Qazirgi jaǵdailarda Úkimet Memleket basshysynyń tapsyrmasy boiynsha elimizde áleýmettik-ekonomikalyq turaqtylyqty saqtaý boiynsha aýqymdy sharalardy júzege asyryp jatyr. Búgin ulttyq ekonomika ministri Rýslan Dálenov onlain brifing aiasynda ekonomika men shaǵyn jáne orta biznesti qoldaý boiynsha qabyldanyp jatqan barlyq sharalar týraly egjei-tegjeili aityp berdi.
Rýslan Dálenovtyń aitýynsha, jahandyq jaǵymsyz trendter jyl basynan beri Qazaqstan ekonomikasyna áserin tigizýde.
«Qazaqstan da álemniń barlyq basqa elderi siiaqty koronavirýs pandemiiasyna bailanysty iskerlik belsendiliktiń tómendeýin bastan keshýde. Eń kóp zardap shekken qyzmet kórsetý salasy, onyń aǵymdaǵy jyldyń 6 aidaǵy tómendeýi 5,6% qurady. Bul rette ekonomikanyń naqty sektorynda turaqty ósý baiqalady. Taýarlar óndirisi 4,1%-ǵa ósti», — dedi ol.
Negizgi draiverler qurylys (+11,2%) jáne óńdeý ónerkásibi (+4,8%) boldy. Óńdeý ónerkásibinde ósý 4,8% qurady. Ol avtomobil jasaý (46%), farmatsevtika (24%), daiyn metall buiymdaryn óndirý (20%), jeńil ónerkásip (8%), rezeńke jáne plastmassa buiymdaryn (8%) jáne qaǵaz óndirý (15%) esebinen qamtamasyz etildi.
TJ kezeńinde jumyspen qamtýdy jáne turǵyndarǵa áleýmettik tólem tóleýdi qamtamasyz etý
Tótenshe jaǵdai kezeńinde (biylǵy 23 jáne 30 naýryzda) ekonomikany turaqtandyrý jáne halyqty qoldaý boiynsha jedel sharalardyń 2 paketi qabyldandy. Sharalar jumyspen qamtamasyz etýge, halyqtyń tabysyn tómendetpeýge, turǵyn úi qurylysyna, biýdjettiń salyq kiristerinen qalpyna keltirýge jáne basqa da salalarǵa baǵyttalǵan. Memlekettiń barlyq áleýmettik mindettemeleri ýaqtyly tólenýde.
Eńbek naryǵyndaǵy turaqtylyqty qamtamasyz etý úshin «Jumyspen qamtý jol kartasy» jańa baǵdarlamasy boiynsha 1 trln teńge bólindi. Osy baǵdarlamany iske asyrý óńirlerde halyqtyń ómir súrý sapasyn jaqsartýǵa baǵyttalǵan kóptegen mańyzdy máselelerdi sheshýge múmkindik beredi. Bul – apatty jáne úsh aýysymdy mektepter sanyn azaitý, gazdandyrý, sapaly jergilikti joldar salý, injenerlik-kommýnikatsiialyq infraqurylymdy jańǵyrtý, sondai-aq taza aýyz sýmen qamtamasyz etý.
Mysaly, Jambyl oblysynda gazdandyrý jobasyn júzege asyrý nátijesinde Qordai aýdany aýyldarynyń 50 myńnan astam turǵyny tabiǵi gazǵa qol jetkizedi. Atyraý oblysy Qurmanǵazy aýdanynda halyqty aýyz sýmen qamtamasyz etý úshin magistraldyq sý jelesiniń qurylysy júrgizilýde.
Osyndai jobalar elimizdiń ár óńirinde halyqtyń ómir súrý jaǵdaiyn jaqsartý boiynsha ózekti mindetterdi sheshedi.
Búgingi tańda 255 myń jumys ornyn, onyń ishinde aiaqtalǵan jobalarda 15 myń turaqty jumys ornyn qurý josparlanǵan 6,5 myń áleýmettik mańyzy bar joba iriktep alyndy.
Shamamen 5,9 myń jobanyń iske asyrylýy bastaldy, onda 123 myń jumys oryny qurylǵan.
Jumyspen qamtýdyń jol kartasy irgeles salalarda 100 myńnan astam turaqty jumys oryndaryn qurýdyń negizin qalaidy.
262 myńnan astam adam «Eńbek» memlekettik baǵdarlamasynyń qatysýshysy boldy, onyń ishinde 184 myńy jumysqa ornalastyryldy.
Kólik infraqurylymyn aýqymdy jańǵyrtý jáne halyqty jumyspen qamtamasyz etý maqsatynda «Nurly jol» memlekettik baǵdarlamasy aiasynda 5,5 myń km respýblikalyq jáne 4 myń km jergilikti joldardy salý jáne qaita jańartý jumystary júrgizilip jatyr.
Jalpy jol qurylysy jumystaryna 200 myń adam tartyldy.
Osy jyly tirek aýyldyq eldi mekenderdiń infraqurylymyn jańǵyrtý boiynsha «Aýyl – El besigi» jobasyn qarjylandyrý 98 mlrd teńgege deiin ulǵaityldy.
Búgingi tańda 216 aýylda kólik (368 joba) jáne áleýmettik infraqurylymdy (223 joba), sondai-aq turǵyn úi-kommýnaldyq sharýashylyqty (329 joba) damytýǵa baǵyttalǵan 920 joba iske asyrylýda. Jobalardy iske asyrýǵa 16 myńnan astam adam jumysqa tartylǵan.
Halyqty turǵyn úi-kommýnaldyq sharýashylyqtyń sapaly qyzmetterimen qamtamasyz etý úshin injenerlik infraqurylymdy jańǵyrtý jumystary jalǵasýda. Aǵymdaǵy jyldyń 6 aiynda 800 km sýmen jabdyqtaý jáne sý burý jelileri qaita jańartyldy. Budan basqa, 13,7 mlrd teńge somasyna óńirlerdi gazdandyrý boiynsha 21 joba iske asyrylýda.
Jalpy, memlekettik baǵdarlamalar sheńberinde jumyspen qamtýdy qalyptastyrý jónindegi sharalarmen aǵymdaǵy jyldyń sońyna deiin 1,2 mln astam azamat qamtylatyn bolady.
Budan basqa, 2 mln astam jumys ornyn saqtaý jáne turaqty eńbekaqy tóleý úshin ákimder, jumys berýshiler men kásipodaqtar arasynda 140 myń memorandým qabyldandy. 1,1 mln astam qyzmetker jumys isteitin 1 myńnan astam iri kásiporyndarmen Eńbek resýrstarynyń basqarylatyn aǵyny boiynsha jol kartalary qabyldandy.
TJ kezeńinde ShOB-ty jeńildikpen nesielendirý quraldary edáýir arttyryldy
Nesieleý kólemi 1 trln teńgege ulǵaityldy. Iaǵni, «Qarapaiym zattar ekonomikasy» baǵdarlamasy boiynsha qosymsha 400 mlrd teńge jáne Ulttyq bank jelisi boiynsha jańa 600 mlrd teńge qamtyldy.
«Biznestiń jol kartasy» jáne «Qarapaiym zattar ekonomikasy» baǵdarlamalary boiynsha salalardy qamtý aitarlyqtai keńeitildi. Qaryz alýshylar úshin sońǵy mólsherleme 6% quraidy.
Jyl basynan beri «Biznestiń jol kartasy – 2025» memlekettik baǵdarlamasy boiynsha 112 mlrd teńge somasyna 1700-den astam joba qarjylandyryldy.
«Eńbek» memlekettik baǵdarlamasy boiynsha 5 216 joba iske asyryldy, 22,9 mlrd teńge nesie berildi. «Qarapaiym zattar ekonomikasy» baǵdarlamasy boiynsha jyl basynan beri 382 mlrd teńgeden astam somaǵa shamamen 1500 joba qarjylandyryldy.
Sonymen qatar, Ulttyq bank salalyq shekteýlersiz, shaǵyn jáne orta biznesti, sonymen qosa jeke kásipkerlerdi 600 mlrd teńgege jeńildikpen nesieleý baǵdarlamasyn iske qosty.
Kreditter ainalym qarajatyn tolyqtyrýǵa 1 jylǵa 8%-pen beriledi. Jyl basynan beri osy baǵdarlama boiynsha 2570 jobaǵa 347 mlrd teńgege qarjylandyryldy.
Jalpy alǵanda 4 baǵdarlama boiynsha (BJK-2025, Eńbek, Qarapaiym zattar ekonomikasy, UB baǵdarlamasy) jyl basynan beri 864 mlrd teńgege barlyǵy 11 myńnan astam joba qarjylandyryldy. Búgingi tańda taǵy 660 mlrd teńgege 3 259 joba qarastyrylýda.
700 myńǵa jýyq qazaqstandyq biznesmen biýdjetke salyq tóleýden bosatyldy
2020 jyldyń 1 maýsymyna deiin shaǵyn jáne orta biznes sýbektileri úshin barlyq salyqtar men áleýmettik tólemderdi tóleý merzimin uzartý engizildi. Ekonomikanyń neǵurlym osal sektorlarynda jyl sońyna deiin múlikke salynatyn salyq stavkasy nólge teńestirildi. Aýyl sharýashylyǵy ónimderin óndirýshiler úshin aýyl sharýashylyǵy maqsatyndaǵy jerler boiynsha jyl sońyna deiin jer salyǵynyń stavkasy nólge deiin tómendetildi. Asyl tuqymdy mal sharýashylyǵy salasynda qosylǵan qun salyǵyn import kezinde esepke alý ádisimen tóleý múmkindigi berilgen, bul jalpy salyqtan bosatýdy bildiredi.
2020 jyldyń 1 qazanyna deiin áleýmettik mańyzy bar azyq-túlik taýarlary úshin qosylǵan qun salyǵy mólsherlemesi 12%-dan 8%-ǵa deiin tómendetildi.
Ekonomikanyń eń kóp zardap shekken 29 sektorynda 2020 jyldyń 1 qazanyna deiin eńbekaqy tóleý qorynan salyqtar men áleýmettik tólemder boiynsha nóldik stavkalar belgilendi. Bul jeke tabys salyǵy jáne qyzmetkerdiń mindetti zeinetaqy jarnalary, áleýmettik salyq jáne áleýmettik aýdarymdar, mindetti meditsinalyq saqtandyrýǵa jarnalar men aýdarymdar.
Jalpy, sharalar 1 trln teńgege jýyq somaǵa shamamen 700 myń salyq tóleýshini qamtidy.
Budan basqa, buryn tótenshe jaǵdai kezeńinde shaǵyn jáne orta biznestiń boryshtyq júktemesiniń ósýine jol bermeý úshin negizgi boryshty jáne kreditter boiynsha syiaqyny tóleý boiynsha 90 kúnge keiinge qaldyrý berilgen bolatyn.
Qazaqstan ekonomikasynyń ózin-ózi qamtýy artty
R. Dálenov atap ótkendei, búgingi tańda ekonomikanyń ózin-ózi qamtamasyz etýin arttyrý jáne ishki suranystyń áleýetin ashý boiynsha belsendi sharalar qabyldaý erekshe ózekti bolyp tabylady.
Búgingi tańda azyq-túlik taýarlarynyń negizgi túrleri boiynsha importtyń ornyn basý úshin investitsiialyq jobalar belsendi iske asyrylýda. Aǵymdaǵy jyly agroónerkásip salasynda 44 jobany iske asyrý bastaldy, olar importtyń ornyn basý jáne syrtqy kúizelisterdiń áserin joiýǵa baǵyttalǵan. Bul — qus fabrikalary, et kombinattary, sút zaýyttary, qant jáne balyq zaýyttary, sondai-aq qarqyndy alma baqtary.
Ekonomikalyq ósimdi qalpyna keltirý
Búgingi tańda 2020 jyldyń sońyna deiin ekonomikalyq ósýdi qalpyna keltirýdiń keshendi jospary iske asyrylýda.
Keshendi jospar «Atameken» ulttyq kásipkerler palatasy men elimizdiń barlyq óńirlerindegi kásipkerlerdiń usynystaryn eskere otyryp qalyptastyrylǵan jáne otandyq biznesti tolǵandyratyn neǵurlym ózekti jáne problemalyq máselelerdi eskeredi.
Keshendi jospar 10 baǵyt boiynsha qarjylyq jáne qarjylyq emes sharalardy qarastyrady. Bul óńdeý ónerkásibi, taý-ken metallýrgiia jáne agroónerkásip kesheni, qurylys salasy, azamattyq aviatsiia, logistika, týrizm, shaǵyn jáne orta biznes pen qyzmet kórsetý sektory, sondai-aq áleýmettik salalar. Árbir sala boiynsha ózekti máselelerdi jedel sheshý úshin sharalar iske asyrylýda.
Keshendi jospardy iske asyrý úshin zańnamaǵa salyqtyq yntalandyrýdy qamtityn shuǵyl túzetýler paketi qabyldandy. Óńdeýshi sektor kompaniialarynyń ainalym qarajatyn tolyqtyrý úshin korporativtik tabys salyǵy boiynsha avanstyq tólemder somasynyń 33%-yn 2020 jylǵy 2 jáne 3 toqsannan 2021 jylǵa aýystyrý kózdelgen, sondai-aq qosylǵan qun salyǵyn ońailatylǵan qaitarý mólsheri 70%-dan 80%-ǵa deiin ulǵaityldy.
Áýe tasymaly salasyn qoldaý maqsatynda jyl sońyna deiin áýejailar úshin jer salyǵy men jer ýchaskelerin paidalanǵany úshin tólem, sondai-aq ushaqtardyń qosalqy bólshekteriniń importyna qosylǵan qun salyǵy jáne aviakompaniialar úshin rezident emesterdiń qyzmetteri boiynsha qosylǵan qun salyǵy alynyp tastaldy.
Memlekettik emes buqaralyq aqparat quraldary 2020 jylǵy 1 qazanǵa deiin eńbekaqy tóleý qorynan salyqtar men mindetti tólemderden bosatyldy.
Jeke tulǵalar úshin jyl sońyna deiin salyqtyq raqymshylyq engizildi. Salyqtyń negizgi somasyn tólegen kezde ósimpul men aiyppul esepten shyǵarylady.
Halyqaralyq avtomobil júk tasymaldaryn júzege asyratyn kásipkerlerdi qoldaý úshin jyl sońyna deiin ershikti tartqyshtardy alǵashqy tirkeý úshin alym alynyp tastaldy.
Salyqtyq ákimshilendirý bóliginde jyl sońyna deiin rezidenttik sertifikattaryn usyný merzimderi uzartyldy, sondai-aq tótenshe jaǵdai kezeńinde resimdelgen qujattardyń skanerlengen kóshirmeleriniń zańdylyǵy tanyldy.
Keshendi josparda salyqtyq yntalandyrýlarmen qatar kredit berýdi keńeitý, infraqurylymdy damytý, ishki óndiristi, kásipkerlikti qoldaý jáne jumyspen qamtýdy saqtaý boiynsha sharalar kózdeledi. Osy jyldyń qyrkúieginde depýtattardyń qaraýyna túzetýlerdiń ekinshi paketi jeke zań jobasy arqyly engiziletin bolady.
Óńdeýshi ónerkásipti qoldaý úshin Ónerkásipti damytý qoryn qurý, offteik-kelisimsharttar jasaý, joǵary qaita óńdeý ónimderin eksporttaý kezinde kólik shyǵyndarynyń ornyn toltyrýdy 80%-ǵa deiin ulǵaitý kózdelip otyr.Qor arqyly óńdeýshi kásiporyndar 3%-dan aspaityn mólsherlememen kreditteletin bolady.
Búgingi tańda óńdeý ónerkásibinde jasalǵan offteik-kelisimsharttardyń jalpy somasy 19 mlrd teńgeden asady. Áleýetti otandyq óndirýshilerdi anyqtaý boiynsha turaqty negizde taldaý júrgizilýde.
Lizingtik qarjylandyrý arqyly eksporttyq áleýeti bar óńdeýshi ónerkásipte birqatar jobalardy iske asyrý pysyqtalýda. Bul joǵary tehnologiialyq quiý zaýytynyń, júk avtomobilderiniń jetekshi kópirleriniń redýktorlaryn shyǵaratyn zaýyttyń jáne avtomobil shinalaryn shyǵaratyn zaýyttyń qurylysy.
Agroónerkásip kesheninde aýyl sharýashylyǵy taýaryn óndirýshiler úshin forvardtyq kelisimsharttardy engizý jáne «alqaptan sórege deiin» qaǵidasy boiynsha qarjylandyrý tetigin engizý kózdeledi. Bul sharalar agrarlyq ónimdi turaqty satyp alý men ótkizýdi qamtamasyz etýge baǵyttalǵan.
«Alqaptan sórege deiin» pilottyq jobasyn biyl Jambyl, Túrkistan jáne Almaty oblystarynda iske asyrý josparlanýda. Ol úshin barlyq qajetti daiyndyq jumystary júrgizilýde.
Qurylys salasynda «5-10-20» jeńildikpen kredit berýdiń pilottyq jobasyn iske qosý jáne «Jumyspen qamtýdyń jol kartasy» obektileriniń qurylysy kezinde otandyq qurylys materialdaryn satyp alýdy qamtamasyz etý josparlanýda.
Memlekettik qyzmetterdi jáne «Eńbek» memlekettik baǵdarlamasy sheńberindegi jumyspen qamtýǵa járdemdesýdi memlekettik qoldaý sharalaryn tsifrlandyrý boiynsha jol kartasynyń jobasy ázirlendi. Jumyssyz retinde tirkelý kezinde «Elektrondyq úkimet» veb-portaly arqyly júginý múmkindigi qarastyrylǵan. Jumys izdep júrgen adamdy jumyssyz retinde tirkeý merzimi 2 aptadan 3 jumys kúnine deiin qysqartyldy.
Shaǵyn jáne orta biznesti qoldaý úshin Ulttyq Bank baǵdarlamasy jelisi boiynsha jáne «Biznestiń jol kartasy-2025» jelisi boiynsha qyzmet túrleri keńeitilip, kreditteý rásimderi jeńildetilýde.
Qazirgi kezeńde mikrobiznesti qoldaý mańyzdy másele bolyp otyr. Kreditterge qol jetkizý jáne kepil máselelerin sheshý shaǵyn jáne orta biznestiń, ásirese mikrobiznestiń damýynyń faktory bolyp tabylady. Sondyqtan, «Biznestiń jol kartasy-2025» memlekettik baǵdarlamasyna jańa baǵyt qosyldy — «shaǵyn jáne mikrobiznesti shaǵyn kreditteý».
Qarjylandyrý sýbsidiialaý esebinen 6%-ten aspaityn mólsherleme boiynsha qoljetimdi bolady. Búginde mundai kreditter boiynsha mólsherlemeler joǵary. Jańa baǵyt 6% mólsherlemesi boiynsha kreditter alýǵa múmkindik beredi. Kreditter ainalym qarajatyn tolyqtyrýǵa 5 mln teńgege deiin jáne óndiristik qajettilikterge 20 mln teńgege deiin beriletin bolady.
Qarjylandyrý kózderi – bankter men mikroqarjy uiymdarynyń menshikti qarajaty. Bul rette kepil berý máselesi sheshilýde. Damý qory qaryzdyń negizgi qaryzynyń 85%-na deiin kepildendirýdi qamtamasyz etetin bolady. Bul mikrobiznes ókilderiniń úlken tobyn qamtýǵa múmkindik beredi.
Mikro jáne shaǵyn biznes jobalaryn qaraý kelisý rásimderin ońailatý arqyly jedeldetiletin bolady.
Áleýmettik qorǵaý, bilim berý jáne densaýlyq saqtaý salasynda jumyspen qamtý ortalyqtarynda tirkeýdi ońailatý, qashyqtyqtan oqytý ádistemelerin jetildirý jáne ulttyq sanitarlyq-epidemiologiialyq qyzmetti kúsheitý jónindegi sharalar kózdelgen.
Barlyq osy sharalar syrtqy kúizelisterdiń teris saldaryn azaitýǵa baǵyttalǵan. Sondai-aq, Keshendi jospar ekonomika salalaryndaǵy jedel máselelerdi sheshýge, jumyspen qamtý men kásipkerlikti qoldaýǵa múmkindik beredi.
Biznesti qoldaýdyń qosymsha sharalary
Iskerlik belsendiliktiń jańa tsiklyn iske qosý maqsatynda otandyq biznesti qoldaý sharalary qabyldanýda. Qazirgi jaǵdaida shekteý karantindik sharalary shaǵyn jáne orta bizneske tikelei áser etkeni belgili.
Sondyqtan, shaǵyn jáne orta biznesti qoldaý úshin salyqtyq yntalandyrý sharalary usynyldy, nesie berý keńeitilýde, biznesti júrgizý sharttaryn odan ári jeńildetý boiynsha sharalar qabyldanýda. Ministrlik biznes qaýymdastyqpen jáne «Atameken» ulttyq kásipkerler palatasymen únemi bailanysta. Biznes ókilderinen kelip túsken barlyq usynystar taldanyp, júielenedi.
Máselen, biznestiń usynystary boiynsha Biznesti qoldaýdyń qosymsha sharalary ázirlendi. Olar osy jyldyń 18 maýsymynda Ekonomikalyq ósimdi qalpyna keltirý jónindegi memlekettik komissiianyń sheshimimen qabyldandy.
Qosymsha sharalar satyp alýdy, qazaqstandyq qamtýdy, aýyl sharýashylyǵy tehnikasynyń lizingin, nesielerdi qaita qarjylandyrý múmkindikterin, taýarlardy eksportqa shyǵarýdy jáne rásimderdi ońailatýdy kózdeidi. Jalpy sharalar kásipkerliktiń qazirgi máselelerin sheshýge baǵyttalǵan. Barlyq sharalar boiynsha jaýapty memlekettik organdar men uiymdar anyqtalyp, merzimderi belgilendi.
Sharalar elimizdiń barlyq óńirlerindegi kásipkerlerdiń usynystary negizinde qalyptastyrylǵan jáne otandyq biznesti tolǵandyratyn neǵurlym ózekti jáne problemalyq máselelerdi eskeredi.
Áleýmettik-ekonomikalyq jaǵdai nasharlaǵan jaǵdaiǵa jańa stsenarii ázirlenýde
Memleket basshysynyń biylǵy 10 shildedegi Úkimettiń keńeitilgen otyrysynda bergen tapsyrmalaryn oryndaý úshin Úkimet Ulttyq bankpen jáne Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttigimen birlesip, Áleýmettik-ekonomikalyq ahýal nasharlaǵan jaǵdaiǵa ekonomika men halyqty qoldaý jónindegi birlesken is-qimyl josparyn qabyldady.
Birlesken is-qimyl jospary 4 baǵyt boiynsha naqty merzimderi men aiaqtaý nysany bar is-sharalardy qamtidy. Bul halyqty jumyspen qamtý jáne tabysyn qoldaý, shaǵyn jáne orta biznesti qoldaýdyń shuǵyl sharalary, importtyń ornyn belsendi basý, makroekonomikalyq turaqtylyq.
Strategiialyq jospar elimizdiń jańa ekonomikalyq baǵytynyń negizgi baǵdarlaryn anyqtaidy
Jańa ekonomikalyq naqty ahýal orta merzimdi perspektivada eldiń sapaly jáne ornyqty damýyn qamtamasyz etý úshin ekonomikalyq saiasatta túbegeili ózgeristerdi talap etedi.
Memleket basshysynyń tapsyrmasyn oryndaý úshin osy jyldyń 1 tamyzyna deiin 2025 jylǵa deiingi Strategiialyq jospar jańa redaktsiiada qalyptastyrylady, ol eldiń jańa ekonomikalyq baǵytynyń orta merzimdi perspektivaǵa arnalǵan negizgi baǵdarlaryn aiqyndaidy.
Basty mindet ekonomikanyń ózin-ózi qamtamasyz etýdi arttyrýǵa, importtyń ornyn basýdy tiimdi damytýǵa, óńdeýshi ónerkásipte tereń qaita óńdeýdi damytý boiynsha jańa ekojúieler qalyptastyrýǵa, investitsiialardy targettep tartýǵa, sondai-aq eldiń eksporttyq áleýetin belsendi arttyrýǵa negizdelgen jańa qurylymyn qalyptastyrý bolady.
Budan ózge jańa jaǵdaida agroónerkásiptik keshendi damytý boiynsha belsendi jumys jalǵasatyn bolady.
Táýekelderdi basqarý boiynsha qabyldanǵan sharalarǵa birqatar ozyq halyqaralyq institýttar oń baǵa berdi. Jalpy, eldegi áleýmettik-ekonomikalyq turaqtylyqty saqtaý maqsatynda aldyn-alý sharalaryn qabyldaý úshin syrtqy jáne ishki faktorlardy júieli monitoringteý jumystary jalǵasady.
