مالسىز قازاقتىڭ كٷنٸ قاراڭ. ەسٸرەسە قازاقتىڭ باسىم بٶلٸگٸ تۇراتىن اۋىلدار ٷشٸن تٸپتەن مالدىڭ ورنى تٸپتەن بٶلەك. ەشكٸمگە قول جايماي ٶز كٷنٸن ٶزٸ كٶرٸپ, تٸپتٸ بٸرقاتارى مال باسىن ٶسٸرٸپ, بٸرشاما ادامعا جۇمىس بەرٸپ وتىرعانىن دا بٸلەمٸز. دەسەك تە كەز كەلگەن تاۋارعا شىعارىلىپ ساتىلاتىن نارىق كەرەك. ەرينە, ەت جەگٸشتٸگٸمٸز جاعىنان سالىستىرمالى تٷردە كەي ەلدەردەن الدا تۇرعانىمىزبەن مال شارۋاشىلىعى ٷشٸن ٸشكٸ رىنوك تىم تار. سوندىقتان دا الىس-جاقىن شەتەلگە مال ٶنٸمدەرٸن شىعارۋعا تالپىنىپ, كەلٸسٸر شارتتار جاسالىپ تا جٷر. ەڭگٸمە وسى مال ٶنٸمدەرٸ دەگەننەن شىعادى. بٸز راسىندا سول شەتەلگە مال ٶنٸمدەرٸنەن گٶرٸ مالدىڭ ٶزٸن ساتۋ جاعىنا قاراي ويىسىپ بارا جاتىر ەكەنبٸز. داريعا نازارباەۆانىڭ تٶراعالىعىمەن ٶتكەن بٷگٸنگٸ سەنات وتىرىسىندا سەناتور ەلي بەكتاەۆ دەپۋتاتتىق ساۋالىندا وسى مەسەلەگە قاتىستى ٷلكەن قايشىلىقتاردىڭ بەتٸن اشىپ, ٷكٸمەتتٸ سىنعا الدى.
سەناتوردىڭ ايتۋىنشا, قازاقستاندا مالدىڭ باسىن شەتەلگە ساتۋ بويىنشا كٷردەلٸ جاعداي قالىپتاسىپ وتىر. كٶرشٸ مەملەكەتتەر, ەسٸرەسە ٶزبەكستان رەسپۋبليكاسى مەملەكەتارالىق ساۋدا-ساتتىق قارىم-قاتىناستىڭ وڭتايلىعىن پايدالانا وتىرىپ قازاقستاندىقتاردان ٸرٸ قارا مال مەن ۋاق مالداردى جاپپاي ساتىپ الۋ ساياساتىن جٷرگٸزۋدە. مىسالى, 2018 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا قازاقستاننان تىس جەرگە 88 مىڭعا جۋىق مال ساتىلسا, تەك بيىلعى توعىز ايدىڭ ٶزٸندە 333 مىڭنان استام مال شىعارىلعان. بۇل بىلتىرعى جىلمەن سالىستىرعاندا 3,8 ەسە كٶپ. ساتىلعان ٸرٸ قارانىڭ سانى 2 ەسە, ال ۋاق مالدىڭ سانى 7 ەسەگە ٶسكەن. سىرتقا ساتىلعان مال باسىنىڭ 80 %-ىن ٶزبەكستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتتارى ساتىپ العان. ولار قازاقستاننىڭ شەكارا اۋماعىندا ورنالاسقان تٷركٸستان, قىزىلوردا وبلىستارىنان عانا ەمەس, شىعىس قازاقستان, اقمولا, قاراعاندى, الماتى, جامبىل وبلىستارىنان دا مالدىڭ ساپالى بٶلٸگٸن ٸرٸكتەپ الۋدا. ەڭ سوراقىسى شەتكە ساتىلعان مالداردىڭ 50%-عا جۋىعى رەپرودۋكتيۆتٸ انالىق باستار, ياعني كٶرشٸلەس مەملەكەتتەر قازاقستاننىڭ مالدارىن ەتكە عانا ەمەس, ٶز مالدارىنىڭ ساپاسىن جاقسارتۋعا جەنە مال باسىن كٶبەيتۋ ٷشٸن دە ساتىپ الۋدا.
بۇل, ٶز كەزەگٸندە, ەلٸ دە 1991 جىلدىڭ دەڭگەيٸنە جەتە قويماعان قازاقستانداعى مال باسىنىڭ ٶسۋٸنە كەرٸ ەسەرٸن تيگٸزەدٸ دەگەن سٶز.
ەرينە, نارىق زامانىندا ەربٸر فەرمەر, بولماسا اۋىل تۇرعىنى ٶزدەرٸ ٶسٸرگەن مالدارىن قايدا جەنە قاي باعامەن ساتامىن دەسە دە ٶز ەركٸ. مەملەكەت تاراپىنان ول ٷشٸن وڭتايلى جاعدايلار دا جاسالىنۋى تيٸس. اۋىل تۇرعىندارىنىڭ باي, قۋاتتى بولعانى ٶزدەرٸنە دە, مەملەكەتكە دە ماڭىزدى ەكەندٸگٸن بەرٸمٸز دە جاقسى تٷسٸنەمٸز. بٸراق, شەتەلگە مال شىعارىپ, ساتۋمەن اينالىسىپ جٷرگەندەردٸڭ كٶپشٸلٸگٸ شارۋالار ەمەس, ورتادا جٷرگەن دەلدالدار. شەكارا اۋماعىنداعى بازارلاردان ارزىمايتىن باعاعا مال ساتىپ الىپ, ارعى بەتتە قىمبات باعاعا ساتىپ جاتقاندار دا, قازاقستاننىڭ تٷكپٸر-تٷكپٸرٸنەن مال ساۋدالاپ جٷرگەندەر دە ەكٸ جاقتىڭ ساۋداگەرلەرٸ. سەبەبٸ ناعىز شارۋا, ادال ەڭبەك ادامى, ماڭداي تەرٸن تٶگٸپ جٷرگەن فەرمەر ەشقاشاندا مالدىڭ انالىق باسىن شەتكە ساتپايدى. مالدىڭ كٶبەيۋٸ ٷشٸن انالىق باستىڭ قانشالىقتى كەرەك ەكەندٸگٸن شارۋا جاقسى تٷسٸنەدٸ. ناعىز فەرمەر مالدىڭ قايسىسىن ساقتاۋ كەرەك, قايسىسىن ەتكە جٸبەرۋگە, قاي بٶلٸگٸن ساتۋعا بولاتىنىن جاقسى بٸلەدٸ.
«قازاقستاندا سوڭعى جىلدارى اگرارلىق سەكتوردى مەملەكەتتٸك قولداۋدىڭ ارقاسىندا مال شارۋاشىلىعىنىڭ ساپالىق كٶرسەتكٸشتەرٸ جاقسارا تٷستٸ. مالدىڭ باسى كٶبەيدٸ, ساپاسى مەن ٶنٸمدٸلٸگٸ ارتتى. بٶلٸنگەن اۋقىمدى قارجىعا شەتەلدەن قانشاما ەليتالىق مال تۇقىمدارى الىندى, سەلەكتسييالىق جۇمىستار جاقساردى. قازاقستاننان جاپپاي مال ساتىپ الۋشى شەتەل ازاماتتارىنىڭ دا وسىنىڭ بەرٸن كٶرٸپ-بٸلٸپ وتىرعاندىعى ايدان انىق. وسىنى ەسكەرە وتىرىپ, قازاقستان رەسپۋبليكاسى ٶكٸمەتٸنٸڭ تاراپىنان مال ەكسپورتىنا قاتىستى اۋقىمدى جەنە ۇتىمدى شارالار قابىلدانۋى قاجەت دەپ ەسەپتەيمٸز. اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلٸگٸنٸڭ شەتكە شىعاراتىن مالداردىڭ انالىق باستارىن شەكتەۋ تۋرالى قابىلداعان شەشٸمٸ جەتكٸلٸكسٸز دەپ ويلايمىز», - دەدٸ سەناتور.
سەنات دەپۋتاتىنىڭ پٸكٸرٸنشە, شەكاراداعى بەكەتتەردەن بٶلەك مالدى زاڭسىز ٶتكٸزۋگە بولاتىن ٶتكەلدەر دە از ەمەس. سوندىقتان ۆەتەرينارلىق قىزمەتتەن بٶلەك, كەدەن جەنە كٸرٸس, تاعى دا باسقا قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ بۇل باعىتتاعى جۇمىستارىن ٷيلەستٸرەتٸن ٷكٸمەتتٸڭ ارنايى نورماتيۆتٸك قۇجاتى قابىلدانۋى كەرەك. بۇل جەردە نارىق تالابىنا ساي ٶزگە دە مەحانيزمدەردٸ پايدالانعان تيٸمدٸ بولماق.
ەسٸرەسە جەرگٸلٸكتٸ جەرلەردە مالداردى سويىپ, ەتٸن قايتا ٶڭدەيتٸن ٶندٸرٸستٸ جاپپاي دامىتۋ ماڭىزدى. شەتەلگە تٸرٸ مال ەمەس, ەت جەنە ەت ٶنٸمدەرٸن ساتۋ ەلدەقايدا تيٸمدٸ بولار ەدٸ.
سەناتور ەلي بەكتاەۆ ٷكٸمەت باسشىسى ا.مامينگە ارنالعان دەپۋتاتتىق ساۋالىن تٷيٸندەي كەلە «بۇل باعىتتا مال بورداقىلاۋ مەن ەت ٶندٸرٸسٸن سۋبسيدييالاۋ ساياساتىن دا ناقتى قاراپ, پىسىقتاۋ قاجەت», - دەگەن تالابىن جەتكٸزدٸ. سونىمەن بٸرگە سەنات دەپۋتاتى بيىلعى جىلدىڭ سەگٸز ايىندا شەت مەملەكەتتەرگە 4800 توننا قارا مال مەن قويدىڭ ەتٸ ساتىلسا, ونىڭ 300 مىڭى تٸرٸ مال كٷيٸندە ساتىلعانىنا ەرەكشە نازار اۋدارتتى. ٶيتكەنٸ ونى ەتكە اينالدىرعاندا 26 مىڭ توننادان اسادى ەكەن, بۇل مٶلشەردەن 5,4 ەسە كٶپ ەكەن. «بٸزدٸڭ مەملەكەتتە, استىق ٶندٸرٸسٸ سيياقتى, ەكسپورتقا ەت ٶنٸمدەرٸ ەمەس, مالدىڭ ٶزٸن ساتۋ ەدەتكە اينالىپ بارادى. بۇدان بٸز جۇمىس ورىندارى مەن قوسىمشا تابىس پەن سالىق كٶزدەرٸن جوعالتاتىنىمىز داۋسىز», - دەدٸ ە.بەكتاەۆ.
شىنىندا دا ەگەر مالدى جان-جاققا وسىلاي تٸرٸدەي تاراتا بەرەتٸن بولساق كٷندەردٸڭ كٷنٸندە تٸگەرگە تۇياق قالماسىنا كٸم كەپٸل?
ەدٸلبەك قابا
