Malsyz qazaqtyń kúni qarań. Ásirese qazaqtyń basym bóligi turatyn aýyldar úshin tipten maldyń orny tipten bólek. Eshkimge qol jaimai óz kúnin ózi kórip, tipti birqatary mal basyn ósirip, birshama adamǵa jumys berip otyrǵanyn da bilemiz. Desek te kez kelgen taýarǵa shyǵarylyp satylatyn naryq kerek. Árine, et jegishtigimiz jaǵynan salystyrmaly túrde kei elderden alda turǵanymyzben mal sharýashylyǵy úshin ishki rynok tym tar. Sondyqtan da alys-jaqyn shetelge mal ónimderin shyǵarýǵa talpynyp, kelisir sharttar jasalyp ta júr. Áńgime osy mal ónimderi degennen shyǵady. Biz rasynda sol shetelge mal ónimderinen góri maldyń ózin satý jaǵyna qarai oiysyp bara jatyr ekenbiz. Dariǵa Nazarbaevanyń tóraǵalyǵymen ótken búgingi Senat otyrysynda senator Áli Bektaev depýtattyq saýalynda osy máselege qatysty úlken qaishylyqtardyń betin ashyp, Úkimetti synǵa aldy.
Senatordyń aitýynsha, Qazaqstanda maldyń basyn shetelge satý boiynsha kúrdeli jaǵdai qalyptasyp otyr. Kórshi memleketter, ásirese Ózbekstan Respýblikasy memleketaralyq saýda-sattyq qarym-qatynastyń ońtailyǵyn paidalana otyryp Qazaqstandyqtardan iri qara mal men ýaq maldardy jappai satyp alý saiasatyn júrgizýde. Mysaly, 2018 jyldyń qorytyndysy boiynsha Qazaqstannan tys jerge 88 myńǵa jýyq mal satylsa, tek biylǵy toǵyz aidyń ózinde 333 myńnan astam mal shyǵarylǵan. Bul byltyrǵy jylmen salystyrǵanda 3,8 ese kóp. Satylǵan iri qaranyń sany 2 ese, al ýaq maldyń sany 7 esege ósken. Syrtqa satylǵan mal basynyń 80 %-yn Ózbekstan Respýblikasynyń azamattary satyp alǵan. Olar Qazaqstannyń shekara aýmaǵynda ornalasqan Túrkistan, Qyzylorda oblystarynan ǵana emes, Shyǵys Qazaqstan, Aqmola, Qaraǵandy, Almaty, Jambyl oblystarynan da maldyń sapaly bóligin iriktep alýda. Eń soraqysy shetke satylǵan maldardyń 50%-ǵa jýyǵy reprodýktivti analyq bastar, iaǵni kórshiles memleketter Qazaqstannyń maldaryn etke ǵana emes, óz maldarynyń sapasyn jaqsartýǵa jáne mal basyn kóbeitý úshin de satyp alýda.
Bul, óz kezeginde, áli de 1991 jyldyń deńgeiine jete qoimaǵan Qazaqstandaǵy mal basynyń ósýine keri áserin tigizedi degen sóz.
Árine, naryq zamanynda árbir fermer, bolmasa aýyl turǵyny ózderi ósirgen maldaryn qaida jáne qai baǵamen satamyn dese de óz erki. Memleket tarapynan ol úshin ońtaily jaǵdailar da jasalynýy tiis. Aýyl turǵyndarynyń bai, qýatty bolǵany ózderine de, memleketke de mańyzdy ekendigin bárimiz de jaqsy túsinemiz. Biraq, shetelge mal shyǵaryp, satýmen ainalysyp júrgenderdiń kópshiligi sharýalar emes, ortada júrgen deldaldar. Shekara aýmaǵyndaǵy bazarlardan arzymaityn baǵaǵa mal satyp alyp, arǵy bette qymbat baǵaǵa satyp jatqandar da, Qazaqstannyń túkpir-túkpirinen mal saýdalap júrgender de eki jaqtyń saýdagerleri. Sebebi naǵyz sharýa, adal eńbek adamy, mańdai terin tógip júrgen fermer eshqashanda maldyń analyq basyn shetke satpaidy. Maldyń kóbeiýi úshin analyq bastyń qanshalyqty kerek ekendigin sharýa jaqsy túsinedi. Naǵyz fermer maldyń qaisysyn saqtaý kerek, qaisysyn etke jiberýge, qai bóligin satýǵa bolatynyn jaqsy biledi.
«Qazaqstanda sońǵy jyldary agrarlyq sektordy memlekettik qoldaýdyń arqasynda mal sharýashylyǵynyń sapalyq kórsetkishteri jaqsara tústi. Maldyń basy kóbeidi, sapasy men ónimdiligi artty. Bólingen aýqymdy qarjyǵa shetelden qanshama elitalyq mal tuqymdary alyndy, selektsiialyq jumystar jaqsardy. Qazaqstannan jappai mal satyp alýshy shetel azamattarynyń da osynyń bárin kórip-bilip otyrǵandyǵy aidan anyq. Osyny eskere otyryp, Qazaqstan Respýblikasy ókimetiniń tarapynan mal eksportyna qatysty aýqymdy jáne utymdy sharalar qabyldanýy qajet dep esepteimiz. Aýyl sharýashylyǵy ministrliginiń shetke shyǵaratyn maldardyń analyq bastaryn shekteý týraly qabyldaǵan sheshimi jetkiliksiz dep oilaimyz», - dedi senator.
Senat depýtatynyń pikirinshe, shekaradaǵy beketterden bólek maldy zańsyz ótkizýge bolatyn ótkelder de az emes. Sondyqtan veterinarlyq qyzmetten bólek, keden jáne kiris, taǵy da basqa quqyq qorǵaý organdarynyń bul baǵyttaǵy jumystaryn úilestiretin Úkimettiń arnaiy normativtik qujaty qabyldanýy kerek. Bul jerde naryq talabyna sai ózge de mehanizmderdi paidalanǵan tiimdi bolmaq.
Ásirese jergilikti jerlerde maldardy soiyp, etin qaita óńdeitin óndiristi jappai damytý mańyzdy. Shetelge tiri mal emes, et jáne et ónimderin satý áldeqaida tiimdi bolar edi.
Senator Áli Bektaev Úkimet basshysy A.Maminge arnalǵan depýtattyq saýalyn túiindei kele «Bul baǵytta mal bordaqylaý men et óndirisin sýbsidiialaý saiasatyn da naqty qarap, pysyqtaý qajet», - degen talabyn jetkizdi. Sonymen birge Senat depýtaty biylǵy jyldyń segiz aiynda shet memleketterge 4800 tonna qara mal men qoidyń eti satylsa, onyń 300 myńy tiri mal kúiinde satylǵanyna erekshe nazar aýdartty. Óitkeni ony etke ainaldyrǵanda 26 myń tonnadan asady eken, bul mólsherden 5,4 ese kóp eken. «Bizdiń memlekette, astyq óndirisi siiaqty, eksportqa et ónimderi emes, maldyń ózin satý ádetke ainalyp barady. Budan biz jumys oryndary men qosymsha tabys pen salyq kózderin joǵaltatynymyz daýsyz», - dedi Á.Bektaev.
Shynynda da eger maldy jan-jaqqa osylai tiridei tarata beretin bolsaq kúnderdiń kúninde tigerge tuiaq qalmasyna kim kepil?
Ádilbek Qaba
