Úrjar – agrarlyq áleýeti joǵary, halqy eńbekqor, berekeli aýdan. Óńirdiń ekonomikalyq serpini de bólek. Árqashan jarqyn da jasampaz jobalarymen damýǵa qulash sermegen aýdannyń tynys-tirshiligine baiyppen qaraǵan jannyń kózi súisinip, kóńili marqaiady. Sirá, bul jetistik – aýdanda atqarylǵan tyndyrymdy tirlikter óz jemisin berip jatqandyǵyn bildirse kerek. Bolashaǵy jarqyn aýdan sońǵy bes jyldyń ishinde sport pen mádeniette de tolaǵai tabystarǵa qol jetkizip keledi. Jańadan salynǵan, qaita jańǵyrtýdan ótken áleýmettik nysandar da kent pen aýyl ajaryn ashyp, kórikti mekenge jańasha sán berýde. Eń bastysy, jumyssyzdyq deńgeii tómendep, halyqtyń áleýmettik-ekonomikalyq ál-aýqaty jaqsarǵan. Mádeni oshaqtar, bilim berý jáne densaýlyq saqtaý mekemeleri halyqqa minsiz qyzmet kórsetýde. Osyndai tamyry tereńde jatqan, shejiresi mol irgeli aýdandy basqarý da, halqyn eńbekke jumyldyra bilý de ońaiǵa túspesi anyq. Keleshegi kemel Úrjar aýdanynyń tynys-tirshiligin tolyǵyraq bilip, aldaǵy ýaqytta aýdanda atqarylar jumystarǵa qanyq bolý maqsatynda aýdan ákimi Serik Zinabekuly Zainýldinge jolyǵyp, birneshe saýal qoiǵan edik.
Aldaǵy eki-úsh jylda eýropalyq deńgeige jetkizemiz
– Negizi, Alakól –Qazaqstanǵa, tipti dúnie júzine belgili shipaly sý. Degenmen, jyldar boiy Alakóldiń basynda eshqandai jumys atqarylmaikelgen-di. Óz basym 2013 jyldyń maýsymynan bastap aýdannyń ákimi qyzmetin atqaryp kelemin. Kól jaǵasynaalǵash kelgenimde, jasyratyny joq qairan qaldym. Basynda ne bir kommýnaldyq mekeme, ne bir jol, ne jaryq joq, ár jerde turǵan vagondardan basqa túk kórmeisiń. Jalpy, buryndary aýdan basqarǵan basshylarǵa topyraq shashýdan aýlaqpyn, degenmen,bul jer múldem nazardan tys qalyp qoiǵan siiaqty kórindi maǵan. Sodan ne kerek,bul olqylyqtyń ornyn toltyrýǵa kiristik. «Aýdannyń keleshegi – Alakólde» degen tujyrym jasap, shuǵyl aýdannyń qarajatynan «Alakól tazalyq» degen kommýnaldyq mekeme qurdyq. 30 jumys ornyn ashtyq. Aýdandyq biýdjetten 30 million teńgege tehnika aldyq. Sol kezdegi oblys ákimine baryp,osy máseleni qoidym.Oblystyq biýdjetten 30 million teńge aqsha bólindi. Oǵan káriz sýlaryn shyǵaratyn mashinalar, avtotiegish, qoqys shyǵaratyn mashinalar, jiyny on shaqty tehnika alyp, basshysyn taǵaiyndadym. Sol 2014 jyly aýdandyq biýdjetten 34 million teńge bólinip, demalýshylar qalashyǵynyń bir úlken kóshesin asfalttap, jaryqtandyrdyq. Budan keiin halyqqa kórsetetin qyzmetiniń deńgeii tómen demalys oryndarynyń basshylarymen kezdesip, tiisti túsindirý jumystaryn júrgize bastadyq. Arnaiy komissiia qurdyq. Al 2016 jyly munda oblys basshysy Danial Kenjetaiuly Ahmetov kelip, kóldiń jaǵasyndaǵy bei-berekettirshilikti kórip, bizderge renish bildirdi.Sol kezde oblys basshysy «Osy sharýaǵashamań kele me? Kelse ait, men aqsha beremin. Al sen sharýany tyndyratyn bolasyń» dep surady. Men kelisken soń, kól jaǵasyn abattandyrý maqsatyna 500 million teńge aqsha bóletinin aitty.Sol jyldyń qarasha, jeltoqsan, qańtar ailarynda jobalyq-smetalyq qujattary daiyndalǵan soń, aimaq basshysy ýáde bergendei bizge 500 million teńge kólemindegi qarajat bólindi. Oǵan biz arbat saldyq, «Áigerimniń» aldyndaǵy kósheni japtyq.Ol jerge segiz myń sharshy metr qyrly tas kespe tósep, jańa jaǵajai ashtyq. Demalýshylar kiim aýystyratynkabinalarsaldyq.Eski bazardy alyp tastap, onyń ornyna zamanaýi 21 usaq saýda núktesin ornalastyrdyq. Ony jaryqtandyrdyq, ishine sý kirgizdik. Buryn bolmaǵan eki qoǵamdyq dárethana saldyq. Sodan keiin kóshelerdi jaryqtandyra bastadyq. Atap aitqanda, jalpy qashyqtyǵy tórt jarym shaqyrym kóshe jaryqtandyryldy. Túnde qylmys bolmasyn dep, 80 beinekamera, tórt politsiia tirek beketin qoidyq. Buǵan qosa, eki meditsinalyq beket ashtyq. 4,7 shaqyrym joldy asfalttadyq. 1,8 shaqyrymdai trotýar saldyq. Jańa avtobeket ǵimaratyn paidalanýǵa berdik. Sondai-aq kól jaǵasynda 150 million teńgege balalar demalatyn baq salynǵanyn aitý kerek. Osynyń bárine 500 million teńge ketti. Onyń syrtynda 760 metr joldyń eki jaǵyna gúl ekkizdik, eki myńǵa jýyq túp aǵash otyrǵyzdyq. Osynyń bárin tamshylatyp sýaratynjúie ornattyq. Osylaisha, kól basyndaǵy eski dúńgirshek, vagon men kiiz úilerdiń bárin alyp tastadyq, endi bári órkenietti boldy dep oilaimyz. Jalpy, munda alǵashynda 147 demalys nysany bolǵan, sonyń 24-i maýsymǵa daiyn bolmai, olardy ashqyzǵamyz joq. Oblystyq shtab qurylyp, kól basyna birneshe ret oblys ákiminiń orynbasarlary Nurymbet Saqtaǵanov pen Serik Aqtanov bastaǵan komissiia kelip ketti. Segiz ret kásipkerlermen kezdesý ótkizildi. Buǵan qosa, 25 qarasha kúni Úrjarda úlken forým ótkizdik. Bul baǵytta Úrjardyń kommýnaldyq kásiporyndary men Óskemenniń kásipkerleri jaqsy jumys istep, sharýany ýaqytynda bitirdi.Shildeniń 1-inde oblys ákimi kelip, atqarylǵan jumysqa joǵary baǵa berdi. Osynyń nátijesinde «Eń úzdik týristik joba» diplomymen marapattaldyq biyl.
Oblys ákimi keler jyly bul maqsatqa taǵy aqsha bólinetininhabarlady.Qazir tiisti jobalyq-smetalyq qujattar daiyndap jatyrmyz. Arbatty taǵy 210 metrge uzartpaq oiymyz bar. Ar jaǵynda jaǵajaida turǵan 410 metr jerdi kásipkerlerden bosataiyq degen maqsatpen olardan jerdi alý jóninde qaýly shyǵardyq. Ol jerjaqyn bolashaqta abattandyrylyp, adam tanymastai ózgeredi. Mundaqyrly tas kespe tóselip, balalardyń oinaityn alańqailary paida bolady.Buǵan qosa, demalatyn oryndyqtar, kóshe shamdary bolady, tipten, kir jýatyn mashinaǵa deiin qoiaiyq dep otyrmyz kóshege. Sodan keiin aiaq jýatyn oryndar, dýsh kabinalaryn ornalastyramyz. Kóshelerdi jaryqtandyramyz, baq aýmaǵynkeńeitemiz, jaiaý júrginshiler jolyn salamyz. Buryndary kater, skýter, qaiyqtar demalýshylarǵa kedergi jasaityn. Sol jerge arnaiy qorshaý qoiamyz,tórt jarym shaqyrymǵa. Qaiyqtar turatyn ailaq bolady. Balalarǵa arnalǵan jaǵajai jasaimyz. Buǵan qosa, kommýnaldyq kásiporynǵa tehnikalar satyp alamyz. Avtoturaqty abattandyramyz. Ol jerge marshrýtty taksiler qatynaitynbolady. Joǵaryda aitqandai, 147 demalys nysanynyń 24-i jaramsyz bolyp qaldy, olardy ashqyzǵan joqpyz.Endi sol 24 kásipkerge oblys ákimdigi bes jylǵa alty paiyzben jeńildetilgen nesie berýde. Oblys ákimi demalýshylarǵa jaǵdai jasaý úshin Jalańashkólge aparatyn 51 shaqyrym joldy jóndetip jatyr. Óitkeni, Almatydan jol júrgen demalýshylarymyz poiyzben Jalańashkól stantsiiasyna deiin ǵana keledi, al beri qarai jol nashar.Sol sebeptibul maqsatqa 1 milliard 300 million teńge aqsha bólinip, qazir «Iarýs» kompaniiasyjoldy asfalttap jatyr. Búgingi kúni 16 shaqyrymy asfalttalyp qoidy, jumys jalǵasýda. Onyń syrtynda Óskemen – Shar, Aqtoǵai – Jalańashkól baǵyttaryndaǵy poiyz shyǵarý usynysy da qaralyp jatyr. Almaty – Úrjar, Astana – Úrjar baǵytynda alty reis (48 oryndyq «AN-28» ushaǵy) qatynaidy. Kórip otyrǵandaryńyzdai, jumys kóp, oǵan qajyr-qairat kerek. Degenmen, ony tyndyrýǵa shamamyz jetedi dep oilaimyn. Oblys ákimi Danial Kenjetaiulyna bildirgen senimi úshin úlken raqmet aita otyryp, osy jumystardy 2018 jylybir jaqty etýge ýáde beremiz. Kúni búginge deiin 992 million teńgege jobalyq-smetalyq qujattar daiyndap bitirdik. Osynyń ishindegi 500 million teńgeni oblys ákimi berýine bailanysty biz jobalardy qaita iriktep jatyrmyz. 8 qarashaǵa deiin osy jobalardy oblys basshysyna kórsetemiz dep otyrmyz.
Jalpy, Alakóldiń bolashaǵy zor ekenine kúmán joq. Biyl munda 400 myń adam demalyp qaitty. Biraq salyq tóleýshilermen jumys nashar, byltyr 24 million teńge salyq tústi. Biyl da sol deńgeiden aspaidy. Salyq komiteti osy tarapta birqatar kemshilik jiberip otyrǵanyn aitýymyz kerek. Bul kemshilikterdi joiý maqsatynda jumys algoritmi jasaldy, tiisti tapsyrmalar berildi, biz ár salyq tóleýshimen jeke-jeke jumys júrgizýdemiz. Ras, 24 million teńge degenimiz az, bir kúnde týristerden 60 million teńgege deiintúsip jatady.
Qalai degende de, aldaǵy eki-úsh jyldaAlakól jaǵalaýyjańa keiipke enetinine esh kúmán keltirmeimiz.
– Demalǵan adamdardyń sany – 400 myń, bul tirkelgeni ǵana ǵoi, solai ma? Jalpy, 400 myń degen qaidan alynǵan málimet?
– Biz demalys bazalaryndaǵy tósek oryndarynyńsanynanyqtap shyqtyq. Artynsha demalys maýsymynyń kúnderine qosyp kóbeitkende,shamamenosyndai san shyqty.
– Alakólge qatysty taǵy bir saýal. Kól jaǵasy áli de beri qarai jyljyp kele me? Álde pirs salynǵan soń ózgerister bar ma?
– Pirstyń mańaiynda jaǵany sý shaiý birazbáseńdedi. Jaǵany bekitýge oblystyq qurylys basqarmasy jobalyq-smetalyq qujat daiyndaǵan. Qazir osy maqsatqa 3 milliard 360 million teńge qarjy surap otyrmyz. Buǵan aldaǵy jyldary Úkimet tarapynan qoldaý bolady dep senemiz. Salyq durys túsetin bolsa, kásipkerler ózderi qoldaityn bolsa, oǵan da kómek bolyp, jaǵajai bekitiledi degen oidamyz.
Kelesi oqý jylyna deiin 42 pán kabineti jasaqtalady
– Jaqsy, Alakólge bailanysty kóp aqparat aldyq. Aýdan ekonomikasynyń negizi – aýyl sharýashylyǵy. Aimaq basshysy sút óndirisine, sút qabyldaý beketterin ashýǵa mán berip otyr. Ótkende aimaq basshysy Almaty qalasynyń ózi 1 milliard dollardyń sút ónimderin satyp alady dedi. Osy naryqtan bizdiń oblys óz ornyn alýy tiis. Sút óńdeitin kásiporyndar jartylai jumys istep tur degen syn aitqan bolatyn aimaq basshysy sol kezde.
– Oblys ákiminińtapsyrmasymen biz eki sút qabyldaý beketin saldyq. Ekeýi de táýligine úsh tonna sút óńdeidi. Birinshisi - Talǵat Aqpekovtiń «Arystanbek sút», ekinshisi - Niǵmet Qairoldanyń «Maqanshy Arys» kásiporyndary. Qazir barlyq mektebimiz sútpen qamtylýda, aýdandyq biýdjetten 21 million teńge aqsha bóldik. Sútten mai, qurt, irimshik, tipten balmuzdaqqa deiin shyǵarady. Qazir osy eki kásiporyn da damý ústinde. Biz qoldaý kórsetip, biýdjetten mektepterge, aýrýhana, balabaqshalarǵa sút alyp otyrmyz. Oǵan 21 million teńge qarjy bólingen. Ekinshiden, halyqty jumyspen qamtý máselesi sheshilýde. Qazir sútti 65-70 teńgeden qabyldap otyr. 10 litr sút ótkizse, kúnine 700 teńge aqsha tabady,mailylyǵyna bailanysty. 700 teńge degen bir otbasynyń kúndik tamaǵy. Aiyna 21 myń teńge qosymsha aqsha alady. Bizde kúnine 100-200 litr sút ótkizip otyrǵan adamdar da bar. Eger 100 litr sút ótkizetin bolsa, kúnine 7000 teńge, aiyna 210 myń teńge. Bul tabys kózi emei nemene?!. Aqsha qolma-qol beriledi. Jalpy, bul oblys ákimi Danial Ahmetovtiń kóregendigi.Aimaq basshysy bizge tiisti tapsyrma berdi, biz ony oryndadyq. Qazir óńirde eki úlken taýarly-sút fermasy salynýda. Onyń biri – «Iýbileinyi» JShS. Mamyrbek Qarashev degen Úrjar aýdanynyń Qurmetti azamaty óz qarajatyna 200 bastyq taýarly-sút fermasyn salyp jatyr, qural-jabdyǵyn Reseiden ákeldi. Qazir malyn bailap, 1 jeltoqsannan bastap iske kirispek.Bir aita keterligi, munda sút óńdeitin tseh ta bolady. Mundaǵy maqsat – aýdan kólemimenǵana shektelmei, ónimdi Almaty oblysy, kórshiles Aiagóz aýdany, Semei men Óskemen qalalarynashyǵarý.Ekinshi ferma aýdandyq máslihattyń depýtaty, «Saǵadi» sharýa qojalyǵynyń basshysy Marat Tyshanbekov degen azamatqa tiesili. Ol «Qazagroqarjy» arqyly 60 million teńge qarjy alyp, Reseidiń Novosibir qalasynanqajetti qural-jabdyqty jetkizgen. Bul azamat ta sút óńdeitin tseh salyp, Taldyqorǵan qalasyn ónimimen qamtamasyz etemin dep otyr.
– Jýyrda Óskemende «Týǵan jer» atty úlken forým ótti. Oblys ákiminiń bastamasymen «Meniń mektebim» jobasy qolǵa alyndy. Osy jobaǵa aýdan qalai atsalysyp otyr? Estýimizshe, Maqanshy aýylynda ár jyldarǵymektep túlekteri aýylǵa kómektesip turady eken.
– «Meniń mektebim» jobasy aiasynda biz 248 million teńgege 42 kabinettiń qural-jabdyǵyn alýymyz kerek. Onyń ishinde robottehnika, biologiia, himiia, fizika kabinetteri bar «Meniń mektebim» jobasy boiynsha biz Nazarbaev ziiatkerlik mektebinde turǵan qural-jabdyqtar sekildi zattardy alyp, aýyldyń mektepterin jabdyqtaýymyz qajet. Muny 2018 jyldyń 1 qyrkúiegine deiin tolyq aiaqtaýymyz kerek. Osyǵan ár mekteptiń túlekteri, jeke kásipkerler qoldaý kórsetip jatyr. Jalpy, taratyp aitatyn bolsaq, «Rýhani jańǵyrý» baǵdarlamasy boiynsha aýdanda myna kásipkerler kómek jasady: Qusman Shalabaev degen Almatyda turatyn metsenatymyz Úrjar ortalyǵyna 45 million teńgege Qabanbai batyrdyń eskertkishin ornatty. Qýat Esimhanov Alashtyń 100 jyldyǵyna bailanysty jerlesimiz, «Alash» qozǵalysynyń belsendisi Otynshy Áljanovqa 18 million teńgeniń eskertkishin qoiyp berdi. Erjan Rahmetov degen jerlesimiz ózi týǵan Naýaly aýylyna 23 million teńge qarajat bólip, sport mektebin salyp berdi. Kóldeneń aýylynda Mamyrbek Qarashev 24 million teńgege mádeniet úiin ashyp berdi, 90 million teńgege sport mektebin saldy. Mine, mundai azamattarymyz jeterlik.
Jóndeýdi qajet etetin joldar kóp
– Kelesi saýal azyq-túlik, janarmai men kómir baǵasyna qatysty bolmaq. Bilýimizshe, sizderge kómir alystan tasylady, temirjol joq. Soǵan bailanysty qandai sharalar atqarylyp jatyr? Áleýmettik jaǵynan az qamtylǵanturǵyndardy qoldaý boiynsha ne istelýde? Sol jaiynda aityp berseńiz.
– Benzinniń tapshy bolǵany ras, baǵasy 180 teńgege deiin kóterildi. Biraq kásipkerlerdi jinap, kelissózder júrgizdik. Qazir benzin 166 teńgeden satylyp jatyr. «Qazmunaigazda» «AI-92» benzinniń baǵasy – 157 teńge. 180 teńgeden satyp turǵan eki janarmai beketi bar, olardyń ielerimen jeke sóilesip, sheshtik, 175-ke deiin túsirdi baǵany. Jalpy, osy baǵa jóninde monopoliiaǵa qarsy komitetke hat jazdym, jeke tekseris júrgizý jóninde. Shalǵaidaǵy aýdanbyz, oblys ortalyǵynan 500 shaqyrym. Janar-jaǵarmai quiý stantsiialary halyqpen sanasýy kerek dep esepteimin. Paida da tabýy kerek, biraq tym qymbattatyp jiberse, biz ákimshilik sharalardy qoldanýǵa tiispiz. Osyny umytpaýymyz kerek. «Qazmunaigaz» beketiniń bireýi Taskeskende, bireýi Baqtynyń jolynda tur, Úrjardyń ózinde joq. Qazir osy jait ózkesirin tigizýde. Úrjardyń ózinde qazir benzinniń quny – 174 teńge.
Biýdjettik mekemelerdiń bárin kómirmen qamtamasyz ettik. 14 myń tonna kómir tasydyq. 7790 teńgeden aldyq tonnasyn birja arqyly. Halyqty kómirmen qamtamasyz etý 70 paiyzdy quraýda. Halyq sany 79 myńǵa jýyqtaidy, 20 myńǵa tarta januia bar. Kómirdi negizinen Aiagózden tasimyz.Janarmaidyń qymbattaýyna bailanysty qazir 15-16 myń teńgeden satylyp jatyr. Osyǵan bailanysty biz arnaiy shtab qurdyq. Maqanshyda, Jalańashkólde «Mádina» JShS bar. Biyl solarmen áljýaz toptarǵa úsh myń tonnaǵa 6500 teńgeden (kelgende 9500-10000 teńge) kómir berý jóninde kelisimge otyrdyq.
Azyq-túlik baǵasyn arzandatý maqsatynda apta saiyn jármeńke ótkizip kelemiz. Az qamtylǵan otbasylaryn qamtamasyz etý úshin Úrjardyń ortalyǵynda, Taskeskende, Maqanshyda únemi jármeńke ótkizilip turady. Osy senbide oramjapyraq – 80, siyr eti – 1300, kartop – 80, qatyq – 120, qurt – 20, irimshik – 110, sút 80 teńgeden satyldy.
– Sońǵy suraq jol týraly bolmaq. Óskemennen keletin adam joldyń Úrjarǵa jaqyndaǵanda ǵana jaqsaratynynbaiqaidy. Búgin Maqanshyǵa bardyq, jol jaqsy. Jalańashkólden kól jaǵasyna deiingi jol jóndelip jatyr eken. Aldaǵy ýaqytta taǵy qandai joldar jóndeledi?
– Aýdan boiynsha jol máselesi joq emes, bar. Ony jasyratyn joq, bári biledi. Aýdan aýmaǵymen 965 shaqyrym jol ótedi. Sonyń 277 shaqyrymy respýblikalyq, 479-y aýdandyq, qalǵany oblystyq joldar. Bizdi qinaityny aýyldar men aýdan ortalyǵyndaǵy joldar, olar 90-shy jyldardan jóndeý kórmegen. Sońǵy eki jylda Kóldeneń – Kókózek jolyn tolyq jóndeýden ótkizdik, buǵan 2014 jyly 54 million, 2017 jyly 60 million teńge bólindi. Osy úshin aimaq basshysyna úlken raqmet aitamyz. Al endi qalǵan joldarymyzdyń sapasy syn kótermeidi. Keldimuratqa baratyn 30 shaqyrym joldyń sapasy óte nashar. Men jiynǵa barsam, halyq aldynda ne aitarymdy bilmeimin. Jylda jasaimyz dep ýáde berýge týra keledi. Alaida, jalǵyz ózimiz bul isti tyndyra almaspyz, óitkeni, bul maqsatqa 540 million teńge aqsha kerek. Bir shaqyrymyn jóndegennen paida joq.Jýyqta bul máseleni oblys ákiminiń aldyna qoidym. Jalpy, aýdan boiynsha jóndeýdi qajet etetintrassalardyń ishinde Keldimurat – Maqanshy, Kókterek – Qaratal, Besterek, Qaraqol, Sholpan, Eginsý, Kóktal aýyldarynyń joldary bar. Bul joldardy birtindep jóndeýge qarjy izdestirýdemiz. 2008 jyly bastalǵan Baqty – Taskesken jolynyń 100 shaqyrymynyń 20 shaqyrymy qaldy. Bul jumys 2018 jyly tolyq aiaqtalady, buiyrsa. Al Almaty oblysy shekarasynan Aiagózge deiingi joldy qytailyq kompaniia jóndegeli otyr. «Jol muraty – jetý» dep, osyndai jóndi isterdi atqaryp jatqan jaiymyz bar.
– Áńgimeńizge rahmet,bastamalaryńyzǵa tabys tileimiz!
Suhbattasqan – Erjan Ábish
