فوتو: Toppres.kz
2025 جىلعى 8-16 قىركٷيەكتە قىتايدىڭ شىڭجاڭ-ۇيعىر اۆتونومييالىق اۋدانىندا ٷرٸمجٸ, قاشعار جەنە ينين قالالارىندا ەلەمنٸڭ ٸرٸ مەديا باسىلىمدارىنىڭ جەتەكشٸلەرٸ ٷشٸن سىرتتاي سەمينار ٶتتٸ. حالىقارالىق جۋرناليستەردٸڭ نازارىندا جاھاندىق جٸبەك جولى ەكونوميكالىق بەلدەۋٸن بٸرگە سالۋ مەسەلەلەرٸ بولدى. قىتاي, رەسەي, قازاقستان, گەرمانييا, يسپانييا, كانادا, ساۋد ارابيياسى, تٷركييا, شۆەتسييا جەنە باسقا دا 20-دان استام ەلدٸڭ 30-دان اسا باق ٶكٸلٸ جينالىپ, قازٸرگٸ قىتايدىڭ قالاي دامىپ جاتقانىن, ونىڭ تاريحي-مەدەني جەنە ەكونوميكالىق جاعدايىن, پروۆينتسييالاردىڭ تۇرمىسىن, كٶپۇلتتى حالىقتىڭ كٷندەلٸكتٸ ٶمٸرٸن ٶز كٶزٸمەن كٶرۋگە, سونداي-اق جاھاندىق ەكونوميكالىق كٷن تەرتٸبٸندەگٸ ماڭىزدى مەسەلەلەر جٶنٸندە كەسٸبي تەجٸريبە مەن پٸكٸر الماسۋعا مٷمكٸندٸك الدى. كٶپتٸلدٸ ورتادا ماعىنانى جەتكٸزۋگە اۋدارماشىلار جەنە شىڭجاڭنىڭ اقپاراتتىق كەڭسەسٸ كٶمەكتەستٸ.
حالىقارالىق شارانىڭ باعدارلاماسى ەربٸر قاتىسۋشىعا قىتاي مەن باسقا ەلدەردٸڭ تاريحى مەن مەدەنيەتٸن تانىپ, ٶز مەديا پلاتفورمالارىن لايىقتى تٷردە تانىستىرۋعا مٷمكٸندٸك بەردٸ. سەميناردىڭ ەر كٷنٸ مەملەكەتتٸك مەكەمەلەرگە, تاريحي مۇراجايلارعا, پورتتارعا, مەدەني جەنە دٸني ورىندارعا, قىتايدىڭ يندۋستريالدى جەنە ٶندٸرٸستٸك نىساندارىنا, اۋىل شارۋاشىلىعىنا, بٸلٸم مەن عىلىمعا, دەستٷرلٸ بازارلار مەن شاعىن شەبەرحانالارعا ەكسكۋرسييا ۇيىمداستىرىلدى.
قاتىسۋشىلاردىڭ زەرتتەۋ ساپارى ٷرٸمجٸدە, شىڭجاڭ-ۇيعىر اۆتونومييالىق اۋداننىڭ ەكٸمشٸلٸك ورتالىعىندا ورنالاسقان شىڭجاڭ مۇراجايىنان باستالدى. بۇل قىتايداعى ەڭ ٸرٸ تاريحي-مەدەني ورتالىقتاردىڭ بٸرٸ, 1953 جىلى قۇرىلعان جەنە ايماقتىڭ باي مەدەني مۇراسىن كٶرسەتەدٸ, وندا عاسىرلار بويى ۇيعىرلار, قىتايلار, قازاقتار جەنە باسقا حالىقتار بەيبٸت قاتار ٶمٸر سٷرٸپ كەلگەن. مۇراجايدا ارحەولوگييالىق جەدٸگەرلەر, ەتنوگرافييالىق ەكسپوزيتسييالار, ەجەلگٸ قولجازبالار مەن شٶل جاعدايىندا ساقتالعان مۋمييالار بار. قوعام اراسىندا ەرەكشە قىزىعۋشىلىق تۋدىراتىن زال – ۇلى جٸبەك جولىنا ارنالعان. بۇل سيمۆولدىق, ٶيتكەنٸ شىڭجاڭ قىتايدىڭ باتىس قاقپاسى سانالىپ, قازاقستان مەن قىتاي, ورتالىق ازييا مەن ەلەمنٸڭ قالعان بٶلٸگٸ اراسىنداعى «بٸر بەلدەۋ – بٸر جول» باعدارلاماسىن ٸسكە اسىرۋداعى ماڭىزدى ساۋدا, كٶلٸك-لوگيستيكا حابى بولىپ تابىلادى.
شىڭجاڭنىڭ كٶپمەدەنيەتتٸلٸگٸ, دەستٷرلەرٸ مەن ەدەت-عۇرىپتارى قىتايدىڭ باسقا پروۆينتسييالارىمەن سالىستىرعاندا ەرەكشە. جۋرناليستەر ايماقتىڭ قالىپتاسۋ تاريحىن لەكتسييادا ەگجەي-تەگجەيلٸ تانىپ, ٶز پٸكٸرلەرٸن بٸلدٸردٸ.
فوتو: Toppres.kz
تاريحي تۇرعىدان شىڭجاڭ «باتىس ايماقتارى» دەپ اتالعان, بۇل قىتايدىڭ باتىس ايماقتارىن بٸلدٸرەدٸ جەنە ەجەلدەن ونىڭ اجىراماس بٶلٸگٸ بولعان. 1884 جىلى تسين ەۋلەتٸنٸڭ ٷكٸمەتٸ شىڭجاڭ پروۆينتسيياسىن قۇردى. 1955 جىلعى 1 قازاندا ٷرٸمشٸ قالاسىندا ەكٸمشٸلٸك ورتالىعى بولىپ تابىلاتىن شىڭجاڭ-ۇيعىر اۆتونومييالىق اۋدانى قۇرىلدى. بيىل قىركٷيەكتٸڭ سوڭىندا قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ تٶراعاسى سي تسزينپين ايماقتىڭ 70 جىلدىق مەرەيتويى اياسىنداعى مەرەكەلٸك شارالارعا قاتىستى.
شىڭجاڭ قىتايدىڭ سولتٷستٸك-باتىسىندا, ەۋرازييا قۇرلىعىنىڭ ٸشكٸ اۋماعىندا ورنالاسقان. اۋدانى 1,6649 ميلليون شارشى كيلومەتردٸ قۇرايدى جەنە موڭعولييا, رەسەي, قازاقستان, قىرعىزستان, تەجٸكستان, اۋعانستان, پەكٸستان جەنە ٷندٸستان سيياقتى سەگٸز ەلمەن شەكتەسەدٸ. قۇرلىقتاعى شەكارا ۇزىندىعى 5700 كم-دەن اسادى. بۇل قىتايداعى ەڭ ٷلكەن اۋدان, ەڭ ۇزىن قۇرلىقتىق شەكاراسى جەنە ەڭ كٶپ كٶرشٸ ەلدەرٸ بار پروۆينتسييالىق دەڭگەيدەگٸ ەكٸمشٸلٸك ايماق.
فوتو: Toppres.kz
شىڭجاڭ مۇراجايىنان حالىقارالىق توپ ٷرٸمجٸ حالىقارالىق قۇرعاق پورتقا باردى. بۇل قازٸرگٸ تاڭدا ازييا مەن ەۋروپا اراسىنداعى نەگٸزگٸ لوگيستيكالىق تٷيٸن. سوڭعى ونجىلدىقتا قارقىندى دامىعان كٶلٸك دەلٸزٸ كٷنٸنە 200-دەن استام تاۋار تٷرٸنٸڭ مۋلتيمودالدى تاسىمالىن جٷزەگە اسىرادى. ولاردىڭ اراسىندا تۇرمىستىق تاۋارلار, اۋىر ٶنەركەسٸپ جٷكتەرٸ جەنە ەرتٷرلٸ جابدىقتار بار. قۇرعاق پورت اشىلعاننان بەرٸ 5900 رەيس جٷزەگە اسىرىلىپ, 21 باعىت بويىنشا 26-دان استام قالاعا جٷك جەتكٸزٸلگەن. مىسالى, قازاقستانعا جەتكٸزۋ ەكٸ كٷن, رەسەيگە سەگٸز كٷن, ال ٸرٸ ەۋروپالىق قالالارعا شامامەن 16 كٷن الادى. بۇل قۇرلىقتىق پورت «بٸر بەلدەۋ – بٸر جول» باستاماسىندا شەشۋشٸ رٶل اتقارىپ, قىتايدى ورتالىق ازييا, ەۋروپا جەنە باسقا ايماقتارمەن بايلانىستىرادى. مۇندا جٷكتٸڭ اۋىسپاسى, كەدەن رەسٸمدەرٸ جەنە حالىقارالىق كونتەينەرلٸك پويىزدارعا لوگيستيكالىق قىزمەت كٶرسەتٸلەدٸ. پورت تەمٸرجول جەنە اۆتوكٶلٸك جەلٸلەرٸنە ينتەگراتسييالانعان, بۇل شەلكوۆىي جولىنىڭ باعىتتارى بويىنشا تاۋارلاردى تيٸمدٸ تاراتۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
قازاقستاننىڭ اۆتوموبيل نارىعىنىڭ ٶندٸرٸسٸ مەن رەسمي ديستريبۋتسيياسى قارقىندى ٶسۋدە. قازاقستاننىڭ اۆتوموبيل وداعىنىڭ مەلٸمەتٸنشە, بيىلعى جىلى جاڭا كٶلٸك قۇرالدارىنىڭ ساتىلىمى 125 034 داناعا جەتٸپ, ٶتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 23% ٶسكەن. بٷگٸندە نارىق ەرتٷرلٸ تەحنيكالىق جابدىقتاۋلى كٶلٸكتەردٸ ۇسىنادى, ولار اۆتوكٶلٸك يەلەرٸنٸڭ تٷرلٸ تالعامدارىن قاناعاتتاندىرادى. سوندىقتان, شىڭجاڭداعى Guangzhou Automobile Corporation (GAC Group) فيليالىنىڭ اۆتوموبيل ٶنەركەسٸبٸن دامىتۋعا باعىتتالعان جۇمىسىمەن تانىسۋ ەرەكشە قىزىق بولدى. بۇل كەسٸپورىن GAC Trumpchi برەندٸنٸڭ جەڭٸل كٶلٸكتەرٸن شىعارىپ, ەكولوگيياعا كٶڭٸل بٶلەدٸ جەنە تازا تەحنولوگييالاردى ەنگٸزەدٸ. فيليال جەرگٸلٸكتٸ حالىققا جەنە ۇلتتىق ازشىلىقتارعا جۇمىس ورىندارىن قۇرۋعا, ٶندٸرٸستٸڭ لوكاليزاتسيياسىن ارتتىرۋعا جەنە ەكونوميكانى ىنتالاندىرۋعا سەپتٸگٸن تيگٸزەدٸ.
شىڭجاڭ – كٶپ ەتنيكالىق توپتاردىڭ بٸرگە ٶمٸر سٷرەتٸن, ەجەلدەن تٷرلٸ دٸندەردٸڭ قاتار ۇشتاسىپ كەلە جاتقان ايماق. بيىلدىڭ باسىندا ايماق حالقى 26 ميلليوننان استام ادامدى قۇرادى. قازٸرگٸ ۋاقىتتا 56 ەتنيكالىق توپ تۇرادى, ولاردىڭ ٸشٸندە ۇيعىرلار, قىتايلار (حان), قازاقتار, موڭعولدار, حٷيلار, قىرعىزدار, مانچجۋرلار, سيبو, تەجٸك, داۋرلار, ٶزبەكتەر, تاتارلار جەنە ورىستار بار. ايماقتا يسلام, بۋدديزم, داوسيزم, حريستياندىق, كاتوليتسيزم جەنە پراۆوسلاۆيە سيياقتى دٸندەر ٶكٸلدەرٸ بار. شىڭجاڭ دٸني سەنٸم بوستاندىعىن قولدايدى جەنە دٸنباسىلاردىڭ رەسٸمدەرٸن ورىنداۋعا جاعداي جاسايدى. قىتايداعى دٸنارالىق تٶزٸمدٸلٸك تۋرالى تەرەڭٸرەك بٸلۋ ٷشٸن جۋرناليستەر ٷرٸمشٸدەگٸ شىڭجاڭ يسلام ينستيتۋتىنا باردى. بۇل مەكەمە ورتاشا يسلامنىڭ قالىپتاسۋىنا ماڭىزدى ٷلەس قوسادى, ونىڭ وقۋ باعدارلاماسى يسلامدىق پەندەردٸ قىتاي تٸلٸ, زاڭ جەنە مەملەكەتتٸك نورمالارمەن بٸرٸكتٸرەدٸ. ستۋدەنتتەر قۇران وقۋدى, شاريعات نەگٸزدەرٸن جەنە دٸني ەتيكانى ٷيرەنەدٸ, بۇل دٸنارالىق ديالوگقا ىقپال ەتەدٸ.
كەيٸن گۋمانيتارلىق نازار ٶندٸرٸستٸك باعىتقا اۋىستى. قىتايدىڭ الىپ ٶنەركەسٸبٸ بولات ٶندٸرۋدەن ەلەكترونيكاعا, تەكستيلدەن اۆتوموبيل جاساۋعا دەيٸنگٸ سالالاردى قامتيدى, سوندىقتان ونى «ەلەم فابريكاسى» دەپ اتايدى. مىسالى, Tianshan Wool Tex – جٷن ٶنٸمدەرٸن شىعاراتىن ٸرٸ تەكستيل كومپانيياسى. ول شيكٸزاتتى ٶڭدەۋدەن باستاپ دايىن كيٸم مەن ماتالاردى شىعارۋعا دەيٸنگٸ تولىق تسيكلدى قامتيدى, سونداي-اق جەرگٸلٸكتٸ حالىق پەن ۇلتتىق ازشىلىقتارعا جۇمىس ورىندارىن ۇسىنادى. جۋرناليستەر جوعارى تەحنولوگييالىق جابدىقتار مەن ٶندٸرٸستٸك كومپونەنتتەر شىعاراتىن كەسٸپورىننىڭ كٶلەمٸن دە كٶردٸ. ال China Railway Construction Corporation (CRCC) فيليالى شىڭجاڭدا تەمٸرجول, اۆتوماگيسترالدار, كٶپٸرلەر مەن تۋننەلدەردٸ سالۋمەن اينالىسادى. كومپانييا ۇلتتىق جوبالارعا قاتىسىپ, ايماقتىڭ كٶلٸك بايلانىستارىن قىتاي مەن ورتالىق ازييا ەلدەرٸمەن نىعايتادى.
فوتو: Toppres.kz
قىتايدىڭ باتىسىنداعى تاڭعاجايىپ ەرٸ كٶپۇلتتى قالا قاشعار حالىقارالىق زەرتتەۋ نىسانى بولدى. ول ۇلى جٸبەك جولىنىڭ كٶنە كەرۋەن باعىتتارىنىڭ توعىسقان جەرٸندە ورنالاسقان جەنە تاريحى 2000 جىلدان اسادى. ەجەلگٸ قالا كٶشەلەرٸ, بازارلارى مەن دەستٷرلٸ ۇيعىر سەۋلەتٸ مەدەني ەرتٷرلٸلٸك پەن ەجەلگٸ رۋحتى ساقتاپ كەلەدٸ. قازاق عالىمى, ەتنوگراف شوقان ۋەليحانوۆ العاشقىلاردىڭ بٸرٸ بولىپ قاشعارييانى ٶز جازبالارىندا جان-جاقتى سيپاتتاعان. قاشعار ەجەلدەن شىعىس پەن باتىس اراسىنداعى ساۋدا مەن مەدەني الماسۋ ورتالىعى بولعان. قالاداعى ساياحات قىتايداعى ەڭ ٷلكەن مەشٸت يد قاح مەشٸتٸمەن جالعاستى. ول 1442 جىلى سالىنعان, اۋماعى 16 800 شارشى مەتردٸ الىپ, 20 000-عا دەيٸن مۇسىلماندى قابىلداي الادى. مەشٸتتٸڭ ارحيتەكتۋراسى دەستٷرلٸ ارابتىق ەلەمەنتتەردٸ ۇيعىر ستيلٸمەن ٷيلەستٸرەدٸ. باستاپقىدا ناماز وقۋ مەن بٸلٸم بەرۋ ٷشٸن سالىنعان بۇل عيمارات ايماقتىڭ ماڭىزدى مەدەني جەنە تاريحي ەسكەرتكٸشٸ سانالادى.
ايتا كەتەرلٸگٸ, 2024 جىلى سۋار ايماعى دەندٸ داقىلداردىڭ گەكتارعا ٶنٸمدٸلٸگٸ بويىنشا قىتاي پروۆينتسييالارى اراسىندا بٸرٸنشٸ ورىنعا شىقتى. شىڭجاڭنىڭ ايماقتىق جٸٶ-ٸ جىلىنا 6,1% ٶستٸ جەنە ەكٸ تريلليون يۋاننان استى. ٷكٸمەت تۇزدى جەنە تۇزدانعان جەرلەردٸ جاقسارتۋ, اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋ جەنە سۋارۋدى ٷنەمدەۋ باعىتتارىنا ينۆەستيتسييا سالادى. قاشعار اۋىل شارۋاشىلىعى ايماق ەكونوميكاسىندا ماڭىزدى رٶل اتقارادى, ماقتا, دەندٸ داقىلدار مەن جەمٸستەر ٶسٸرۋمەن قاتار, مال شارۋاشىلىعىن جەنە اگروتەحنولوگييالاردى دامىتادى. قاشعاردا ٶرٸك, جٷزٸم, قىزىل فينيك, جاڭعاق ٶسٸرٸلەدٸ. مىسالى, Kashi Galele Modern Agriculture Co. Ltd كومپانيياسى جاڭعاق ٶڭدەۋ جەنە ەكسپورتپەن اينالىسادى. كومپانييا ٶنٸمدەرٸن ورتالىق ازييا ەلدەرٸنە, سونىڭ ٸشٸندە قازاقستانعا جەتكٸزەدٸ.
قىتاي تۋرالى ايتقاندا دەستٷرلٸ قىتاي مەديتسيناسىن اتاپ ٶتپەي كەتۋ مٷمكٸن ەمەس. قاشعارداعى حالىقارالىق توپ دەستٷرلٸ قىتاي مەديتسيناسىنا ماماندانعان اۋرۋحانانى كٶردٸ. وندا اكۋپۋنكتۋرا, ماسساج جەنە فيتوتەراپييا ارقىلى اۋرۋلاردى دياگنوستيكالاۋ جەنە ەمدەۋ جٷرگٸزٸلەدٸ. اۋرۋحانا جەرگٸلٸكتٸ تۇرعىندارعا قىزمەت كٶرسەتٸپ, دەستٷرلٸ مەديتسينالىق تەجٸريبەلەردٸ ساقتاۋ مەن دامىتۋعا ىقپال ەتەدٸ. سونىمەن قاتار, جۋرناليستەر جەرگٸلٸكتٸ بالاباقشالاردىڭ بٸرٸنە بارىپ, قاشعار عىلىمي مۇراجايىمەن جەنە جايلى تۇرعىن اۋداندارىمەن تانىستى.
فوتو: Toppres.kz
سەميناردىڭ ٷشٸنشٸ ورنى ينين قالاسى بولدى. بۇل قالا ٸلە ٶزەنٸنٸڭ جاعاسىندا, قازاقستان شەكاراسىنا جاقىن ورنالاسقان. ٸلە قازاق اۆتونومييالىق وبلىسىنىڭ مەدەني جەنە تاريحي ورتالىعى, مۇندا ۇيعىرلار, قازاقتار, ورىستار مەن قىتايلار بەيبٸت قاتار ٶمٸر سٷرەدٸ. قالا ٶزٸنٸڭ جاسىل كٶشەلەرٸمەن, ەرەكشە سەۋلەتٸمەن, Liuxing اۋدانىنىڭ تاريحي جوسپارلاۋىمەن جەنە ۇلى جٸبەك جولىنىڭ باي مۇراسىمەن تانىمال.
ساپاردىڭ سوڭىندا قاتىسۋشىلار شىڭجاڭ حالىقارالىق كٶرمە جەنە كونفەرەنتسييا ورتالىعىنىڭ ەكسپوزيتسييالارىمەن تانىستى, ونىڭ ٸشٸندە شىڭجاڭ حالىق كونگرەسٸنٸڭ تاريحي مۇراجايى, مۋكام ٶنەر تەاترىنىڭ ەرەكشە قويىلىمى جەنە تۋريستەر اراسىندا تانىمال ٷلكەن بازارعا باردى.
بۇل ساپار كٶپتەگەن قاتىسۋشىلاردىڭ قىتاي مەن ونىڭ پروۆينتسييالارى تۋرالى تٷسٸنٸگٸن ٶزگەرتتٸ. جۋرناليستەر شىڭجاڭنىڭ ناعىز تۇرعىندارىن, ولاردىڭ كٷندەلٸكتٸ تٸرشٸلٸگٸن كٶرٸپ, تاريحى, مەدەنيەتٸ, بٸلٸمٸ مەن ٶنەرٸ تۋرالى بٸلدٸ, ەڭ باستىسى, قىتايدىڭ ۇلى حالىقتارىنىڭ كٶپ عاسىرلىق بەيبٸت ٶمٸرٸنٸڭ سىرلارى مەن ەرەكشەلٸكتەرٸن ۇقتى. قىتايداعى كٶرگەندەرٸ كٶرسەتكەندەي, شىڭجاڭ حالىقتارىنىڭ بەيبٸتشٸلٸك پەن دوستىعى ايماقتىڭ شىعارماشىلىق ەكونوميكالىق دامۋىنا سەرپٸن بەرٸپ, حالىقتىڭ ەل-اۋقاتىنىڭ ٶسۋٸ ەڭ باستى كٶرسەتكٸشكە اينالۋدا.
«قازاقستان ٷشٸن قىتايدىڭ كٶپۇلتتى جەنە مەدەني ايماعىمەن كٶرشٸلٸك تەك ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتى ارتتىرۋعا عانا ەمەس, ەلەۋمەتتٸك-مەدەني قارىم-قاتىناستى دامىتۋعا دا ٷلكەن مٷمكٸندٸك بولىپ وتىر. تاريحتىڭ ورتاقتىعى, حالىقتار اراسىنداعى تىعىز بايلانىس عىلىم, بٸلٸم, مەدەنيەت جەنە حالىق ديپلوماتيياسى سالاسىندا بٸرلەسكەن جوبالارعا قولايلى جاعداي جاسايدى», – دەپ اتاپ ٶتتٸ سەمينار قاتىسۋشىسى, قازاقستاننىڭ Toppress.kz اقپارات اگەنتتٸگٸنٸڭ ديرەكتورى ەرجان باعداتوۆ.
شىڭجاڭ-ۇيعىر اۆتونومييالىق اۋدانىنىڭ 70 جىلدىعى بٷكٸل ورتالىق ازييا ايماعى ٷشٸن ماڭىزدى وقيعا, وندا ورتالىق ازييا حالىقتارى تاريحتىڭ بەسٸگٸن كٶرەدٸ.
