen, Liuxing aýdanynyń tarihi josparlaýymen jáne Uly Jibek jolynyń bai murasymen tanymal.
Sapardyń sońynda qatysýshylar Shyńjań halyqaralyq kórme jáne konferentsiia ortalyǵynyń ekspozitsiialarymen tanysty, onyń ishinde Shyńjań halyq kongresiniń tarihi murajaiy, Mýkam óner teatrynyń erekshe qoiylymy jáne týrister arasynda tanymal úlken bazarǵa bardy.
Bul sapar kóptegen qatysýshylardyń Qytai men onyń provintsiialary týraly túsinigin ózgertti. Jýrnalister Shyńjańnyń naǵyz turǵyndaryn, olardyń kúndelikti tirshiligin kórip, tarihy, mádenieti, bilimi men óneri týraly bildi, eń bastysy, Qytaidyń uly halyqtarynyń kóp ǵasyrlyq beibit ómiriniń syrlary men erekshelikterin uqty. Qytaidaǵy kórgenderi kórsetkendei, Shyńjań halyqtarynyń beibitshilik pen dostyǵy aimaqtyń shyǵarmashylyq ekonomikalyq damýyna serpin berip, halyqtyń ál-aýqatynyń ósýi eń basty kórsetkishke ainalýda.
«Qazaqstan úshin Qytaidyń kópultty jáne mádeni aimaǵymen kórshilik tek ekonomikalyq yntymaqtastyqty arttyrýǵa ǵana emes, áleýmettik-mádeni qarym-qatynasty damytýǵa da úlken múmkindik bolyp otyr. Tarihtyń ortaqtyǵy, halyqtar arasyndaǵy tyǵyz bailanys ǵylym, bilim, mádeniet jáne halyq diplomatiiasy salasynda birlesken jobalarǵa qolaily jaǵdai jasaidy», – dep atap ótti seminar qatysýshysy, Qazaqstannyń Toppress.kz aqparat agenttiginiń direktory Erjan Baǵdatov.
Shyńjań-Uiǵyr avtonomiialyq aýdanynyń 70 jyldyǵy búkil Ortalyq Aziia aimaǵy úshin mańyzdy oqiǵa, onda Ortalyq Aziia halyqtary tarihtyń besigin kóredi.
