Jetekshi ortalyq bankterdiń mólsherlemeni agressivti kóterýi jaǵdaiynda álemdik ekonomikanyń keleshegine qatysty pikirtalastar retsessiianyń bastalý múmkindigin tez arada talqylaýdan – qazirgi jaǵdai retsessiiaǵa jata ma degen suraqqa aýysty. Osy jaǵdailarda shilde aiynda AQSh dollary jahandyq deńgeide nyǵaiýyn toqtatqan joq, sonymen qatar suranystyń tómendeý qaýpine bailanysty shikizat taýarlary baǵasynyń tómendegeni de baiqaldy. Atalǵan faktorlardan basqa teńgeniń aiyrbas baǵamynyń dinamikasyna jáne eldiń rezervterine ne áser etkeni jaiynda QRUB Tóraǵasynyń orynbasary Áliia Moldabekova túsindirip berdi, dep habarlaidy Ulttyq banktiń baspasóz qyzmeti.
– Shildede syrtqy naryqtardyń dinamikasyn qandai oqiǵalar anyqtady? Ótken aida munai baǵasyn belgileýge ne áser etti?
– Qarjy naryǵy úshin shilde – jańa rekordtar aiy boldy. AQSh-taǵy infliatsiia 40 jyldyq eń joǵary kórsetkishterdi taǵy da buzyp, maýsymda j/j 9,1% boldy. Sóitip, AQSh FRJ stavkalarynyń barynsha tez ósý táýekeli álemdik retsessiiaǵa qatysty investorlardyń alańdaýshylyǵymen birge valiýta naryǵyndaǵy AQSh dollarynyń ústemdigin aidyń ortasyna deiin qoldap baqty. Osy jaǵdailarda, aidyń birinshi jartysynda eýro alǵash ret eki onjyldyqta az ýaqytqa tepe-teńdikten tómen mánge jetip, japon ienasynyń baǵamy 1998 jylǵy deńgeige deiin tómendedi. Osylaisha, damýshy naryqtardyń valiýtalary da qysymǵa ushyrady.
Alaida, aidyń sońyna qarai AQSh FRJ mólsherlemeni 2,25-2,5%-ǵa deiin 75 bazistik tarmaqqa arttyrý týraly sheshim qabyldaǵan otyrysy AQSh dollarynyń dinamikasy úshin betburys kezeńiniń biri boldy. Dj. Paýelldyń sóilegen sózindegi ritorikany jahandyq investorlar salystyrmaly túrde «jeńil» qabyldady. Bul óz kezeginde táýekel sentimentin qoldap, táýekeldi aktivterdiń kóbeiýine jol berdi de, AQSh dollarynyń ósýin tejedi. Sonyń saldarynan damýshy naryqtardaǵy valiýtalardyń indeksi bir aida 2,4%-ǵa tómendedi. Shildeniń qorytyndysy boiynsha, aktsiialar naryǵy oń dinamikany kórsetti, MSCI jahandyq indeksi 2020 jylǵy qarashadan bastap 7,9%-ǵa aitarlyqtai ósti. Bul – eń joǵarǵy kórsetkish.
EOB otyrysy – shilde aiynyń taǵy bir eleýli oqiǵasy boldy. Onda mólsherlemeni 50 bazistik tarmaqqa arttyrý týraly sheshim qabyldandy. Osylaisha retteýshi 2014 jyldan beri jalǵasyp kele jatqan teris stavkalar dáýirin aiaqtady. Degenmen, teris mólsherlemeden bas tartý aimaqtaǵy ekonomikalyq daǵdarystyń eleýli táýekelderimen qiyndai tústi. Eýroaimaq ekonomikasynyń 2-toqsandaǵy oń ósýine qaramastan (+0,7% toq/toq), iskerlik belsendilik kórsetkishteri EO ekonomikasynyń perspektivasy nasharlaǵanyn bildirip, jinaqtalǵan PMI 49,9-ǵa deiin tómendedi. AQSh-ta ekonomikanyń (-)0,9% toq/toq teris ósýi týraly derekterdiń eki toqsan qatarynan shyǵýy qazirgi jaǵdaidyń retsessiiaǵa jatatyny ne jatpaityny týraly belsendi pikirtalastardyń órshýine sebep boldy. QHR-da ónerkásip sektoryndaǵy iskerlik belsendilik kórsetkishi 49 tarmaqqa deiin tómendep, bul da ósýden tómendeýge kóshkenin dáleldei túsedi.
Shildede álemdik ekonomikaǵa qatysty alańdaýshylyqtyń kúsheiýi – shikizat naryǵyna, onyń ishinde munaiǵa teris áser etti. Munai baǵasyn belgileý RF men Ýkraina arasyndaǵy geosaiasi qaqtyǵystan týyndaǵan ósimniń kóp bóligin joǵalta otyryp, bir aida 4,2%-ǵa tómendedi. Munai baǵasy sáýirden bastap alǵash ret jekelegen kúnderi barreline 100 AQSh dollarynan tómen boldy.
Tamyzdyń basynda qara altynnyń baǵasy otynǵa degen suranystyń perspektivasyna qatysty alańdaýshylyq aiasynda 95 AQSh dollarynan tómen tústi. OPEK aliansy 3 tamyzda ótken otyrystyń qorytyndysy boiynsha, óndiristi kúnine nebári 100 myń barrelge arttyrý týraly sheshim qabyldady. Delegattar AQSh-taǵy áleýetti retsessiia men QHR-daǵy karantin shekteýlerine qatysty alańdaýshylyq bildirdi.
– Shildede teńgeniń álsireýi nege bailanysty boldy?
– Aidyń qorytyndysy boiynsha, teńgeniń aiyrbastaý baǵamy 477,07-ge deiin 1,5%-ǵa qalypty túrde álsiredi. Mundai dinamikaǵa syrtqy faktorlar men ishki faktorlar da yqpal etti.
Ekinshi ai qatarynan munaiǵa baǵa belgileý tómendegenin atap ótken jón. Budan basqa, AQSh-ta mólsherlemelerdi agressivti kóterý – ulttyq valiýtaǵa, sondai-aq damýshy naryqtardyń valiýtalaryna qysym jasaýyn toqtatqan joq.
Ishki faktorlar jaǵynan jalǵasyp kele jatqan demalystar kezeńi men kompaniialardyń dividend tóleýi bir ai ishinde shetel valiýtasyna degen suranystyń artýyna yqpal etti. Máselen, saýda-sattyqtyń ortasha bir kúndik kólemi ótken aidaǵy 96,4 mln AQSh dollarymen salystyrǵanda, shildede 118,6 mln AQSh dollaryna deiin ulǵaidy. Shildeniń sońyna qarai teńge baǵamy pozitsiiasyn birshama qalpyna keltirip, eksporttaýshylardyń salyqtyq tólemderi arqasynda álsireý qarqynyn azaitty.
Kvazimemlekettik sektor sýbektileriniń 543,9 mln AQSh dollary kóleminde satýy, sondai-aq 599,2 mln AQSh dollary mólsherinde QRUQ-tan transfertterdi qamtamasyz etý úshin valiýtany satýy aiyrbastaý baǵamyna bir ai boiy qoldaý kórsetti. Ulttyq Bank valiýtalyq interventsiialar júrgizgen joq.
– Shildede altyn-valiýta aktivteriniń jaǵdaiy qalai boldy? Jahandyq retsessiiaǵa qaramastan, altynnyń baǵasy nege tómendep barady?
– Aldyn ala derekter boiynsha, shildeniń sońynda altyn-valiýta aktivteriniń kólemi bir aida 835 mln AQSh dollaryna artyp, 32,8 mlrd AQSh dollaryn qurady.
Shildede biz EDB-nyń Ulttyq Banktegi korrespondenttik shottary kóleminiń ulǵaiýy esebinen AVR valiýtalyq bóligi óskenin baiqadyq, bul AVR ósýiniń negizgi faktory boldy. Altyn baǵasy bul áserdi ishinara rettedi – baǵaly metall 1814-ten 1759 dollar/ýntsiiaǵa deiin 3%-ǵa tómendeýine bailanysty «altyn» portfeli tómendedi. Bir aida altynǵa baǵa belgileý 1687 dollar/ýntsiia mánine jetkenin atap ótken jón.
Biz altyndy geosaiasi jáne makroekonomikalyq táýekelderdiń shielenisýinen týyndaǵan jahandyq investorlardyń táýekel-sentimenti nasharlaǵan kezde suranysty aitarlyqtai óse túsetin qorǵanys aktivi retinde qabyldaýǵa úirenip qalǵanbyz. Alaida, qazirgi ýaqytta altyn álemdik infliatsiianyń údeýi aiasynda keibir ortalyq bankterdiń aqsha-kredit saiasatyn qataitýy siiaqty birqatar mańyzdy faktorlardyń qysymyna ushyrady.
– Sońǵy ýaqytta BAQ-ta Ulttyq qordyń paida bolý tarihyna, ony paidalanýǵa, sondai-aq ondaǵy aktivterdiń qalai jáne qaida investitsiialanatynyna qatysty máseleler jii talqylanyp júr. Qordy qurýǵa ne túrtki bolǵanyn jáne Ulttyq qordyń qarajaty qandai aktivterge investitsiialanatynyn aityp beresiz be?
– 2000 jyly Ulttyq qordy qurý kezinde norvegiialyq tájiribeniń negizge alynǵany qupiia emes. Ulttyq qor siiaqty norvegiialyq qor da munaidan túsken ústeme kiristerden tolyqtyrylady, al qarajat búkil álem boiynsha investitsiialanady. Kólemi búginde 1 trln AQSh dollarynan asyp túsetin jáne burynǵysynsha tek Ulttyq qor úshin ǵana emes, búkil álem boiynsha kóptegen derbes qorlar úshin belgili bir etalon sanalatyn Norvegiianyń Memlekettik zeinetaqy qory týraly sóz qozǵap otyrmyz.
Ulttyq qordyń maqsaty – keleshek urpaqqa jinaqtardy qalyptastyrý úshin qarjy resýrstaryn jinaqtaý, sondai-aq ekonomikanyń munai sektoryna jáne qolaisyz syrtqy faktorlarǵa táýeldiligin tómendetý arqyly memlekettiń áleýmettik-ekonomikalyq damýyn qamtamasyz etý. Tiisinshe, Ulttyq qordyń fýnktsiialary jinaqtaý men turaqtandyrýdan turady.
Turaqtandyrý fýnktsiiasyn iske asyrý respýblikalyq biýdjetke transfertterdi qamtamasyz etýdi kózdeidi. Transfertterdi turaqty túrde aýdarý, óz kezeginde, portfeldegi ótimdiliktiń joǵary deńgeiin ustap turýdy talap etedi. Soǵan orai, turaqtandyrý portfeliniń aktivteri aqsha naryǵynyń quraldaryna, kóbine, AQSh-tyń qysqa merzimdi Qazynashylyq mindettemelerine investitsiialanady.
Jinaqtaý fýnktsiiasyn iske asyrý bolashaq urpaq úshin qarajatty únemdeý men saqtaýdy bildiredi. Bul rette qarjy naryǵyndaǵy qubylmalylyqqa bailanysty Ulttyq qordaǵy aktivterdiń qazirgi quny ózgerýi múmkin. Tiisinshe, jinaq portfeliniń maqsaty – táýekel deńgeii qalypty bolǵan kezde uzaq merzimdi perspektivada kiristilikti qamtamasyz etý bolyp tabylady.
Uzaq ýaqyt boiy jinaq portfeli aktivteriniń strategiialyq allokatsiiasy damyǵan elder obligatsiiasynyń 80%-nan jáne damyǵan elder kompaniialary aktsiiasynyń 20%-nan quraldy, bul álemdik tájiribe turǵysynan barynsha konservativti sanalady.
2019 jyldan bastap Ulttyq Bank táýekel deńgeii qalypty bolǵan kezde investitsiialardan uzaq merzimdi kiristilikti arttyrýǵa baǵyttalǵan aktivterdiń jańa teńgerimdi allokatsiiasyna kóshe bastady. Jańa allokatsiia aktsiialar úlesin 30%-ǵa deiin ulǵaitýdy, sondai-aq altyn portfelderi men balamaly quraldardy 5%-ǵa deiin qalyptastyrýdy kózdeidi. Budan basqa, investitsiialyq deńgeidegi korporativtik obligatsiialarǵa 10%-ǵa deiin jáne damýshy elderdiń obligatsiialaryna 21%-ǵa deiin investitsiialaý arqyly obligatsiia portfelindegi aktivterdi ártaraptandyrýdy arttyrý josparlanǵan.
Bul jumystar 2022 jyldyń sońyna deiin aiaqtalyp qalady dep oilaimyz. Sońynda biz Ulttyq qordyń áleýetti ortasha jyldyq kiristiliginiń uzaq merzimdi perspektivada 1%-ǵa ósýin kútemiz.
– Shildede Ulttyq qordaǵy valiýtalyq aktivterdiń kólemi qalai ózgerdi jáne oǵan qandai faktorlar áser etti?
– Aldyn ala derekterge sáikes, shildeniń qorytyndysy boiynsha, Ulttyq qordaǵy valiýtalyq aktivterdiń kólemi ótken aida 1,2 mlrd AQSh dollaryna ulǵaiyp, 53,1 mlrd AQSh dollaryn qurady.
Ótken aida Ulttyq qordan respýblikalyq biýdjetke transfert túrinde 518 mlrd teńge bólindi. Transfertterdiń bir bóligi Ulttyq qordyń teńgedegi shotyndaǵy qaldyqtar, sondai-aq qorǵa teńgelik túsim esebinen bólindi. Sonymen qatar, ishki valiýta naryǵynda 599,2 mln AQSh dollaryna aktivter satyldy, bul – óz balamasynda 288 mlrd teńgeni quraidy. Maýsymda qorǵa 582 mln AQSh dollary kóleminde valiýtalyq túsim tústi.
Ulttyq qordyń investitsiialyq kirisi ótken aidyń qorytyndysy boiynsha oń qalyptasyp, aktsiialar naryǵyn ishinara qalpyna keltirý esebinen 1 240 mln AQSh dollaryn qurady. Bul rette Ulttyq qordyń uzaq merzimdi kiristiligi qurylǵannan bastap jyldyq mánde 3,17% boldy.
– Budan bylai FRJ mólsherlememen ne istemek? AQSh-ta retsessiia bastaldy ma, nelikten keibireýler qazirgi jaǵdaidy Shredinger retsessiiasy dep ataidy?
– Shildede biz AQSh FRJ otyrysynan keiin álemdik valiýta naryǵyndaǵy AQSh dollary dinamikasynyń senimdi ózgeristerin baiqadyq, bul AQSh retteýshisi tarapynan berilgen belgilerdiń mańyzdylyǵyn taǵy da dáleldei túsedi. Shildedegi otyrysta AQSh FRJ basshysy – Komitet kelesi otyrystarda mólsherlemeniń ósý qarqynyn báseńdetý múmkindigin kórsete otyryp, aldaǵy qadamdar týraly naqty nusqaýsyz, kelip túsken derekterge bailanysty sheshim qabyldaitynyn málimdedi. Sonymen qatar, Djerom Paýell Dot Plot atalatyn Komitet músheleriniń núktelik diagrammasy stavkalar traektoriiasyna qatysty «úzdik nusqama» ekenin atap ótti. Sondyqtan, sońǵy maýsym aiyndaǵy Dot Plot-qa qaraǵanda, qalǵan 3 otyrys kezinde 2022 jyldyń sońyna qarai mólsherlemeler 3,25-3,5%-ǵa deiin 100 bazistik tarmaqqa artady dep kútilýde.
Retsessiiaǵa keletin bolsaq, osy JIÓ-niń 2-toqsandaǵy derekteriniń shyǵýy AQSh-ta tehnikalyq retsessiianyń bastalǵanyn – eki jáne odan da kóp dáiekti toqsandar boiy ekonomikanyń teris ósýin bildirýi múmkin. Alaida bul tezispen AQSh-tyń kóptegen sheneýnikteri, onyń ishinde AQSh Prezidenti, AQSh FRJ Tóraǵasy jáne AQSh Qarjy ministri kelispeidi. Sebebi retsessiiany resmi anyqtaý ekonomikalyq belsendilikti tómendetý týraly sýbektivti paiymdaýdy bildiredi, ol birneshe kórsetkishtiń (JIÓ, jumyspen qamtý, naqty kirister, ónerkásiptik óndiris jáne basqalary) dinamikasy boiynsha aiqyn kórinedi. Degenmen, 1948 jyldan bastap ekonomikanyń qatarynan eki ret teris ósýiniń barlyq 10 jaǵdaiy da keiin AQSh-ta retsessiia bolyp jariialandy. Nátijesinde, bir mezgilde qarama-qaishy eki fakti oryn alsa, Shredinger fenomenine uqsas paradoksaldy jaǵdai paida bolady.
Osy jaǵdaida álemdik ekonomikanyń ósýi jáne AQSh FRJ mólsherlemeleriniń odan ári kóterilýi týraly alańdaýshylyq damýshy naryqtardyń táýekeldi aktivteri men valiýtalar perspektivasyna qatysty optimizmdi qalyptastyrmaidy, demek, bul da óz kezeginde teńgege qysym kórsetýi múmkin.
Derekkóz: Kapital.kz
